Zamach na Narutowicza

Zamach na Narutowicza

Józef Piłsudski i Gabriel Narutowicz, fot. domena publiczna
Prezydent odrodzonej Polski był ofiarą wojny lewicy z prawicą. Mord polityczny stał się grzechem pierworodnym polskiej demokracji.

16 grudnia 1922 r., zaledwie tydzień po wyborze na prezydenta RP, Gabriel Narutowicz został zastrzelony w warszawskiej galerii Zachęta. Za spust pociągnął niezrównoważony psychicznie malarz i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski, przekonany, że ratuje w ten sposób Polskę przed autorytarnymi zapędami Józefa Piłsudskiego i jego otoczenia. Zamach uznany został za efekt prawicowej nagonki na elekta, prowadzonej za pomocą ulicznych demonstracji i endeckiej prasy.

Brali w niej udział m.in. generał Józef Haller, dowódca sił zbrojnych, sformowanych pod koniec I wojny światowej na Zachodzie jako przeciwwaga dla potęgi wojskowej Piłsudskiego w Polsce. Swoją rolę odegrał także publicysta prawicowy Stanisław Stroński, który potem uznał, że przeholował w krytyce Narutowicza, dwojąc się i trojąc, żeby uspokajać nastroje społeczne. To jemu zawdzięczamy słynne sformułowanie: „Ciszej nad tą trumną!”. Zanim jednak ono padło, endecja dawała nieskrępowany wyraz swojej frustracji z powodu przegranego głosowania nad wyborem pierwszego prezydenta II RP.

Zdrada Witosa

Dziś wydaje się ona zaskakująca, biorąc pod uwagę skromne uprawnienia głowy państwa, ale wtedy wybieranie prezydenta przez parlamentbyło częścią gry o wszystko między lewicą a prawicą. Lewica była powiązana z Piłsudskim, uważającym się za ojca i zbawcę narodu, któremu należy się pełnia władzy. Prawica długo dobijała się o pluralizm. Wyszarpała go w końcu siłą, wykorzystując do tego powstanie wielkopolskie i wsparcie dyplomatyczne Zachodu. Udało jej się napisać konstytucję tworzącą republikę parlamentarną ze słabym prezydentem. Miało to ograniczać ryzyko dominacji Piłsudskiego. Sił starczyło jeszcze na wygranie wyborów, ale zwycięstwo było za słabe, żeby stworzyć stabilną większość w Sejmie. Pozostała więc walka o prezydenturę.

Piłsudski się z niej wycofał, zniesmaczony niewielkimi uprawnieniami tego urzędu, wystawiając jako kandydata swojego obozu właśnie Narutowicza. Ale nie dawano mu wielkich szans w starciu z faworytem prawicy, Mayrycym Zamoyskim. Prawicowi propagandyści twierdzili potem, że Narutowicza wybrali prezydentem zasiadający w Sejmie Żydzi, Niemcy, Ukraińcy i Białorusini. Było to kłamstwo, mające przykryć zdradę pokrewnych ideowo endecji ludowców Wincentego Witosa, bo to oni oddali decydujące głosy na kandydata lewicy. Gdyby prawica wystawiła innego kandydata niż hrabia Zamoyski, pewnie by go poparli. Jednak głosowanie za największym posiadaczem ziemskim było nie do przyjęcia dla partii obiecującej wyborcom wielką reformę rolną.

Bezczynna policja

Wygrana Narutowicza to dla jego politycznych przeciwników był szok. Jego następstwem były uliczne zamieszki, wzniecane przez grupy wyrostków i młodzieży studenckiej, sympatyzującej z endecją. Dziś to na nich, obok endeckiej prasy, spoczywa odpowiedzialność za eskalację przemocy, prowadzącą do zamordowania Narutowicza. Trzeba jednak pamiętać, że wywoływane przez prawicowych radykałów burdy były bardzo na rękę także Piłsudskiemu. Z politycznego punktu widzenia im więcej endeckich bojówkarzy na ulicach Warszawy, tym lepiej, bo postępujący chaos tworzył grunt pod interwencję wojskową i powrót do legionowego jedynowładztwa.

