Za co nienawidzono Bema

Za co nienawidzono Bema

Dla Węgrów jest bohaterem narodowym. Polacy najpierw próbowali go zabić, a w końcu wyklęli za przejście na islam.

Pod koniec sierpnia 1849 r. w Widyniu, tureckiej twierdzy granicznej nad Dunajem, roiło się od Polaków. Po drugiej stronie rzeki był Siedmiogród, gdzie połączone siły austriackie i rosyjskie pokonały właśnie armię węgierską, pieczętując klęskę węgierskiego powstania – największego zrywu Wiosny Ludów. Tysiące powstańców ratowało się od rosyjskich i austriackich więzień, uciekając przez Dunaj na turecką stronę. Był wśród nich generał Józef Bem, głównodowodzący pokonanej węgierskiej armii powstańczej, okrzyknięty nie tak dawno bohaterem narodowym za to, że w błyskotliwej kampanii wyparł Austriaków z Siedmiogrodu. Teraz wszystko było stracone. Wezwany przez Austriaków na pomoc carski generał Iwan Paskiewicz zgniótł węgierskie powstanie. Przeprawiając się przez Dunaj, Bem musiał mieć poczucie ponurego déją vu: już raz uciekał bowiem przed Paskiewiczem, gdy po upadku powstania listopadowego, w którym dosłużył się stopnia pułkownika, przeprawił się przez Wisłę do zaboru pruskiego. Podobnie jak wtedy za Wisłą, tak i teraz za Dunajem nie czekały go wielkie zaszczyty. Turcy, mający od dawna na pniu z Habsburgami i Rosją, przyjmowali pokonanych przez nich powstańców zgodnie z zasadą „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem”. Tyle że nie bardzo wiedzieli, co z nimi robić, zwłaszcza że Moskwa i Wiedeń domagały się od Wielkiej Porty wydania buntowników.

Zbisurmaniony

Rosjanie szczególnie interesowali się generałami: Józefem Bemem i Józefem Wysockim. Obaj byli ważnymi dowódcami węgierskiego powstania, a poza tym stali na czele kilkutysięcznych polskich legionów, walczących po stronie Węgrów. Zaborcy obawiali się, że Turcy będą chcieli wykorzystać ich do nadciągającej wojny z Romanowowami i Habsburgami. Intensywnie zabiegali zresztą o to działający w Stambule emisariusze emigracyjnego Hotelu Lambert. Prym wśród nich wiódł wierny tradycjom Rzeczypospolitej Kozak Michał Czajkowski. Był on współzałożycielem słynnego Adampola, polskiej kolonii w Turcji, nazwanej tak na cześć księcia Adama Czartoryskiego, przywódcy Hotelu Lambert. Nawrócony na islam Czajkowski, znany w Turcji jako Sadyk, pojawił się jesienią 1849 r. w Widyniu z propozycją dla pokonanych powstańców. Sułtan był gotów odmówić wydania ich Rosji, a nawet przyjąć na turecką służbę, pod warunkiem przejścia na islam. Wśród internowanych nad Dunajem Polaków propozycja ta wywołała oburzenie. „Odrzucaliśmy wszyscy z pogardą myśl zbisurmanienia, bo każdy z nas wolał iść na szubienicę niż z obawy śmierci wyrzekać się wiary ojców” – pisał Józef Wysocki. Jednym z nielicznych, którzy propozycji tureckiej pogardy nie okazali, był Bem. Wedle relacji Czajkowskiego vel Sadyka Paszy, wściekli na generała podkomendni powybijali mu okna na kwaterze za to, że zdradził polską, katolicką wiarę. Generał przyjął to ze spokojem, bo już nie pierwszy raz w życiu narażał się rodakom.

