Sumienie gniewnych ludzi

Sumienie gniewnych ludzi

„When They See Us” to kolejna świetna produkcja, która wpisała się w falę opowieści o rasizmie, korumpowaniu i manipulacjach systemu sprawiedliwości w USA. Reżyserzy znajdują tam niewypędzone demony amerykańskiego społeczeństwa.

Nie „House of Cards”, nie nowy sezon rozrywkowego „Lucyfera”, nie „Stranger Things”. Od premiery, czyli 31 maja, najchętniej oglądanym serialem Netflixa jest „When They See Us” Avy DuVernay. Czteroodcinkowy dramat o procesie „piątki z Central Parku”. – Nie tylko śmieciowe żarcie może przylgnąć do trzewi człowieka. Robiąc „When They See Us”, chcieliśmy, żeby widzowie nie byli w stanie o tej historii zapomnieć – komentuje reżyserka. – Żeby nasz cykl stał się katalizatorem dyskusji, jakie toczymy w Ameryce, pomógł ludziom skrystalizować swoje poglądy i przemyśleć zachowanie. Bo sprawy zaszły za daleko. Wiosną 1989 r. w Central Parku znaleziono zgwałconą i skatowaną 28-letnią biegaczkę. Przeżyła cudem, 12 dni leżała w śpiączce. Nie pamiętała zdarzenia.

Zbrodnia wzburzyła opinię publiczną i media. Została nazwana „najbardziej medialnym przestępstwem lat 80”.. Znany biznesmen Donald Trump wydał 85 tys. dolarów na zamieszczone w czterech gazetach codziennych całostronicowe reklamy z apelem o przywrócenie kary śmierci i poszerzenie uprawnień policji. Prokuratura działała szybko. Za szybko. O atak na kobietę oskarżyła czterech Afroamerykanów i Latynosa. Mieli od 14 do 16 lat. Poza wymuszonymi przez policję, nieskładnymi i sprzecznymi zeznaniami, nie było żadnych dowodów winy nastolatków. Ale i tak zostali oni skazani i trafili do więzienia. Dopiero 12 lat później, w 2002 r., do gwałtu i pobicia przyznał się prawdziwy sprawca.

Po kolejnych 12 latach, w 2014 r., stan Nowy Jork zawarł najwyższą ugodę w historii. Łącznie władze zapłaciły „piątce z Central Parku” – jak ich nazwały media, 40 mln dolarów zadośćuczynienia. DuVernay opowiada o linczu przeprowadzonym pod auspicjami państwa. Po premierze serialu szczątkową odpowiedzialność poniosły dwie prokuratorki oskarżające nastolatków. Elisabeth Lederer zrezygnowała z akademickiej posady po liście protestacyjnym Stowarzyszenia Czarnych Studentów Prawa na Uniwersytecie Columbia. Wydawnictwo i agent literacki zerwali umowę z Lindą Fairstein, która wcześniej porzuciła karierę prawniczki na rzecz pisania kryminałów. Dziennikarze pytali Donalda Trumpa, czy przeprosi za ogłoszenia, w których nawołując do wymierzenia pięciu chłopakom najwyższej kary, pisał „chcę i zawsze będę nienawidzić tych morderców”. Polityk odmówił. „When They See Us” nie jest jednak tylko rekonstrukcją zdarzeń.

To również głęboka analiza amerykańskiego społeczeństwa. Są tu: rasizm, wykluczenie nieuprzywilejowanych grup, populizm, pytania o rolę i odpowiedzialność mediów. A przede wszystkim: działanie systemu sprawiedliwości. Ostatnio jeden z najbardziej zapalnych tematów amerykańskich seriali i dokumentów. Niemal jednocześnie premierę mają: w Netflixie kolejny sezon „The Confession Tapes” o ludziach, na których policja wymusiła przyznanie się do winy, oraz „W imię sprawiedliwości. Walka Bryana Stevensona o równouprawnienie” w HBO. A wcześniej były produkcje takie jak „Making a Murderer” czy „Przeklęty. Życie i śmierci Roberta Dursta”, które wywarły realny wpływ na rzeczywistość. A spór o sądy jest tak naprawdę debatą o stanie amerykańskiej demokracji.