Nawet jeśli Piłsudski otwarcie takiego planu nie formułował, to parli do niego jego podwładni, bojąc się o swoje kariery w warunkach normalnej, demokratycznej konkurencji. To może tłumaczyć, dlaczego minister spraw wewnętrznych, pepeesowiec Antoni Kamieński zbagatelizował rozkręcającą się spiralę przemocy. Gdy młodzieżowe bandy stawiały barykady i atakowały posłów lewicy, a nawet samego Narutowicza jadącego na zaprzysiężenie do Sejmu, Kamieński był nieuchwytny. Odnalazł się wieczorem w Teatrze Rozmaitości, szczerze zdziwiony, że na mieście trwają zamieszki. Było to tuż po tym, jak na placu Trzech Krzyży zastrzelony został działacz PPS Jan Kałuszewski, idący na odsiecz Ignacemu Daszyńskiemu, barykadującemu się przed wrogim tłumem w bramie kamienicy. Tłum dopadł też Narutowicza, którego obrzucono pigułami ze śniegu i bryłami lodu. Jeden z wyrostków zamachnął się nawet na niego pałką, ale zgromiony przez prezydenta stropił się i wycofał w ostatniej chwili.

Wybić endeków

16 grudnia Narutowicz pojechał na otwarcie wystawy do Zachęty, gdzie w tłumie gości był już Eligiusz Niewiadomski. Został zapamiętany jako szalony endek, nabuzowany nienawiścią i jadem prawicowej propagandy. Niewiadomski był rzeczywiście socjopatą o prawicowych sympatiach, ale jednocześnie był członkiem stołecznej elity. Dlatego niektórzy historycy powątpiewają dziś, czy prymitywna prasowa nagonka na Narutowicza, obliczona na wywołanie wzburzenia motłochu, mogła mieć na niego jakiś istotny wpływ. Wiemy też, że Narutowicz nie interesował go do tego stopnia, że gdy przyszedł do Zachęty, pytał kolegów malarzy, który z obecnych to prezydent.

Jego prawdziwym celem był Piłsudski. Narutowicz liczył się tylko jako symbol tworzonego przez niego autorytarnego systemu – tak przynajmniej zeznał po zabójstwie Niewiadomski. Nikt dziś nie dojdzie, czy wiedział, że jego czyn doprowadzi do faktycznego bezkrólewia w Polsce. Prezydent był martwy, stary rząd złożył dymisję, nowego jeszcze nie powołano, słowem władza leżała na ulicy. Nie sięgnęli po nią jednak endecy, inspirujący Niewiadomskiego, tylko pułkownicy, wierni Piłsudskiemu. Do wieczora weterani legionów i POW przejęli kontrolę nad kluczowymi ministerstwami, urzędami wojewódzkimi i poselstwami dyplomatycznymi RP za granicą.

To nie było wszystko. Pułkownik Marian Zyndram-Kościałkowski, oddelegowany wcześniej przez Piłsudskiego do kontroli politycznej nad PSL Wyzwolenie, zaczął przygotowywać akcję karną przeciwko prawicy. Miała ona polegać na fizycznej eliminacji przywódców narodowej demokracji. Inny piłsudczyk, Rajmund Jaworowski, poseł na sejm z ramienia PPS, chciał nawet wykorzystać partyjną milicję, powołaną do pilnowania porządku na wiecach i demonstracjach, do znaczenia białą farbą domów ludzi, przeznaczonych do likwidacji. Liczono się z reakcją prawicy i eskalacją chaosu, co miało być pretekstem do wprowadzenia dyktatury wojskowej i powrotu Józefa Piłsudskiego do władzy.

Pucz opóźniony

Ta piłsudczykowska wersja nocy św. Bartłomieja nie doszła jednak do skutku z dwóch powodów. Po pierwsze lider PPS, Ignacy Daszyński, odmówił zgody na udział partii w całej akcji. Argumentował słusznie, że mord na Narutowiczu to ostateczna kompromitacja polityczna endecji, która będzie teraz izolowana i zepchnięta na margines. Przeciwny był także Piłsudski, który wolał od razu powołać rząd z generałem Sikorskim na czele. Nie był on piłsudczykiem, ale dogadywał się z komendantem, którego zrobił szefem Sztabu Generalnego, biorąc jednocześnie jego zaufanego generała Sosnkowskiego jako ministra spraw wojskowych. W takich warunkach pucz nie był potrzebny. Tak się przynajmniej wydawało, dopóki wiosną endecja nie przeprosiła się z Witosem, obalając rząd Sikorskiego i odsuwając po raz kolejny od władzy Piłsudskiego i jego wojskowych. Komendant wyjechał wtedy do Sulejówka. Do Warszawy wrócił dopiero w maju 1926 r. na czele wiernych mu wojsk, by zakończyć krótki i burzliwy eksperyment z demokracją parlamentarną w Polsce.