Zamachy na generała

Z Bemem zawsze było coś nie tak. W armii Królestwa Kongresowego miał łatkę wolnomularza ze skłonnością do pojedynków. Od więzienia uchroniła go jedynie łaska wielkiego księcia Konstantego, głównodowodzącego armii Królestwa Polskiego, który sam był masonem. W czasie powstania listopadowego młody oficer artylerii bił na głowę talentami dowódczymi utytułowanych generałów, przyczyniając się do zwycięstwa pod Iganiami i zapobiegając całkowitemu rozbiciu armii polskiej pod Ostrołęką. Jednak to jego obarczono winą za złe dowodzenie artylerią podczas obrony Warszawy, a potem nękano, wytykając niemieckie pochodzenie i nie dość długi, sięgający ledwie dwóch pokoleń, staż w stanie szlacheckim. Na emigracji gruntownie wykształcony, władający francuskim, niemieckim i rosyjskim Bem podpadł polskim demokratom,wierzącym, że niepodległości nie da się odzyskać bez gruntownej reformy społecznej i politycznej. Bem był przeciwnego zdania. Jako monarchista i konserwatysta trzymał z Hotelem Lambert i księciem Czartoryskim, który szukał wsparcia dla sprawy polskiej za granicą. Tworzenie polskich legionów, które w sprzyjających warunkach, np. nowej europejskiej wojny, mogłyby zostać użyte do wyzwolenia Polski spod zaborów, mieściło się w tej strategii.

Jednak liberalne kręgi emigracji uważały wysługiwanie się obcym monarchiom za błąd i podejrzewały, że książę Czartoryski chce poddać rodaków na wygnaniu wojskowej dyscyplinie i swojej politycznej kontroli. O ile jednak szukanie wsparcia w skonfliktowanej z Rosją Turcji, która nigdy nie uznała rozbiorów Polski, dałoby się jakoś uzasadnić, o tyle przedstawiony przez Bema pomysł stworzenia legionów w Portugalii wydał się kompletnie absurdalny. Polacy mieli wesprzeć Pedro I – członka panującej w Portugalii dynastii Braganća, który wcześniej ogłosił się cesarzem Brazylii – w walce o tron w Lizbonie. Bem zaczął nawet werbować ochotników we Francji, ale akcję przerwał zamach dokonany przez sympatyka Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, porucznika Hipolita Pasierbskiego. Niechlujnie nabita broń nie wyrządziła Bemowi większej krzywdy, ale z portugalskiej eskapady też nic nie wyszło. Wojna domowa skończyła się, zanim Bem sformował swój legion. Gdy mimo to pojechał do Lizbony domagać się wywiązania z umowy, Pedro kazał wtrącić go do celi w wieży Belem. Wyszedł stamtąd dopiero po dwóch miesiącach. Pasierbskiemu, który walczył potem dzielnie w powstaniu listopadowym, niesłusznie przypisywano agenturalne konszachty z Rosjanami. Prawda była taka, że Bem naprawdę był znienawidzony przez liberałów. Próbowali oni pozbawić go życia także w czasie powstania węgierskiego, którego dziś jest symbolem. Gdy podczas Wiosny Ludów przyjechał do Budapesztu, związany z Towarzystwem Demokratyczym Konstanty Kołodziejski przywitał go strzałem w twarz (kula tylko raniła Bema w policzek). Atak był częścią politycznej rywalizacji o to, kto będzie kontrolował polskich ochotników, ciągnących na pomoc Węgrom. Bem, jako emisariusz konserwatysty Czartoryskiego, nie był mile widziany przez demokratów dążących do rewolucji społecznej w Polsce. Dowództwo nad Polakami na Węgrzech objął więc członek ścisłego kierownictwa Towarzystwa Demokratycznego, Józef Wysocki. Bemowi nie pozostało nic innego, jak zabrać się do dowodzenia Węgrami, z czym poradził sobie tak dobrze, że stał się ich bohaterem narodowym.

Malaria w aleppo

Jego konwersja na islam, dokonana po ucieczce do Turcji, została powszechnie potępiona. Przebywający wówczas w Widyniu porucznik Zygmunt Miłkowski, znany potem pisarz publikujący pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż, wspominał, że generał, który przyjął imię Murad Pasza, nie pociągnął też za sobą wielu chętnych. Bem nie zrobił także wielkiej kariery w armii otomańskiej. By nie drażnić Rosjan, Turcy zesłali go do Aleppo, daleko na skraju syryjskiej pustyni. Szef jego sztabu, major Jan Fiala, twierdził potem, że Bem, który szybko nauczył się tureckiego, stał się tam gorliwym muzułmaninem. Jego talenty wojskowe zostały wykorzystane przez gubernatora miasta do pacyfikacji buntu janczarów, których kilka lat wcześniej pozbawiono wpływów i władzy. W walce z nimi Murad Pasza sprawił się świetnie, zabijając 5 tys. buntowników. Potem przegonił jeszcze beduińskich koczowników, chcących wykorzystać chaos do splądrowania bogatego Aleppo. Bem nie zdążył jednak wykorzystać tych osiągnięć. Jesienią 1850 r., zaledwie rok po przekroczeniu tureckiej granicy na Dunaju, zapadł na malarię. Zmarł w grudniu i został pochowany jako muzułmanin, mimo że, jak wynika z relacji przebywającego wówczas w Aleppo karmelity, szukał ostatniego namaszczenia. Mnich w przebraniu dotarł jednak do niego za późno, gdy generał już nie żył. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 22/2018
Więcej możesz przeczytać w 22/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Spis treści tygodnika Wprost nr 22/2018 (1837)