Rasizm z wokandy

– Nasz system sprawiedliwości nie uległ degeneracji – twierdzi DuVernay. – Od początku był zbudowany jako narzędzie opresji i kontroli. Miał konserwować podziały społeczne, chronić elity i nie pozwalać awansować nieuprzywilejowanym. Do dziś służy zbijaniu przez rządzących politycznego kapitału. A utrzymywany jest z naszych pieniędzy i napędzany naszą ignorancją. Reżyserka mówi szybko i stanowczo. Nie przebiera w słowach. Ale w jej wypowiedziach jest nie tylko złość. Wcześniej analizowała historyczną walkę z segregacją rasową w „Selmie” o Martinie Lutherze Kingu. W dokumentalnej „XIII poprawce” badała przyczynę, dla której współczesne więzienia w USA są przepełnione, a większość osadzonych to Afroamerykanie. Za DuVernay stoją jej własne doświadczenia – czarnoskórej kobiety przedzierającej się przez światy dziennikarstwa, dokumentu, kina.

A dzięki Disnejowskiej „Pułapce czasu” stała się ona pierwszą niebiałą reżyserką, która zrealizowała film akcji z budżetem powyżej 100 mln dolarów. I właśnie o instytucjonalnym i głęboko zakorzenionym w społeczeństwie rasizmie artystka opowiada w produkowanym m.in. przez Oprah Winfrey „When They See Us”. Rasizm bowiem towarzyszył procesowi piątki od samego początku. Zadecydował o wyroku. „Jeśli policja chce, zrobi wszystko. Będą o nas kłamać, zamkną nas, zabiją nas” – mówi w serialu zapłakany ojciec do syna. Niemal identyczne słowa wypowiadał niedawno Afroamerykanin w „Gdyby ulica Beale mogła mówić” – filmie Barry’ego Jenkinsa nakręconym na podstawie książki Jamesa Baldwina. Bohater powieści z lat 70. również musiał zapłacić wysoką cenę za zbrodnię, której nie popełnił. – Czasem władze są świadome, że na ławie oskarżonych zasiada niewłaściwy człowiek, jednak uznają go za winnego, żeby wysłać sygnał do społeczeństwa: „System działa, jesteśmy skuteczni”. Usprawiedliwiają te praktyki, mówiąc: „Rujnujemy życie Brentona Butlera, czarnoskórego amerykańskiego 15-latka, którego skazujemy za morderstwo, ale chronimy ład społeczny” – tłumaczył mi Jean- -Xavier de Lestrade, który w 2002 r. dostał Oscara za dokument „Morderstwo w niedzielny poranek” o sprawie Butlera, a później wielokrotnie wracał do tematów związanych z wymiarem sprawiedliwości w USA. Butler miał pecha – był jedynym Afroamerykaninem spotkanym przez policję w okolicy miejsca zbrodni.

Fabryka skazańców

Filmowcy udowadniają: spojrzenie organów ścigania, sędziów i ławy przysięgłych nie jest obiektywne. Kryją się w nim uprzedzenia, które rosły w społeczeństwie od jego zarania. Nie tylko zresztą rasowe. Steven Avery niesłusznie przesiedział 18 lat w więzieniu za gwałt, a dwa lata po wyjściu na wolność dostał wyrok za morderstwo. Poświęcony mu serial „Making a Murderer” miał gigantyczny odzew. Sprawa trafiła na czołówki gazet, pisano petycje w obronie głównego bohatera, zareagował Biały Dom. A przede wszystkim pojawiły się nieznane wcześniej dowody i nowe kroki prawne podjęła Kathleen Zellner – adwokatka wyspecjalizowana w sprawach o uniewinnienie. Autorki serialu Moira Demos i Laura Ricciardi krok po kroku odtwarzają na ekranie, jak doszło do skazania mężczyzny w pierwszej sprawie. Zaczynają od działań lokalnej policji i zeznań sąsiadki, która miała z nim na pieńku. Bo był inny, dziwny, krnąbrny.