Okładka tygodnika WPROST: 4/2019
Więcej możesz przeczytać w 4/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 4/2019 (1870)

  • Nadziei trzeba pomóc 19 sty 2019, 19:00 Czy coś się zmieni w Polsce na lepsze? To pytanie pozwala zobaczyć światełko w tunelu po tragedii w Gdańsku. Liczyć na to, że agresji wokół będzie mniej, nie trzeba będzie się izolować od polityki i wycofywać z życia publicznego,... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 19 sty 2019, 19:00 CAŁA POLSKA WIDZIAŁA, JAK JAROSŁAW KACZYŃSKI, RYSZARD TERLECKI I BEATA MAZUREK SPÓŹNILI SIĘ NA UCZCZENIE PAMIĘCI ZAMORDOWANEGO PREZYDENTA GDAŃSKA PAWŁA ADAMOWICZA W SEJMIE. Niektórzy dostrzegli także, że Beata Mazurek, rzeczniczka... 6
  • Obraz tygodnia 19 sty 2019, 19:00 7 kg leczniczej marihuany dotarło do Polski w pierwszym oficjalnym transporcie. Można ją zamawiać w aptekach Wygrana Natalia Maliszewska Zdobyła mistrzostwo Europy w short tracku na dystansie 500 m. Short track to łyżwiarstwo szybkie na... 9
  • Niech Gdańsk pokaże, jak żyć 19 sty 2019, 19:00 Mam nadzieję, że razem z Pawłem Adamowiczem w Gdańsku nie zostały zabite jego wartości. Że przeżyją i będą wiać znad morza na cały kraj. Gdańsk nie raz był prekursorem. Miasto portowe, hanzeatyckie, otwarte na świat, kupców z... 10
  • Inforadar 19 sty 2019, 19:00 Komisarz Poręba? EUROPOSEŁ TOMASZ PORĘBA I WICEMARSZAŁEK SENATU ADAM BIELAN przymierzani są do stanowisk polskich komisarzy w Unii Europejskiej – dowiedział się „Wprost”. Prawo i Sprawiedliwość ma też plan B. Jeśli notowania... 11
  • Mroczność stycznia 19 sty 2019, 19:00 Lewo DECYZJA JURKA OWSIAKA O REZYGNACJI Z PRZEWODNICZENIA WIELKIEJ ORKIESTRZE ŚWIĄTECZNEJ POMOCY NIE JEST ZWYKŁĄ DYMISJĄ – to koniec Orkiestry. Rzadko się zdarza, by wielkie przedsięwzięcie, jego charytatywna skuteczność i medialna... 13
  • Śmierć, która woła o działanie 19 sty 2019, 19:00 Nie jesteśmy w Polsce skazani na spiralę słownej i fizycznej przemocy. Przykładem tego jest życie prezydenta Adamowicza, którego polityczna kultura i sposób zaangażowania w sprawy społeczne wyróżniały się na tle naszej brudnej codzienności. 14
  • Fenomen Adamowicza 19 sty 2019, 19:00 Zbiorowa rozpacz gdańszczan po zamordowaniu ich prezydenta nie wzięła się tylko z szoku po trudnym do pojęcia wydarzeniu. Paweł Adamowicz był integralnym elementem tego miasta. Katolik, konserwatysta, otwarty na mniejszości, dostępny dla mieszkańców. Każdy mógł wziąć z tego... 18
  • Społeczeństwo buduje się lokalnie 19 sty 2019, 19:00 Polska się rozwija, a nienawiść osiąga poziom, który trudno zrozumieć. Zmiany przyniosą nowe elity, pragmatyczni, młodzi ludzie – uważa Piotr Krzystek, prezydent Szczecina, jeden z liderów ruchu Bezpartyjni Samorządowcy. 24
  • Oskarżona: mowa nienawiści 19 sty 2019, 19:00 Tak jak granicą osobistej wolności jest krzywda drugiego człowieka, tak granicą wolności słowa jest ranienie innych ludzi. Mowa nienawiści przekracza tę granicę. Czym grozi hejt, czy i jak można go powstrzymać, próbują na naszych łamach odpowiedzieć znani filozofowie,... 27
  • Róbta swoje 19 sty 2019, 19:00 Przy okazji WOŚP stało się coś strasznego i biorę za to odpowiedzialność – mówi Jurek Owsiak i rezygnuje z funkcji prezesa Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy. A całe pokolenia, które wraz z Orkiestrą dorastały, nie chcą o tym słyszeć. 32
  • Zamach na Narutowicza 19 sty 2019, 19:00 Prezydent odrodzonej Polski był ofiarą wojny lewicy z prawicą. Mord polityczny stał się grzechem pierworodnym polskiej demokracji. 36
