Rządy i sądy: jak to się robi w Europie

Rządy i sądy: jak to się robi w Europie

Prawo, wyrok, sąd
Prawo, wyrok, sąd / Źródło: Fotolia / rakiraki
Relacje władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej zależą nie tylko od litery prawa, ale przede wszystkim od tradycji demokratycznych oraz od osób sprawujących władzę.

Paweł Osik, Filip Rak

Reformy Krajowej Rady Sądownictwa, ustroju sądów powszechnych, a wreszcie Sądu Najwyższego wprowadzane przez rząd oraz większość parlamentarną, o ile wejdą w życie, stanowić będą najgłębszą – rewolucyjną wręcz – zmianę ustrojową polskiego sądownictwa po 1989 r. Spójrzmy, jakie doświadczenia mają inne kraje europejskie. Modele, w jakich realizuje się monteskiuszowska zasada trójpodziału władzy, mogą wyglądać różnie.

Francja: przykład dla europy

Dobrym punktem odniesienia dla Polski są systemy prawne państw demokracji zachodnich, na których wzorowaliśmy się, budując nasz ustrój. We wszystkich „starych” demokracjach europejskich zasada trójpodziału władzy i niezależności sądownictwa jest fundamentem ustroju państwa. Wprost zasadę niezależności i niezawisłości władzy sądowniczej gwarantuje konstytucja Republiki Francuskiej. Strażnikiem tej niezawisłości jest prezydent – a zatem organ władzy wykonawczej. W polskiej konstytucji rola ta przypisana została zaś Krajowej Radzie Sądownictwa, organowi, który powinien być niezależny od egzekutywy. Francuski prezydent korzysta jednak z pomocy Najwyższej Rady Sądownictwa, odpowiednika naszej KRS, kolektywnego ciała składającego się z przedstawicieli władzy wykonawczej, sędziów i prokuratorów. Francuska konstytucja za fundamentalną zasadę przyjmuje przy tym nieusuwalność sędziów. Istniejący od 1790 r. francuski Sąd Kasacyjny – odpowiednik polskiego Sądu Najwyższego – stanowi najwyższą władzę sądowniczą: prowadzi kontrolę zgodności wyroków sądów niższych szczebli z ustawami i kształtuje interpretację prawa. Sąd Kasacyjny w dziejach V Republiki Francuskiej potrafił zapewnić sobie wybitny autorytet oraz szeroki zakres oddziaływania na cały francuski wymiar sprawiedliwości, co stanowiło przykład dla sądów najwyższych w całej Europie. Sędziowie Sądu Kasacyjnego powoływani są przez prezydenta Republiki na wniosek Najwyższej Rady Sądownictwa. Co istotne, wyłącznie sędziowska jej część ma uprawnienie do złożenia wniosku o nominację sędziego.

Niemcy: decydują sędziowie

W Niemczech funkcję najwyższego organu władzy sądowniczej pełni Federalny Sąd Najwyższy (FSK). Podobnie jak polski, niemiecki Sąd Najwyższy odpowiedzialny jest za ostateczną kontrolę wyroków sądów powszechnych, gdyż dokonuje wiążącej interpretacji prawa i zapewnia jednolitość orzecznictwa w całej federacji. Sędziowie FSK powoływani są dożywotnio przez prezydenta RFN na wiążący wniosek odpowiednika polskiej Krajowej Rady Sądownictwa. Cociekawe w kontekście reformy sądownictwa rozpoczętej przez obecną władzę, w Niemczech o powołaniu sędziów sądów najniższych szczebli decyduje właściwy minister federalny wraz z komisją do spraw powoływania sędziów, składającą się z ministrów landów i członków wybieranych przez Bundestag. Zatem udział czynnika politycznego w procesie mianowania „szeregowych” sędziów RFN na pierwszy rzut oka wydaje się istotny, jednak w praktyce komisje obsadzane są przez samych sędziów. Kontrola władzy wykonawczej w praktyce zatem nie istnieje, a w niewielkim stopniu dotyczy kwestii administracyjnych.