W kolejnych odcinkach reżyserki obserwują pracę prokuratorów i prawników. Ale, jak sugerują, stereotypy, zaślepienie przez ideologię i oczekiwanie szybkiego sukcesu na każdym szczeblu działają tak samo. Twórcy nie zadowalają się bowiem relacjonowaniem kolejnych przypadków, w których sądy zawiodły. Wskazują konkretne luki wymiaru sprawiedliwości otwierające furtkę do nadużyć. Niedługo premierę będzie miał drugi sezon „The Confession Tapes”. Autorzy serialu Netflixa opisują sprawy, w których w mętny, pełen manipulacji sposób służby ścigania uzyskały lub wykorzystały przyznanie się do winy oskarżonych. W różnych dokumentach wypowiadają się ludzie uratowani przez amerykańską prawniczą organizację Innocence Project. Tacy jak Rodney Roberts. Mężczyzna, którego do fałszywej spowiedzi i dwóch lat odsiadki przekonał jego własny adwokat, bo gdyby doszło do procesu, oskarżonemu groziłoby dożywocie. Podobny mechanizm opisał ekspert w zeszłorocznym pełnometrażowym dokumencie „False Confessions”: – Wiele osób jest zaskoczonych, że policja w czasie przesłuchania może kłamać odnośnie dowodów. A kiedy zaczyna się oszukiwać ludzi, łatwo wpłynąć na ich funkcje poznawcze, percepcję, nawet wspomnienia.

Każdy w końcu da się złamać zaawansowanym technikom przesłuchiwania. – Co dziewiąta osoba, na której wykonano wyrok śmierci, została oczyszczona z zarzutów – mówi Bryan Stevenson, bohater HBO-wskiego „W imię sprawiedliwości”. – Gdyby co dziewiąty lot kończył się katastrofą, czy pozwolilibyśmy ludziom wsiadać do samolotów? Stevenson walce z niesprawiedliwością sądów poświęcił życie. Jest prawnikiem, stworzył organizację Equal Justice Initiative w Alabamie – stanie, który przoduje w statystykach kary śmierci i jako jedyny w USA nie zapewnia skazanym na nią opieki prawnej. Stevenson zaoferował im pomoc. Ocalił przed egzekucją 125 osób. Niektórzy z nich dostali potem mniejsze wyroki. Ale wielu zostało uniewinnionych, jak Anthony Ray Hinton, który w celi śmierci spędził 28 lat. Wszystko to nie przeszkadza konserwatywnym prokuratorom chełpić się wynikami. Niedawno John Oliver w „Last Week Tonight” przypomniał oskarżyciela z Nowego Orleanu, który trzymał na biurku ozdobne małe krzesełko elektryczne, a do niego przyczepione pięć „główek” doprowadzonych przez siebie do celi śmierci mężczyzn. O ironio, wszyscy ze zdjęć zostali oczyszczeni z zarzutów. – W amerykańskim sądzie wciąż lepiej być bogatym i winnym niż biednym i niewinnym – wzdycha Stevenson.

Medialny cyrk

A filmowcy opowiadają też o bogatych i (najprawdopodobniej) winnych. Przy okazji zwracają uwagę na rolę mediów w sprawach karnych. Bo najgłośniejsze procesy zmieniają się w reality show, które śledzą miliony Amerykanów, a absurdalnie wysoko opłacane gwiazdy adwokatury żonglują przepisami i obracają proces dochodzenia do prawdy w cyniczną grę. I wtedy system, który tak łatwo skazuje niewinnych, okazuje się bezradny. W dwóch niezależnych produkcjach – dokumentalnej „O.J.: Made in America” Ezry Edelmana i fabularnej „American Crime Story. OJ: Made in America”– reżyserzy analizowali po latach sprawę O.J. Simpsona. Pościg za jego samochodem na autostradzie telewizyjni widzowie oglądali z zapartym tchem, a jeden z kluczowych momentów procesu, gdy sportowiec mierzył znalezioną w miejscu zbrodni rękawiczkę, przeszedł do historii popkultury. Ważne role w obu serialach odgrywają reprezentujący sportowca prawnicy, m.in. Robert Kardashian.