  • PiS w pułapce 19 sty 2019, 19:00 Obóz rządzący po zabójstwie Pawła Adamowicza znalazł się w takiej sytuacji, że cokolwiek zrobi, może się to obrócić przeciwko niemu. Operacja łagodzenia wizerunku przed wyborami, którą ostatnio obserwowaliśmy, właśnie wzięła w łeb. 39
  • Tragedia nie zakończy politycznego sporu 19 sty 2019, 19:00 Zabójstwo prezydenta Gdańska powinno skłaniać wszystkich uczestników życia publicznego do głębokiej refleksji – mówi Stanisław Karczewski, marszałek Senatu. 42
  • Podlegać Warszawie 19 sty 2019, 19:00 Jarosław Gowin upowszechnił w debacie publicznej słówko: „deglomeracja”. W słownikach można sprawdzić, iż owo obce słówko odnosi się do urbanistyki i oznacza planowe zapobieganie rozrastaniu się w nieskończoność wielkich miast.... 45
  • Nie upolityczniać zbrodni 19 sty 2019, 19:00 To nie atmosfera zabiła prezydenta Adamowicza, tylko morderca – twierdzi prof. Waldemar Paruch, szef Centrum Analiz Strategicznych. 46
  • I co teraz? 19 sty 2019, 19:00 Od śmierci Pawła Adamowicza napisano już mnóstwo tekstów, których autorzy wiedzą na pewno, co się stało. Psychologowie i psychiatrzy bez wywiadu z pacjentem stawiają diagnozy, laicy snują kryminologiczne fantazje. W internecie... 49
  • Pił, bił, ale toż to mój syn 19 sty 2019, 19:00 Bici przez dorosłe dzieci ojcowie zgłaszają przemoc na policję. Matki wolą milczeć, bo „na swoich się nie donosi” – o przemocy wobec osób starszych opowiada prof. Małgorzata Halicka z Uniwersytetu w Białymstoku. 50
  • Rozwód z kasą 19 sty 2019, 19:00 Koniec małżeństwa Bezosów będzie największym rozwodem w historii. Oprócz znanych małżonków podzieli też największą fortunę na świecie. 55
  • Hossa Bessa 19 sty 2019, 19:00 Efekt brexitu 3 mld euro chce zainwestować w Belgii sir Jim Ratcliffe, uważany za najbogatszego Brytyjczyka. Dlaczego akurat tam, a nie w swojej ojczyźnie? Ratcliffe chce uniknąć kosztów i obaw związanych z brexitem. W Antwerpii chce... 59
  • Know How 19 sty 2019, 19:00 Będą fajerwerki Naukowcy odkryli, że nasza galaktyka, czyli Droga Mleczna, jest na kursie kolizyjnym z Wielkim Obłokiem Magellana. Do zderzenia dojdzie za 2 mld lat. Obłok Magellana orbituje wokół Drogi Mlecznej w odległości 200 tys. lat... 60
  • Ziemia obiecana zakochanym 19 sty 2019, 19:00 Wystarczą cztery godziny samolotem, by znaleźć się na skraju raju. Izrael kusi plażami, pysznym jedzeniem i imprezami do rana. Oto 5 powodów, dla których warto tu przyjechać na walentynki. 62
  • Romantyczny Londyn 19 sty 2019, 19:00 Dzięki filmom „Notting Hill” i „To właśnie miłość” Londyn stał się mekką zakochanych. 64
  • Randka w Budapeszcie 19 sty 2019, 19:00 Zapierająca dech architektura, doskonała kuchnia i naturalne SPA na każdą kieszeń. Budapeszt to raj dla zakochanych, który dzięki regularnym połączeniom LOT-u jest na wyciągnięcie ręki. 65
  • Oslo dla dwojga 19 sty 2019, 19:00 Jeśli komuś stolica Norwegii nie kojarzy się z miastem zakochanych, po dwóch dniach spędzonych tam z pewnością zmieni zdanie. 66
  • Lublana znaczy miłość 19 sty 2019, 19:00 Jej nazwa wywodzi się od słowa „ljubęzen” – miłość. Rzeczywiście łatwo zakochać się w tym mieście hołdującym filozofii slow life. 67
  • Zawsze byliśmy trochę inni 19 sty 2019, 19:00 Przeżywamy koszmar, bo nikt nie wie, co będzie dalej z brexitem. On potrwa nawet kilka lat, ale ostatecznie jednak wyjdziemy z UE, a nasze członkostwo w niej będzie tylko krótkim epizodem w długiej historii Wielkiej Brytanii – mówi Harry Mount, brytyjski pisarz i publicysta. 69