Wielka Brytania: sędziowie w izbie lordów

Daleko idącą specyfikę w stosunku do systemów prawnych państw Europy kontynentalnej wykazują Wielka Brytania i Irlandia Północna. Należące do systemu common law Wyspy Brytyjskie nie mają bowiem spisanej konstytucji, nadrzędnej wobec ustaw zwykłych. W konsekwencji nie istnieje tam sąd konstytucyjny – jak polski Trybunał Konstytucyjny – który kontrolowałby zgodność zwykłych ustaw z konstytucją. Co więcej, w Anglii orzecznictwo sądowe ma moc ustanawiania wiążących prawnie precedensów, tworzących obowiązujące powszechnie prawo.

Specyfikę angielską dobrze obrazuje to, że jeszcze do niedawna funkcję najwyższego organu władzy sądowniczej w Wielkiej Brytanii pełniła Izba Lordów (wyższa izba parlamentu angielskiego), a zatem – formalnie rzecz biorąc – organ władzy ustawodawczej. Na mocy wielowiekowej tradycji władzę sądowniczą w Izbie Lordów pełniło specjalne, odrębne od reszty Izby i powoływane dożywotnio grono sędziów, którym zwyczajowo nie wolno było brać udziału w procesie stanowienia prawa. Izba Lordów jako organ sądowy została zniesiona w 2008 r. i zastąpionaSądem Najwyższym (Supreme Court of the United Kingdom).

Ukraina: problemy z korupcją

Jeśli chodzi o rejon Europy Wschodniej, szczególnie cenne dla Polski mogą być doświadczenia reformy wymiaru sprawiedliwości na Ukrainie, która została zapoczątkowana zmianami w czerwcu 2016 r. Sądownictwo ukraińskie było do tej pory jednym z bardziej skorumpowanych. Według danych Ośrodka Studiów Wschodnich w 2015 r. pełnezaufanie do sądów deklarował tylko 1 proc. respondentów, a 45 proc. wyrażało całkowity brak zaufania. Jednym z głównych ognisk korupcji byli prezesi sądów, którzy na polityczne zlecenie wywierali nacisk na poszczególnych sędziów. Tymczasem dokonywana właśnie w Polsce reforma sądownictwa zakłada obsadę stanowisk prezesów sądów przez ministra sprawiedliwości. Dotychczas to zadanie należało do zgromadzeń sędziów. Innym czynnikiem korupcjogennym na Ukrainie był pięcioletni „okres próbny”: prezydent mianował sędziego na 5 lat, po czym na jego wniosek sędziowie powoływani byli już bezterminowo przez Radę Najwyższą (niższą izbę parlamentu, odpowiednik polskiego Sejmu). „Okres próbny” dawał więc prezydentowi kontrolę nad tym, kto zostanie sędzią.

Reformy z czerwca 2016 r. miały na celu przede wszystkim odpolitycznienie procesu mianowania ukraińskich sędziów. „Okres próbny” został zniesiony, sędziów powołuje teraz prezydent na wniosek Wyższej Rady Sprawiedliwości (odpowiednik naszej Krajowej Rady Sądownictwa), w toku procedury konkursowej. Walka z korupcją i upolitycznieniem sądownictwa to proces, który trwać będzie jeszcze wiele lat i wymagać będzie kolejnych reform. Przykład Ukrainy pokazuje, jak długotrwała i trudna może być naprawa systemu sądownictwa, któremu odebrana została niezależność.

Węgry: trybunał traci moc

Ważnym punktem odniesienia do oceny reformy sądownictwa, jak również kryzysu konstytucyjnego wokół polskiego Trybunału Konstytucyjnego, są reformy przeprowadzone w 2011 r. na Węgrzech. Partia rządząca istotnie ograniczyła wówczas uprawnienia orzecznicze węgierskiego Sądu Konstytucyjnego. Kontrowersje wzbudziło zniesienie wszystkich wyroków Sądu Konstytucyjnego wydanych przed wejściem w życie nowej konstytucji. Wyłączono również możliwość kontroli konstytucyjnej ustaw przegłosowanych przez parlament większością dwóch trzecich głosów (większość, którą miała partia rządząca), a także spraw budżetowych.