Wykorzystując nie sławę, a wyłącznie pieniądze, grał na nosie wymiarowi sprawiedliwości w trzech sprawach o morderstwo magnat branży nieruchomości Robert Durst. Sześcioodcinkowy serial „Przeklęty. Życie i śmierci Roberta Dursta” doprowadził do ponownego zatrzymania mężczyzny, który nieświadomy, że nie wyłączył mikroportu, w łazience powiedział sam do siebie: „Co ja zrobiłem? Zabiłem ich wszystkich”. Milioner wyznał potem, że decyzja o wzięciu udziału w produkcji „była głupia”. A najmocniej rolę mediów widać w tych procesach, w których nieznani wcześniej oskarżeni stają się gwiazdami. Jak seryjny morderca Ted Bundy. Jego manipulacje pokazał Joe Berlinger w dokumentalnym cyklu „Rozmowy z mordercą. Taśmy Teda Bundy’ego” i fabule „Podły, okrutny, zły” z Zakiem Efronem w roli głównej. Bo tak już jest w społeczeństwie spektaklu, które kocha swoje mity. Gdzie życiorysy układają się we wzór „od pucybuta do milionera” albo ucieleśniają amerykański sen. Gdzie publiczność nie chce wierzyć, że zbrodniarz może być przystojny jak Bundy albo że mordu dopuszcza się kochany przez wszystkich sportowiec. A nikt nie da złamanego centa za pięciu czarnoskórych chłopaków szlajających się nocą po Central Parku. Przynajmniej dopóki nie pojawią się ludzie tacy jak Oprah Winfrey i Ava DuVernay. Świadomi roli, jaką ich seriale i filmy mogą odegrać, opowiadają oni historie, które trudno jest wyrzucić z trzewi. I dzięki sile kina budzą dyskusję o wymiarze sprawiedliwości.

Okładka tygodnika WPROST: 27/2019
Więcej możesz przeczytać w 27/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 27/2019 (1892)