  • Ani wróg, ani przyjaciel 19 sty 2019, 19:00 Pomysł zorganizowania w Polsce amerykańskiej konferencji na temat Bliskiego Wschodu wywołał wojnę dyplomatyczną z Iranem. To i tak nic w porównaniu z tym, jak wyglądają relacje państw europejskich z Teheranem. 74
  • Dieta na dobry humor 19 sty 2019, 19:00 Przejściowe obniżenie nastroju, uczucie lęku i bezsilność mogą się pojawić każdego dnia. Nawet jeśli nie jest to jeszcze depresja, wymaga szybkiej reakcji. 76
  • Odwaga znowu podrożała 19 sty 2019, 19:00 „Czas nieprzewidziany” to rozmowa dwóch pokoleń historyków literatury, zajmujących się językiem komunistycznej władzy. Michał Głowiński i Grzegorz Wołowiec dyskutują o polskiej przeszłości ale jej upiory wciąż powracają. 79
  • Afrodyzjak w skorupie 19 sty 2019, 19:00 Oprócz wyjątkowego, ciekawego smaku, od którego niejeden się uzależnił, ostrygi mają również wiele innych zalet. 83
  • Wyobraźnia czasów popkultury 19 sty 2019, 19:00 Spiskowe teorie o „prawdziwym” znaczeniu popkulturowych hitów powstawały zawsze. Ale to internet przyniósł ich prawdziwy renesans. A w epoce fake newsów i postprawdy coraz trudniej odróżnić je od rzeczywistości. 84
  • Miś nie będzie gnił 19 sty 2019, 19:00 Brakuje mi thrillerów politycznych. Jestem ich wielkim fanem – mówi Paweł Lewandowski, wiceminister kultury. 87
  • Wydarzenie 19 sty 2019, 19:00 Inwazja populizmu Adam McKay nie stosuje zasłon dymnych. Jego film jest wydarty ze współczesności, a ekran wypełniają prawdziwe postacie. „Vice” to portret Dicka Cheneya, opowieść o jego drodze na szczyt i fortelach, których używał,... 90
  • Film 19 sty 2019, 19:00 Wolność wewnętrzna „Dowłatow”, reż. Aleksiej German jr, Solopan To film o upokorzeniu. Człowieka w Związku Radzieckim, wśród siermięgi i w permanentnym poczuciu beznadziei. Pisarza, którego partyjni redaktorzy i wydawcy o talencie... 91
  • Muzyka 19 sty 2019, 19:00 Mrok i groza Twórcy muzyki filmowej mają naprawdę dobrze. Mogą spokojnie zawrzeć na swoich płytach dźwięki kojarzone z totalną awangardą, muzyką słuchaną w niszach lub/i filharmoniach i powiedzieć: „Klękajcie, narody”. Trent... 92
  • Książka 19 sty 2019, 19:00 W ciszy BARBARA KLICKA, DOTĄD CENIONA POETKA, DEBIUTUJE W PROZIE. JEJ POWIEŚĆ „ZDRÓJ” URZEKA skromnością akcji i prostotą języka. Opowiada o miesięcznym pobycie młodej, schorowanej kobiety w sanatorium. Zdarzenie niby banalne, ale... 93
  • Kulturalna trzynastka 19 sty 2019, 19:00 Vienio (Piotr Więcławski) RAPER, DJ I PRODUCENT MUZYCZNY 94
  • Takich mamy wariatów, jacy jesteśmy 19 sty 2019, 19:00 Tak, oczywiście, można powiedzieć, że zrobił to człowiek chory, że co winien chory, jak ma atak i go nie zamawiał, ale jednak takich mamy wariatów, jakie społeczeństwo. To znaczy: można by zapytać: „Adlaczego akurat takie, a nie... 95
  • Patent Wprost na łagodzenie hejtu 19 sty 2019, 19:00 Zjawisko hejtu jest w Polsce bardzo powszechne i wielowymiarowe. Mało kto zdaje sobie sprawę z tego, jak cienka jest granica między słowną agresją a realnym działaniem. 96
  • Zrób sobie… Kurskiego 19 sty 2019, 19:00 Tak się starał: dziadkiem z Wehrmachtu straszył, serduszka WOŚP z ekranów ofiarnie wymazywał, czasy świetności „Dziennika Telewizyjnego” przywrócił, a teraz ci niewdzięcznicy chcą go odwołać! 98

ZKDP - Nakład kontrolowany