Wnioski: wiele zależy od ludzi

Przykłady z Europy pokazują, że niezależnie od zapisów konstytucyjnych i ustawowych bardzo wiele zależy od osób je stosujących oraz od poziomu kultury prawnej i poszanowania dla standardów demokratycznych. Przykład zmian wprowadzonychna Węgrzech może budzić wiele kontrowersji, niemniej jednak były to zmiany na poziomie konstytucji uchwalanej przez wymaganą większość. Tymczasem to, co jest proponowane w Polsce, w praktyce oznacza zmiany konstytucyjne wprowadzane na mocy zwykłych ustaw. Dzieje się to bez możliwości takiej ich weryfikacji przez Trybunał Konstytucyjny, która nie budziłaby wątpliwości z prawnego punktu widzenia, chociażby co do jego składu. Jedno nie budzi wątpliwości: tylko niezawiśli sędziowie, zasiadający w niezależnych sądach, nieobawiający się reakcji przedstawicieli innych władz na wydawane orzeczenia oraz mający stabilność swojej pozycji, która wynika z respektowania zasady nieusuwalności, są w stanie zapewnić ochronę praw każdej jednostki, zwłaszcza w sporze z państwem.

Okładka tygodnika WPROST: 29/2017
Więcej możesz przeczytać w 29/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 29/2017 (1795)