  • Cieszę się, gdy ludzie protestują 30 cze 2019, 20:00 Podejrzewam, że gdyby Winston Churchill zobaczył, jak wygląda dzisiejszy świat, stwierdziłby: „A nie mówiłem?”. Piję tu do jego słów: „Demokracja jest najgorszą formą rządu, jeśli nie liczyć wszystkich innych form, których... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 30 cze 2019, 20:00 KRĄŻĄ PLOTKI, ŻE GRZEGORZ SCHETYNA przed ustaleniem list koalicyjnych stawia twarde warunki SLD. – Kazał WŁODZIMIERZOWI CZARZASTEMU podpisać cyrograf. Jest w nim napisane, że koalicja jest za związkami partnerskimi, ale przeciw... 6
  • Obraz tygodnia 30 cze 2019, 20:00 23 kobiety uwiódł fałszywy Messi, czyli irański sobowtór piłkarza Reza Parastesh (27 lat) Wygrany Bartłomiej Misiewicz złoty chłopiec PiS, niegdyś rzecznik prasowy MON, ostatnio więzienny bibliotekarz, wyszedł na wolność po... 9
  • Info radar 30 cze 2019, 20:00 Biznes rolny z Wietnamem Aż 97,6 proc. ceł na towary, które sprzedajemy do Wietnamu, znosi umowa o strefie wolnego handlu między Unią Europejską a Wietnamem. Decyzję o jej podpisaniu przyjęła 25 czerwca Rada Europejska. To niezwykle... 10
  • Wciąż jestem w drodze 30 cze 2019, 20:00 Rozmowa z Grażyną Barszczewską, aktorką, współautorką autobiograficznej książki „Amantka z pieprzem”. 11
  • Klimatyczna walka o władzę 30 cze 2019, 20:00 Czy ocieplenie klimatyczne to realne zagrożenie, czy może retoryka służąca jakimś celom politycznym? 12
  • Mój film wpłynie na wybory 30 cze 2019, 20:00 Psychopaci zarządzają naszym krajem i decydują o życiu młodych ludzi – mówi Patryk Vega, reżyser filmu „Polityka”. 15
  • Bez imigrantów Polska nie da rady 30 cze 2019, 20:00 Lepiej przygotować projekty integracji (nie asymilacji!), jeśli nasz rynek pracy ma sprostać konkurencji z niemieckim 19
  • Wojna sztabów 30 cze 2019, 20:00 Joachim Brudziński i Krzysztof Brejza stają na czele zaciekłego pojedynku sztabów wyborczych najważniejszych formacji. Kampanijna machina się rozkręca – w tle doradcy, badania, magicy od sieci i wielkie pieniądze. 20
  • Schetyna chce przegrać, żeby wygrać 30 cze 2019, 20:00 Propozycja Schetyny dla opozycji to droga na cmentarz. Problem w tym, że trzy miesiące przed wyborami brak dla niej alternatywy. 24
  • Komfort i energooszczędność 30 cze 2019, 20:00 Według danych WHO aż 90 proc. naszego życia spędzamy w pomieszczeniach zamkniętych. Dlatego tak istotne jest, aby zadbać o jak najlepsze warunki życiowe. Jednym z kluczowych parametrów, który ma wpływ na nasze zdrowie oraz samopoczucie,... 25
  • Chciałbym, żeby Kaczyński został premierem 30 cze 2019, 20:00 Jarosław Kaczyński nie ma żadnych problemów ze zdrowiem – mówi Adam Bielan, europoseł, były wicemarszałek Senatu. 26
  • Lewica zniknie jesienią 30 cze 2019, 20:00 Wybory parlamentarne mogą zadać ostateczny cios formacjom lewicowym na naszej scenie politycznej. Ludzie lewicy zostaną, ale obecne partie mogą nie przetrwać. 31
  • Rzecznik ciągłych nieporozumień 30 cze 2019, 20:00 Rzecznik praw dziecka Mikołaj Pawlak wciąż powtarza, że został źle zrozumiany. Niektórzy się zastanawiają: może sam nie wie, co mówi? 34
  • Pan Gawriłow w Tbilisi 30 cze 2019, 20:00 Gruzińskie poczucie honoru jest znane na świecie, ale tym razem reakcja przerosła to, czego można się było spodziewać 40
  • Poczekalnia do listy 100 najbogatszych polaków 30 cze 2019, 20:00 1. Kazimierz Herba 368 mln zł DO WEJŚCIA NA TEGOROCZNĄ LISTĘ 100 NAJBOGATSZYCH ZABRAKŁO MU ZALEDWIE MILIONA ZŁOTYCH. Ale Kazimierz Herba już nieraz był w naszym rankingu. W końcu ze swoją branżą farmaceutyczną jest związany od... 42
  • Hossa Bessa 30 cze 2019, 20:00 Bunt miliarderów Podnieście nam podatki” – z takim apelem do kandydatów startujących w przyszłorocznych wyborach prezydenckich w USA zwróciła się grupa kilkunastu najbogatszych Amerykanów. Wśród nich: George Soros wraz z synem... 45
  • Milion po polsku 30 cze 2019, 20:00 W kraju przybywa milionerów. Ale nie rosną wyłącznie „stare fortuny” – bogaczy jest coraz więcej także wśród młodych Polaków, m.in. za sprawą rewolucji internetowej. 46
  • Polska pustynią Europy 30 cze 2019, 20:00 Wrocław będzie dopłacał mieszkańcom do budowy zbiorników na deszczówkę. Zaczęły się śmiechy, że to program Beczka+. Ale problem w kraju jest poważny, bo Polska ma tyle wody, co pustynny Egipt. 48
  • Siedem mitów o PKB 30 cze 2019, 20:00 PKB Polski rośnie, więc ludzie się bogacą. Będziemy mieli lepsze pensje, wyższe emerytury i grubsze portfele. Ale ile w tym wszystkim jest prawdy? I czy PKB jest aż tak bardzo ważny, jak twierdzą ekonomiści i politycy? 52