  • Pseudokibice są komunistami 28 maj 2018, 6:00 Burdy, do których doszło podczas meczu Lech Poznań– Legia Warszawa, to nie był zwykły wybryk chuligański. To był protest. Część kibiców miała dość sposobu, w jaki zarządzany jest klub oraz wyników sportowych (choć Lech... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 28 maj 2018, 6:00 MEDIA OD KILKU DNI SPEKULUJĄ O MOŻLIWYCH ZMIANACH W RZĄDZIE. – Decyzja zapadła, ale uznano, że zostanie wykonana dopiero po wyborach samorządowych – mówi nasz rozmówca z kręgów rządowych. I dodaje, że na następcę Tchórzewskiego... 6
  • Obraz tygodnia 28 maj 2018, 6:00 2,9 mln widzów obejrzało w Polsce transmisję ślubu księcia Harry’ego z Meghan Markle Wygrana Dr Edyta Kocyk Otrzymała nagrodę European Leadership za skonstruowanie opaski monitorującej stan zdrowia. Przegrany Prezydent Andrzej Duda Przez... 10
  • Info Radar 28 maj 2018, 6:00 Zmierzch Świrskiego Kariera Macieja Świrskiego w zarządzie Polskiej Fundacji Narodowej dobiega końca – wynika z nieoficjalnych informacji „Wprost”. Zostanie on jednak w szeregach PFN, najprawdopodobniej jako lider jednego z projektów... 12
  • Podskakują? Damy im szlaban na pieniądze 28 maj 2018, 6:00 KOLEJNY RAZ WŁADZA OKAZUJE SWĄ SIŁĘ NIELUBIANYM ORGANIZACJOM POZARZĄDOWYM I RUCHOM SPOŁECZNYM ZA POMOCĄ FINANSÓW. Tym razem chodzi o Obywateli RP. W listopadzie minister spraw wewnętrznych złożył do sądu wniosek o ustanowienie... 13
  • Zuckerberg ograł europarlament 28 maj 2018, 6:00 SZEF FACEBOOKA MIAŁ ZOSTAĆ PRZEZ EURODEPUTOWANYCH ZGRILLOWANY, ale zamiast tego wykpił się od odpowiedzi na kluczowe pytania dotyczące monopolu jego firmy i ochrony prywatności użytkowników. To miała być chwila triumfu Parlamentu... 15
  • Mosty premiera 28 maj 2018, 6:00 – CHCEMY BUDOWAĆ MOSTY PO TO, ŻEBY ŁĄCZYĆ POLSKĘ – MÓWI PREMIER MATEUSZ MORAWIECKI. W pierwszej chwili naiwnie myślę, że to zapowiedź głębokiej zmiany podejścia do polityki, odejścia od tej politycznej wojny, która przenosi... 16
  • Jak sypał Macierewicz, czyli lustrator ze skazą 28 maj 2018, 6:00 W czasie śledztwa dotyczącego marca 1968 r. Antoni Macierewicz obciążył w zeznaniach cztery osoby – wynika z biografii byłego szefa MON, która ukaże się 6 czerwca. Jako pierwsi publikujemy jej fragmenty. 19
  • Tusk na prezydenta 28 maj 2018, 6:00 Myślę, że Donald Tusk zastanawia się nad powrotem do polityki krajowej. Namawiamy go do startu na urząd prezydenta – mówi Rafał Grupiński, szef Platformy Obywatelskiej w Wielkopolsce. 24
  • Macron przeciw nieukom 28 maj 2018, 6:00 Macron, ton école est bloquée [Macron, twoja szkoła jest zablokowana – red.]– taki ręcznie malowany transparent wywiesili studenci okupujący prestiżową Szkołę Nauk Politycznych Sciences Po, której absolwentem jest prezydent Francji.... 27
  • Adam Hofman i jego gabinet 28 maj 2018, 6:00 Były rzecznik PiS teraz prowadzi rozmowy z politykami. Twierdzi, że chce, by o nim pamiętano. Pytanie, kto ma pamiętać, jest otwarte. 28
  • Procesem w smog 28 maj 2018, 6:00 Mieszkańcy wygrywają z miastami procesy o smog. Tym razem pozew złożyło kilkudziesięciu aktorów i celebrytów, wśród nich Jerzy Stuhr. 30