  • Bajka o sprawiedliwości 16 lip 2017, 20:00 Opowiem wam bajkę o sprawiedliwości. Wcale nie tak dawno temu była sobie afera – potężna, warta wiele milionów złotych, nazywana wręcz „matką wszystkich afer”. Chodzi o sprawę FOZZ, Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego.... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 16 lip 2017, 20:00 POLITYCY PIS OPOWIADAJĄ SOBIE NASTĘPUJĄCY ŻART: po co prezydent chce rozpisać referendum i zmienić konstytucję? Żeby Krzysztof Szczerski został już oficjalnie wiceprezydentem. W tym momencie wszyscy wybuchają śmiechem, bo to wbrew... 6
  • Obraz tygodnia 16 lip 2017, 20:00 435 Według „Gazety Wyborczej” tyle jest już w Polsce „upamiętnień”katastrofy smoleńskiej Świat się zmienia. Na mapie świata pojawiło się nowe morze. Dla nas to pewnie mało ważna wiadomość, ale w rejonie spowoduje zrozumiałe... 8
  • Info radar 16 lip 2017, 20:00 Amerykanin w Paryżu Paryż to zawsze dobry pomysł” – mawiała Sabrina z amerykańskiego filmu Billy’ego Wildera. Francuska stolica kojarzy się bowiem w USA z rezydującą tam w latach 20. ubiegłego wieku amerykańską bohemą. Ten... 10
  • Zdarzyło się jutro 16 lip 2017, 20:00 Psy szczekają, a sąd jest ostateczny 12
  • O cudach 16 lip 2017, 20:00 CUDA ZDARZAJĄ SIĘ NIE TYLKO W RELIGII, ALE TEŻ W POLITYCE. Polska ma to szczęście, że cuda religijne są wspierane przez politykę, a polityczne przez religię, to znaczy Kościół. Cud taki właśnie się zdarzył. W zeszłym tygodniu,... 13
  • Sąd najwyższy nad benzyną 16 lip 2017, 20:00 Jan Wróbel KOMENTATORZY I POLITYCY (CZY DA SIĘ ICH JESZCZE ROZRÓŻNIĆ?) spierają się między sobą o to, czy PiS ustawą benzynową chce przykryć zamach na Sąd Najwyższy, czy ustawami sądowymi chce przykryć podwyżkę cen benzyny.... 13
  • Opozycja bez lidera 16 lip 2017, 20:00 Donald Tusk, Jerzy Owsiak i Robert Biedroń to osoby, które – zdaniem Polaków – mają największe szanse na odsunięcie PiS od władzy. Tak wynika z sondażu przeprowadzonego dla „Wprost” na panelu badawczym Ariadna. Ponad połowa z nas uważa, że opozycja w ogóle nie ma lidera. Jeśli... 14
  • Czekając na klęskę 16 lip 2017, 20:00 Być może liderzy obecnej opozycji muszą dostać od wyborców jeszcze jedną lekcję w postaci kolejnych przegranych wyborów – mówi prof. Norbert Maliszewski, psycholog społeczny. 18
  • Powrót wojny totalnej 16 lip 2017, 20:00 Walka o sądy to nowa płaszczyzna konfliktu między opozycją a PiS. Wszystko wskazuje na to, że stoimy w przededniu kolejnej eskalacji emocji politycznych. 20
  • Rządy i sądy: jak to się robi w Europie 16 lip 2017, 20:00 Relacje władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej zależą nie tylko od litery prawa, ale przede wszystkim od tradycji demokratycznych oraz od osób sprawujących władzę. 22
  • Sędziowie kontra rządzący 16 lip 2017, 20:00 Czy to, co stało się z KRS i ustrojem sądów powszechnych, a może wydarzyć się w Sądzie Najwyższym, powinno martwić czy cieszyć zwykłego obywatela? Nie powinno cieszyć nikogo. Upolitycznienie wymiaru sprawiedliwości, upolitycznienie... 24
  • Pogłębi się kryzys sądownictwa 16 lip 2017, 20:00 MIKOŁAJ PIETRZAK, Dziekan OkręgowejRady Adwokackiej w Warszawie. Relacje władzy wykonawczej i ustawodawczej z sądowniczą mogą się układać w różny sposób. Skąd teraz takie emocje? Władze ustawodawcza i wykonawcza w różnych modelach... 25
  • Nowoczesna tonie w długach 16 lip 2017, 20:00 Partia zadłużyła się na kampanię na 1,7 mln zł, jest też winna prawie milion Polsatowi. Być może będzie też zmuszona wyasygnować blisko 2 mln zł dla Skarbu Państwa. 26