  • Jak uniknąć chaosu w kadrach w związku z PPK? 30 cze 2019, 20:00 O pracowniczych planach kapitałowych sporo się mówi, najczęściej w kontekście pracowników i korzyści, jakie niesie dla nich program. Jak wygląda perspektywa pracodawców? Czy firmy są gotowe do wdrożenia PPK? 55
  • Nowa era w internecie 30 cze 2019, 20:00 Już wkrótce do globalnej sieci zostaną podłączone kolejne miliony urządzeń: internet rzeczy zrewolucjonizuje nasze życie. 56
  • Zapasy w piaskownicy 30 cze 2019, 20:00 Przywódcy USA i Iranu obrzucają się wyzwiskami jak sztubaki. Wojny z tego nie będzie. Obie strony zajmują jedynie pozycje wyjściowe przed próbą nakłonienia Palestyńczyków do zawarcia pokoju z Izraelem. 58
  • Ortopedia spersonalizowana 30 cze 2019, 20:00 Sposób leczenia stawów biodrowych, kolanowych, kręgosłupa można dziś dopasować do pacjenta. Dzięki temu może on nawet po skomplikowanej operacji wrócić do sprawności fizycznej, a często też do uprawiania sportu – mówi dr Maciej Miszczak, specjalista ortopedii i traumatologii... 62
  • Sumienie gniewnych ludzi 30 cze 2019, 20:00 „When They See Us” to kolejna świetna produkcja, która wpisała się w falę opowieści o rasizmie, korumpowaniu i manipulacjach systemu sprawiedliwości w USA. Reżyserzy znajdują tam niewypędzone demony amerykańskiego społeczeństwa. 64
  • Gdy stosy ofiarne zapłoną 30 cze 2019, 20:00 Pogańskie rytuały. Pradawne bóstwa. Zespolenie z naturą. Tym żyją folk horrory, jak „Midsommar. W biały dzień” Ariego Astera. Ale też krytyką cywilizacji, moralną niejednoznacznością, zmysłowymi opowieściami o ludzkiej seksualności. 68
  • Francuski piesek 30 cze 2019, 20:00 Przyjeżdża rozpalony jak piec pociąg. Jestem skazany na trzy i pół godziny bez wody, bez kawy, bez jedzenia 72
  • 10 pomysłów na to, co jeść, oglądać i kupować tego lata 30 cze 2019, 20:00 Oto kompendium wiedzy o wakacyjnych trendach. Nasze zestawienie polecamy każdemu, kto w gąszczu informacji o lansowanych latem nowych modach czuje się zagubiony. 74
  • Sezon na stonkę 30 cze 2019, 20:00 Wakacyjne tłumy stały się plagą dla mieszkańców wielu turystycznych atrakcji. I jak na szkodniki przystało, zwalcza się je na wszelkie możliwe sposoby. 81
  • Wyjechać i nie zwariować, czyli urlop pracoholika 30 cze 2019, 20:00 Sama wizja opuszczenia służbowego biurka wywołuje w nim lęk. Ale to właśnie pracoholikowi wakacje potrzebne są najbardziej! Podpowiadamy, jak się do nich przygotować, by stały się mimo wszystko przyjemnością. 84
  • Wydarzenie 30 cze 2019, 20:00 Artystyczny plac zabaw Robert Kuśmirowski, Norbert Delman, Zuzanna Hertzberg. To tylko część grupy artystów, która w ubiegłym roku uczestniczyła w warsztatach u-jazdowskiego dla dzieci. Wakacyjna wystawa „Dotknij sztuki” to efekt tych... 90
  • Film 30 cze 2019, 20:00 Życiowe drogi Zamożna wdowa w pięknej rezydencji na francuskiej prowincji ogłasza, że lada chwila umrze i chce się do śmierci przygotować. Organizuje wyprzedaż dobytku, a każdy przedmiot, po który sięga, odnosi ją do przeszłości.... 91
  • Muzyka 30 cze 2019, 20:00 Człowiek instytucja Mark Ronson „LATE NIGHT FEELINGS” Sony Jako producent, kompozytor i DJ Mark Ronson umie budować cudze kariery. Wiele zawdzięczały mu Amy Winehouse czy Lady Gaga. Teraz choćby Miley Cyrus podkreśla, że jego „Nothing... 92
  • Książka 30 cze 2019, 20:00 Śmiech – jedyny ratunek Medialny szum wokół serialu nakręconego na podstawie „Paragrafu 22” przez George’a Clooneya sprawił, że słusznie wznowiono powieść Hellera, bo to najprawdziwsza klasyka współczesnej literatury, która... 93
  • Kalejdoskop 30 cze 2019, 20:00 Rosja po apokalipsie Twórcy z 4A Games postanowili przewietrzyć i odświeżyć uniwersum powieści Dmitrija Głuchowskiego. Trzecia część udanej serii „Metro Exodus” miała pomysł, jednak podczas realizacji coś poszło nie tak. Znany z... 94
  • Zmieniła mnie podróż do Etiopii 30 cze 2019, 20:00 Chciałabym zrobić wszystko, co możliwe, by zatrzymać globalne ocieplenie klimatu. 95
  • Jadalny papier nutowy 30 cze 2019, 20:00 Znane we Włoszech pod nazwą papier nutowy (carta da musica) cieniutkie chrupkie pieczywo jest na Sardynii chlebem powszednim. 96
  • 5 sosobów na walkę o odszkodowanie od linii lotniczych 30 cze 2019, 20:00 W 2018 r. prawie ćwierć miliona pasażerów wylatujących z polskich lotnisk było uprawnionych do odszkodowania. Kiedy możemy domagać się rekompensaty od linii za utrudnienia? 97
  • Zrób sobie... Sławomira 30 cze 2019, 20:00 Miliony wyświetleń, kto by nie chciał takiego elektoratu? Politycy, zapuszczajcie wąsy ą la Sławomir! 98

ZKDP - Nakład kontrolowany