  • Sprawiedliwość bywa spóźniona 28 maj 2018, 6:00 Nie wbrew, lecz właśnie w związku z moim homoseksualizmem jestem w AfD – mówiła na jednym z przedwyborczych spotkań Alice Weidel, wtedy lokomotywa wyborcza tej skrajnie prawicowej partii. Dziś Weidel, żyjąca w związku z kobietą, w... 32
  • Jałmużnik, który wstał od biurka 28 maj 2018, 6:00 Nominacja kardynalska dla Konrada Krajewskiego, księdza, który oddał swoje mieszkanie uchodźcom i ustawił prysznice dla bezdomnych na placu św. Piotra, to wyzwanie dla katolickich hierarchów. Zwłaszcza polskich. 34
  • Alimenty to nie prezenty 28 maj 2018, 6:00 Milion polskich dzieci nie dostaje należnych im pieniędzy. Dłużnicy alimentacyjni dzielą się na Liski Chytruski, Smerfy Ciamajdy i Sindbadów Żeglarzy – mówi Robert Damski, komornik sądowy. 38
  • Polecam wam stoicyzm 28 maj 2018, 6:00 Koncentrowanie się Adama Małysza na dwóch dobrych skokach jest idealną ilustracją stoicyzmu. Bardzo przydatnego w życiu – mówi filozof Piotr Stankiewicz i wylicza, jakie grzechy trapią Polaków. 42
  • Jak skutecznie zmieniać świat 28 maj 2018, 6:00 MATEUSZ BŁASZCZYK Rozumiem. Masz wizję. Chcesz zmienić Polskę, a może i świat, na bardziej wolny, sprawiedliwszy, lepszy. Stoją za tobą świeże, być może radykalne idee, masz pomysł, jak zmienić „dziś” na „jutro”.... 44
  • Polscy ambasadorzy 28 maj 2018, 6:00 Nie potrzebujemy fundacji do promowania Polski na świecie, bo najlepszymi ambasadorami marki Polska są nasi przedsiębiorcy. 47
  • GPW dla rodzinnego biznesu 28 maj 2018, 6:00 Dla firm rodzinnych giełda może być miejscem, gdzie nie tylko pozyskają kapitał, lecz także uwiarygodnią się w oczach kontrahentów czy rozwiążą problem sukcesji. 51
  • Orient-acja na sukces 28 maj 2018, 6:00 Chcemy się dalej rozwijać i rozpocząć działalność franczyzową – zapowiada Ghaze Abdulloh, założyciel sieci orientalnych restauracji Amrit Oriental Food. 54
  • Wszystko o PPK 28 maj 2018, 6:00 Odpowiadamy na najczęściej zadawane pytania dotyczące pracowniczych planów kapitałowych (PPK) – nowego programu prywatnego i systematycznego oszczędzania, który pomoże Polakom budować długoterminowe oszczędności na przyszłość. 57
  • Mama i dziecko pod ochroną 28 maj 2018, 6:00 LINK4 chce oswajać strachy związane z macierzyństwem, dlatego wprowadza linię produktów ubezpieczeniowych adresowanych do rodziców. 58
  • Barbarzyńcy u bram 28 maj 2018, 6:00 Unia Europejska bije na alarm, bo włoscy populiści tworzą eurosceptyczny rząd. 61
  • Kuszenie Europy 28 maj 2018, 6:00 Wbicie klina między UE i USA to jedno z marzeń Moskwy. Kreml wykorzystuje do tego powszechne w Unii oburzenie na Trumpa. 64
  • Gdzie się leczyć 28 maj 2018, 6:00 W schorzeniach słuchu i narządu ruchu trzeba polegać na wybitnych fachowcach dysponujących nowoczesnym sprzętem. Tacy są laureaci naszego rankingu. 66
  • Ortopedia XXI wieku 28 maj 2018, 6:00 Pacjenta, który do nas trafia, nigdzie nie odsyłamy. Ma pewność, że zajmiemy się nim najlepiej, jak potrafimy – mówi prof. dr hab. n. med. Jarosław Czubak. 69
  • Powrót do świata dźwięków 28 maj 2018, 6:00 Aparaty słuchowe to dziś miniaturowe komputery przywracające słuch – mówi Łukasz Kralczyński, protetyk słuchu, dystrybutor aparatów marki Resound. 72
  • Włosy pod lupą 28 maj 2018, 6:00 Piękne włosy to oznaka zdrowia i atrybut urody. Co zrobić, gdy je tracimy? Karolina Marciniak Wiele osób traktuje włosy wyłącznie jako element wizerunku, nie zdając sobie sprawy, że wygląd i kondycja włosów to często odzwierciedlenie... 75
  • Za co nienawidzono Bema 28 maj 2018, 6:00 Dla Węgrów jest bohaterem narodowym. Polacy najpierw próbowali go zabić, a w końcu wyklęli za przejście na islam. 80
  • Ruszyła winda na literacki szczyt 28 maj 2018, 6:00 Man Booker International Prize, prestiżowa brytyjska nagroda literacka, dla Olgi Tokarczuk za powieść „Bieguni” to wielki, ale i spodziewany, sukces. 83
  • Dobrze, że wciąż jest 28 maj 2018, 6:00 Niedokończone dzieła, wydawane po śmierci twórców, często wydają się niepotrzebne. To nie jest przypadek płyty Wodeckiego „Dobrze, że jesteś”. 86
  • Rodzina niczym gang 28 maj 2018, 6:00 W przyszłości rodzina nie będzie zbudowana na obowiązku – mówi Hirokazu Koreeda, który otrzymał Złotą Palmę w Cannes. 88
  • Wydarzenie 28 maj 2018, 6:00 Jaraj się Bemem Ten zabawny i kolorowy musical to najlepszy dowód na to, że opowiadając o historii, nie trzeba nadymać się jak sterowiec Hindenburg. Bohaterem spektaklu jest Józef Bem, którego czujni uczniowie kojarzą z lekcji historii z... 90
  • Film 28 maj 2018, 6:00 Gorące serce w zimnej krainie NIE MA TU FIORDÓW, GĘSTYCH ZIELONYCH LASÓW I WIELKICH PRZESTRZENI SKANDYNAWII. To film oschły, w którym resztki zmrożonego śniegu oblepiają kopalniane hałdy i baraki, w których wegetują górnicy. Reżyser... 91
  • Muzyka 28 maj 2018, 6:00 OPERA Wyliniały anioł HISTORIĘ NADPRZYRODZONEGO TRÓJKĄTA MIŁOSNEGO, W KTÓRYM PROBLEMY PSY CHICZNE PRZENIKAJĄ SIĘ Z OKULTYZMEM I POTRZEBĄ WIARY, Treliński umocował w świecie kina: atmosfera przypomina Lyncha, komizmowi libretta... 92
  • Książka 28 maj 2018, 6:00 POWIEŚĆ Życie pod presją Piękna powieść urodzonego w Pakistanie angielskojęzycznego pisarza. W nienazwanym mieście – chyba bliskowschodnim – wybucha wojna, para młodych zakochanych w sobie ludzi ucieka przed nią i ich podróż... 94
  • Kalejdoskop 28 maj 2018, 6:00 Nowoczesny bibelocik PODCZAS DESZCZU DZIECI SIĘ NUDZĄ, ALE NIE PODCZAS BURZY, PRZYNAJMNIEJ TEJ WROCŁAW- SKIEJ. Jak najbardziej tajemniczą i wieloznaczną sztukę Szekspira przysposobić tak, by nasi milusińscy zrozumieli coś, nad czym... 95
  • Margines społeczny 28 maj 2018, 6:00 MICHAŁ WITKOWSKI Dawniej, jeszcze na początku lat 90., podział na „zdrową część społeczeństwa” i „margines” był jasny. Margines to byli złodzieje, pijacy, chuligani, żule, cwaniacy, kloszardzi i tanie, uliczne prostytutki.... 96
  • Unijne kulisy, brukselskie kuluary 28 maj 2018, 6:00 RYSZARD CZARNECKI Pośpiech jest potrzebny przy łapaniu pcheł” – to stare polskie przysłowie można odnieść do negocjacji w sprawie kolejnego siedmioletniego budżetu Unii Europejskiej na lata 2021-2027. Co prawda przewodniczący Komisji... 98

ZKDP - Nakład kontrolowany