  • Rosyjscy szpiedzy polują na frajerów 16 lip 2017, 20:00 Nam się może wydawać, że Rosja jest daleko, że ludzie w walonkach tam chodzą. A przecież ludzie Putina są na Wall Street, w międzynarodowych biznesach – mówi Vincent Severski. 28
  • Smutny koniec polskiego prometeizmu 16 lip 2017, 20:00 Po raz pierwszy w ciągu 30-lecia niepodległości szef polskiej dyplomacji zapowiada możliwość zablokowania wejścia Ukrainy do UE i NATO. Witold Waszczykowski mówi o tym w wywiadzie dla tygodnika „wSieci”, wskazując na dobry (jego... 31
  • Śledztwo w sprawie elementarza 16 lip 2017, 20:00 MEN chce, by prokurator przyjrzał się kulisom pracy nad rządowym podręcznikiem. Projekt ekipy PO-PSL był krytykowany przez nauczycieli, a zdaniem niektórych wręcz szkodliwy dla rozwoju uczniów. 32
  • Wojna o wodę 16 lip 2017, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK, generał broni Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w raporcie ze stycznia 2016 r. ocenia, że Polska, Czechy i Dania są europejskimi krajami zagrożonymi głębokim deficytem wody.... 34
  • Jak kłamią antyszczepionkowcy 16 lip 2017, 20:00 O zdrowiu i życiu dzieci coraz częściej nie decydują argumenty medyczne, ale wiara i emocje. „Wprost” demaskuje najczęstsze kłamstwa antyszczepionkowców. 37
  • Grzmot z jasnego nieba 16 lip 2017, 20:00 Burzowa chmura, czyli superkomórka, potrafi uformować się w ciągu zaledwie 15 minut. Czym jest burza i kiedy trzeba się jej bać? – pytamy łowców burz. 40
  • Autyzm w kolorze 16 lip 2017, 20:00 Na oknie kawiarni prowadzonej przez dorosłych autystyków ktoś czarną farbą napisał „Won”. Choć nieznane są pobudki wandala, pracownicy i goście odpowiadają: nie damy się zastraszyć. 43
  • Jak stracić na bank 16 lip 2017, 20:00 Komisja Nadzoru Finansowego tak pilnowała polskiego systemu bankowego, że teraz Polsce grożą 2 mld zł odszkodowania. 46
  • Jeździłem pendolino, zanim to było modne 16 lip 2017, 20:00 Chcemy, aby pasażer jadący np. z Wrocławia na lotnisko w Warszawie dostał kartę pokładową i nadał bagaż na samolot już w pociągu – mówi Krzysztof Mamiński, prezes PKP SA. 50
  • Podziel się samochodem 16 lip 2017, 20:00 Możliwe, że już niedługo w największych miastach Polski własny samochód w ogóle nie będzie potrzebny, aby zasiąść za kierownicą. 52
  • Hossa Bessa 16 lip 2017, 20:00 Dieselszwindel 18,5 MLD DOLARÓW MIAŁA KOSZTOWAĆ KONCERN VOLKSWAGEN AFERA DIESELGATE. Wykryta w 2015 r. ujawniła, że niemiecki koncern motoryzacyjny manipulował wynikami emisji spalin w samochodach z grupy Volkswagen z silnikiem Diesla. Kwota... 54
  • Trochę chudszy brat G6 16 lip 2017, 20:00 LG pokazał smartfon z niższej półki, który ma dać posmak marki premium użytkownikowi masowemu. Q6, bo o nim mowa, to telefon – tak jak flagowy G6 – z ekranem typu FullVision, o proporcjach 18:9 i bardzo cienkich ramkach. Rozmiar... 56
  • Między klientem a bankiem 16 lip 2017, 20:00 Jaką rolę odgrywa pośrednictwo finansowe? Co zmienią nowe regulacje? – zastanawiali się goście Poranka z Finansami „Wprost”. O roli rynku pośrednictwa finansowego, pytaniach oraz wątpliwościach związanych z nowelizacją prawa... 58
  • Kiedy klientem jest firma 16 lip 2017, 20:00 Rynek produktów i usług wspierających prowadzenie firmy rozwija się dynamicznie. Jego klienci poszukują prostych rozwiązań. 60
  • Koniec brzęczącej monety? 16 lip 2017, 20:00 Czy gotówkę już wkrótce zastąpią karty i telefony – zastanawiali się uczestnicy debaty „Przyszłość bezgotówkowych i gotówkowych instrumentów płatniczych a konsument”. 62
  • Ambasadorzy Albionu 16 lip 2017, 20:00 Oficjalna wizyta księcia Williama i jego żony w Polsce jest częścią dyplomatycznej ofensywy ocieplającej wizerunek Wielkiej Brytanii po brexicie. 65
  • Siedem grzechów głównych debaty na temat Europy 16 lip 2017, 20:00 Bardzo często europejska, a także nasza wewnętrzna debata ma temat Unii Europejskiej pada ofiarą fatalnych w skutkach uproszczeń. 68
  • Polskie drzewa w Kazachstanie 16 lip 2017, 20:00 Nasi leśnicy posadzili w Astanie 214 drzew w ramach zacieśniania relacji z krajem, który próbuje zmniejszyć uzależnienie gospodarcze od Rosji. Czy ten gest utoruje polskim firmom drogę na rynki Azji? 70
  • Muzułmańska chusta, suknia komunijna 16 lip 2017, 20:00 EWA WANAT Siedziałam rok temu w mieszkaniu Daniela na Kreuzbergu, dokładnie naprzeciwko kościoła polskiego, na którego fasadzie wisiały dwa ogromne portrety – Jana Pawła II i Benedykta. Tak jakby do polskich księży salezjanów nie... 73
  • Jakobin patriota 16 lip 2017, 20:00 Za sprawą przemówienia Donalda Trumpa w Warszawie Ameryka na nowo odkrywa Tadeusza Kościuszkę. Od jego śmierci upływa 200 lat. W Polsce wiedza o nim ogranicza się do tego, że słał kosynierów przeciw Moskalom. 74
  • Czy wierność mamy w genach? 16 lip 2017, 20:00 Aż 97 proc. gatunków ssaków to zwierzęta niemonogamiczne. Na tym tle człowiek to przypadek szczególny. Ale nie do końca wyjątek. 76
  • Muza pod chmurką 16 lip 2017, 20:00 W ubiegłym roku w polskich festiwalach muzycznych uczestniczyło ponad 2,5 mln fanów. Choć te imprezy są zazwyczaj inicjatywami prywatnych firm, to samorządy coraz hojniej się do nich dokładają. Bo wydatki się zwracają, i to z nawiązką. 80
  • Uwaga, (zdolne) dziecko na drodze! 16 lip 2017, 20:00 Ansel Elgort – zapamiętajcie to nazwisko, bo pewnie jeszcze nieraz je usłyszycie. A tymczasem idźcie do kin na „Baby Driver”. 84
  • Tu nikt nie bierze jeńców 16 lip 2017, 20:00 Ten serial – z największą liczbą nagród Emmy i najczęściej piracony – połączył publiczność i krytyków. Siódmy sezon „Gry o tron” już w HBO. 88
  • Polityka wieków średnich 16 lip 2017, 20:00 Fantasy to coś więcej niż dziwne stwory i magia – mówią nam aktorzy Isaac Hempstead Wright i Aidan Gillen. 89
  • Wydarzenie 16 lip 2017, 20:00 FILM Minione Minionki Minionki wracają. Do kin, do sklepów z zabawkami, do dziecięcych zestawów fast foodów. I chyba właśnie merkantylny wymiar, a nie erupcja kreatywności, stał za trzecią częścią filmu o żółtych stworach.  W... 92
  • Koniecznie! 16 lip 2017, 20:00 KSIĄŻKA Niedawno temu w Ameryce TO JEST TAKA KSIĄŻKA, JAKIEJ POLSCY CZYTELNICY CHYBA NAJBARDZIEJ OD POLSKICH AUTORÓW OCZEKUJĄ. I nie mogą się doczekać. „Dziedzictwo” to dobra powieść obyczajowa z ciekawą historią, przekonującymi... 93
  • Powyżej średniej 16 lip 2017, 20:00 musical Ładne buty! Zacznijmy od zalet. Stołeczna scena dostrzegła współczesny tytuł i to z najwyższej półki: premiera „Kinky Boots” odbyła się w 2013 r., a Cyndi Lauper otrzymała za niego prestiżową nagrodę Tony. Jest też... 94
  • Bez entuzjazmu 16 lip 2017, 20:00 muzyka 40 lat minęło, a oni swoje Emersoni to jeden z najpopularniejszych i najstarszych wciąż działających kwartetów smyczkowych. Wielkie brawa należą się Amerykanom za wyjście poza krąg bezpiecznego repertuaru oraz próbę stworzenia... 95
  • Katarzyna Pakosińska: To się państwu spodoba 16 lip 2017, 20:00 JESTEM CZYTELNICZKĄ MA- MUTOWO-ANALOGOWĄ, KOCHAM KSIĄŻKI W WERSJI PAPIEROWEJ. Czytam na dzień dobry. Lubię mieć kwadrans dla siebie, nie z gazetą, Facebookiem, ale z książką. Tytuły, których nie mogę przeczytać w danym momencie,... 96
  • Czy jadłem psy w Korei? 16 lip 2017, 20:00 Minęło równo 15 lat, gdy tu byłem po raz pierwszy. Wtedy jako turysta. Piłkarski. W dwóch nieznoszących się ze względów historycznych krajach: Japonii i Korei, odbywały się wspólne mistrzostwa świata w piłce nożnej – World Cup... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany