Turboagresja

Turboagresja

Agresywny kierowca - ilustracja
Agresywny kierowca - ilustracja / Źródło: Shutterstock / pathdoc
Lato i wakacje sprzyjają agresji na drogach. Jak pokazują statystyki, sprawcami awantur są najczęściej mężczyźni w drogich i szybkich samochodach.

Leszno. Teren zabudowany, skrzyżowanie w Al. Krasińskiego. Lipcowe południe, widoczność doskonała. Przez pasy przechodzi kobieta. Wtem na przejście wjeżdża czarne porsche, kierowca zatrzymuje się gwałtownie tuż obok pieszej. Przestraszona gestem ręki zwraca mu uwagę. Rosły, łysy mężczyzna o sylwetce mięśniaka wychodzi z auta, uderza kobietę w twarz otwartą dłonią. Wraca za kierownicę i rusza. Kobieta wciąż stoi przed maską samochodu, więc mięśniak pcha ją autem kilka metrów, gotów przejechać. „Skandaliczne zachowanie kierowcy porsche w Lesznie! Obejmujemy sprawę postępowaniem z urzędu. Jeszcze dziś przesłuchamy pokrzywdzoną kobietę. Kierowca wkrótce usłyszy zarzuty” – napisał na Twitterze Andrzej Borowiak, rzecznik prasowy wielkopolskiej policji. I zamieścił filmik z monitoringu. Po sześciu dniach policja namierzyła pod Andrychowem i zatrzymała 35-letniego mieszkańca Dolnego Śląska. Usłyszał zarzuty, za które grozi mu do trzech lat więzienia. Sąd zdecydował o trzymiesięcznym areszcie, chociaż kierowca porsche tłumaczył, że został sprowokowany. Filmik z nagraniem tego zajścia, który obiegł cały kraj, wywołał powszechne oburzenie, ale nie należy się łudzić – to nie był odosobniony przypadek. Agresja na polskich drogach to norma, a do podobnych scen dochodzi codziennie.

Biją, kopią, wyzywają

Kilka dni temu, lokalna droga na Warmii. Kierowca audi jedzie brawurowo, gwałtownie hamuje, potem rusza z piskiem opon. Gdy jadący za nim samochód trąbi, audi zatrzymuje się. Wysiada z niego czterech młodych mężczyzn gotowych do bójki. Prowokowany kierowca nie rusza się zza kierownicy, więc napastnicy kopniakami urywają mu lusterka. Początek lipca, autostrada S8, okolice Wielunia. Kierowca porsche zajeżdża drogę jadącej na wakacje rodzinie. Wysiada i szarpie za klamkę drzwi od strony kierowcy. Zamknięte, więc kopie w zderzak i drzwi samochodu. Całe zdarzenie rejestruje kamera. Czerwiec, początek wakacji, Ruda Śląska. Na trasie wzmożony ruch. Kierowca BMW denerwuje się, że fiat zbyt wolno zjeżdża z lewego pasa. W końcu spycha go na pobocze, zmusza do zatrzymania. Wysiada z auta i siłą wyciąga kierowcę fiata zza kierownicy. Kopie go, okłada pięściami, w końcu odjeżdża.

Według danych Instytutu Transportu Samochodowego ponad 80 proc. kierowców deklaruje, że przynajmniej raz w tygodniu zdarza im się obserwować agresywne zachowania na drogach. Jednocześnie tylko niewiele ponad 30 proc. badanych przyznaje, że im samym zdarzają się takie reakcje. Prawie 90 proc. badanych kierowców uważa krzyczenie na innych uczestników ruchu za wyraz agresji drogowej, ale tylko 40 proc. spośród nich wiąże takie postępowanie z ryzykiem. Pozostałe 50 proc. nie sądzi, że wskutek takiego zachowania zwiększa się prawdopodobieństwo wypadku. – Wszelkie przejawy agresji za kierownicą są zagrożeniem dla zdrowia i życia uczestników ruchu drogowego – ostrzega podinsp.

Radosław Kobryś z Biura Ruchu Drogowego Komendy Głównej Policji. Dlatego chwali decyzję KGP o stworzeniu w każdym województwie grupy speed, czyli zespołu najbardziej doświadczonych policjantów z wydziału ruchu drogowego, poruszających się najlepszymi, nieoznakowanymi samochodami, jakimi dysponuje policja. Nie obsługują wypadków ani wykroczeń, ale wychwytują piratów drogowych i reagują na niebezpieczne zdarzenia na drogach. Zdaniem podinsp. Kobrysia na drodze jest jak na morzu: każdy jest kapitanem swojego statku. Niektórzy są piratami. Policjant cieszy się, że w końcu mamy sposoby, żeby walczyć z drogową agresją. – Kiedyś nikt oprócz sprawcy i ofiary nie dowiedziałby się o zajściu. Dziś, dzięki monitoringowi, kamerom w samochodach i smartfonach, filmik uwieczniający scenę obiegnie cały kraj. Najprawdopodobniej sprawca odpowie za wykroczenie, ale oprócz tego, że poniesie konsekwencje karne, zadziała też ostracyzm społeczny, bo napiętnowanie medialne bywa silniejsze niż sama kara. Taki kierowca ma rodzinę, żonę, dzieci, sąsiadów i współpracowników. Liczę, że będzie mu wstyd, gdy zobaczy pogardę i potępienie w oczach innych.

Kierowcy jak szczury

Pojęcie road rage, czyli drogowa furia, zrodziło się w latach 80. w USA. Tak nazywano strzelaniny, do których dochodziło między kierowcami na drogach stanowych. Ale pierwsze wzmianki o agresywnych kierowcach pojawiły się już pod koniec lat 40., kiedy dwóch kanadyjskich psychiatrów przeanalizowało zachowania taksówkarzy, wykazując zależność między stylem życia a stylem jazdy. Kierowcy o niestabilnej sytuacji rodzinnej, wcześniej lekceważący prawo, miewali wypadki częściej niż kierowcy funkcjonujący w rodzinach i przestrzegający norm prawnych. Z kolei amerykański psychoterapeuta dr Barry Markell zauważył, że zachowania kierowców przypominają zachowania szczurów laboratoryjnych.

W eksperymencie umieścił w niewielkim pomieszczeniu kilkanaście szczurów i stopniowo zwiększał ich liczbę. Zwierzęta zachowywały się spokojne, do chwili gdy w pomieszczeniu znalazło się o jednego szczura za dużo. Wówczas stały się nerwowe, agresywne, atakowały się i walczyły o dominację. Zdaniem dr. Markella im gorsze warunki egzystencji i mniejsza swoboda ruchów, tym większy poziom frustracji i agresji. Im więcej samochodów na ulicy, większe natężenie ruchu i bardziej zakorkowane miasto, tym większy poziom irytacji kierowców. A samochód nie dość, że daje poczucie anonimowości, to w pewnym sensie odczłowiecza innych użytkowników drogi. Agresywny kierowca w pojeździe przed sobą nie widzi twarzy osoby, która tym autem kieruje.

Widzi tylko przeszkodę, która go spowalnia i irytuje. – Możemy wyróżnić trzy fazy agresji drogowej – tłumaczy Monika Ucińska, psycholożka transportu z Instytutu Transportu Samochodowego. I wylicza: – Po pierwsze, agresywna jazda (aggresive drive): nadmierna prędkość, impulsywne zachowania, lekceważenie przepisów, czyli prowadzenie pojazdu w sposób, który zwiększa ryzyko wypadku. Druga faza to gniew za kierownicą (anger while driving): nadużywanie klaksonu, błyskanie światłami, obraźliwe krzyki i gesty kierowane do innych. Wyzwala się, gdy zdaniem agresywnego kierowcy inni jadą zbyt wolno albo opieszale wykonują manewry. Od tego tylko krok do furii drogowej (road rage), czyli działania, które ma na celu wyrządzenie fizycznej, psychicznej bądź emocjonalnej krzywdy innemu człowiekowi.

Siekiera i strzelba

Lato, wbrew pozorom, sprzyja eskalacji agresji na drodze. Oślepiające słońce, wysokie temperatury oraz poczucie, że jedną nogą jest się już na plaży, źle wpływają na samopoczucie kierowców. – Pojawiają się drażliwość i irytacja, trudno zachować koncentrację, występuje nadmierne pobudzenie, co zazwyczaj poprzedza zachowania agresywne. Do tego korki, zwiększony ruch, remonty dróg sprawiają, że kierowcom łatwiej puszczają nerwy. To wszystko może sprawić, że nawet najmniejsze nieporozumienie skończy się wielką awanturą – tłumaczy Ucińska. Serock nad Narwią, lipcowy wieczór. Kierowcy range rovera i mercedesa wracają z plaży nad Jeziorem Zegrzyńskim. Ścigają się na obwodnicy. Mercedes zajeżdża drogę roverowi, na to tamten wyprzedza i zajeżdża drogę mercedesowi. I tak jeszcze kilka razy wyprzedzają się i hamują, przy prędkości ponad 150 km/h.

Ostatecznie range rover zjeżdża do miasteczka i znika w wąskiej uliczce. Ale mercedes już tam jest, a przed nim stoi kierowca i trzyma w ręku siekierę, którą wyjął z bagażnika. Kierowca rovera wjeżdża do garażu. Tylko perswazja żony powstrzymuje go, żeby nie ruszył na tamtego ze strzelbą myśliwską. Letnia noc. Parking przed dyskoteką na warszawskim Gocławiu. Kierowcy dwóch sportowych samochodów chcą jednocześnie wyjechać z parkingu przez szlaban. Powstaje zator, bo żaden nie chce ustąpić. Za nimi ustawia się kolejka aut, które trąbią. W końcu jeden kierowca pluje drugiemu w twarz przez otwarte okno. Tamten wylewa na niego kawę. Obaj wysiadają z aut, zaczyna się bójka. – Droga to dla niektórych kolejne miejsce, gdzie trzeba ustalić hierarchię. Zaznaczyć swoją dominację, okrzyknąć się samcem alfa i podporządkować sobie stado – Andrzej Markowski, psycholog transportu, opisuje atawistyczne instynkty, które rządzą agresywnymi kierowcami. Jego zdaniem to nie jest przypadek, że najczęściej sprawcami awantur na drogach są mężczyźni w drogich, szybkich i luksusowych samochodach.

– Zasadniczo samochód to jest środek transportu, ale wielu traktuje go jak trofeum, symbol majętności i wysokiego statusu społecznego. Skoro stać mnie na taki bajer, to jestem lepszy niż inni. A więc ja i mój samochód mamy więcej praw, a mniej obowiązków – ocenia Markowski. O ile natury człowieka nie da się zmienić, o tyle kulturę owszem. – W Polsce kultura jazdy wciąż jest niższa niż w starych krajach UE – uważa Zbigniew Weseli, ekspert Szkoły Bezpiecznej Jazdy Renault. – To dlatego, że motoryzacyjnie jesteśmy społeczeństwem dość młodym, bez tradycji. Dziś dostęp do auta jest łatwiejszy, ale nie przesiąkliśmy kulturą jazdy kształtowaną od pokoleń. Od niedawna mamy dobre drogi, autostrady i dopiero uczymy się współistnienia na nich.

Całus dla agresora

Co można zrobić, aby agresji na drogach było mniej? – Nie można dawać przyzwolenia na tego typu zachowania – mówi psycholożka Ucińska z ITS. Jej zdaniem najlepszą metodą jest niereagowanie na zaczepne zachowania innych kierowców. Pouczanie innych, obraźliwe gesty, wdawanie się w pyskówki to wstęp do eskalacji. Zgadza się z nią psycholog Markowski: – Ludzie dojrzali społecznie i wewnętrznie nie potrzebują ciągle udowadniać sobie i innym, że są górą. Agresywnie zachowują się ci, którzy nie mają silnego poczucia własnej wartości i na każdym kroku potrzebują potwierdzenia, że znaczą więcej – tłumaczy. I radzi, by zamiast reagować tak, jak podpowiada nam instynkt, czyli kłócić się i bronić swoich racji, zachować się nietuzinkowo. Gdy ktoś puka się w głowę na nasz widok, uśmiechnijmy się do niego. Gdy ktoś wygraża nam pięścią, pomachajmy mu, prześlijmy całusa. To może rozładować napięcie. Choć istnieje pewne ryzyko, że czuły buziaczek jeszcze bardziej rozsierdzi pirata drogowego.

Okładka tygodnika WPROST: 32/2019
Więcej możesz przeczytać w 32/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 32/2019 (1897)

  • Dzień dobry 4 sie 2019, 20:00 Kiedy 13 lat temu jako młody dziennikarz po raz pierwszy przekraczałem próg legendarnego tygodnika „Wprost”, w najskrytszych fantazjach nie przypuszczałem, że kiedykolwiek będę pisał do tego tygodnika wstępniak redaktora naczelnego.... 3
  • Do widzenia 4 sie 2019, 20:00 Wyobraźcie sobie świat bez dziennikarzy. Prawdziwych dziennikarzy. Takich, którzy szukają prawdy, są otwarci na argumenty i potrafią zwrócić uwagę Czytelników na to, co ważne. Tacy pracują w redakcji pisma, które właśnie czytacie.... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 4 sie 2019, 20:00 KIEROWNICTWO SLD JEST WKURZONE NA KOALICJĘ OBYWATELSKĄ O PODBIERANIE DZIAŁACZY I WSTAWIANIE ICH NA WŁASNE LISTY. – BARBARA NOWACKA z DARIUSZEM JOŃSKIM [były wiceprzewodniczący SLD – red.] obdzwaniali ludzi jak szaleni, żeby kogoś... 6
  • Obraz tygodnia 4 sie 2019, 20:00 9 lat minęło odkąd we wsi Miejsce Odrzańskie (300 mieszkańców) urodził się ostatni chłopiec Wygrany Kamil Durczok – po czterech dniach pijaństwa przejechał 360 km przez Polskę i zderzył się tylko ze słupkiem drogowym. Alkomat... 9
  • Info radar 4 sie 2019, 20:00 Sport, wielkie pieniądze i dyplomacja Wydarzenia sportowe angażują nie tylko instytucje, kluby sportowe i kibiców, ale także najsilniejsze przedsiębiorstwa i fundacje. Nic dziwnego, że tematyka wzajemnego wpływu ekonomii i sportu będzie... 10
  • Przeszłość do przeróbki 4 sie 2019, 20:00 Wydaje się, że historia jest niezmienna. Ale politycy chcieliby zmieniać także ją. Rodzi się pytanie: czy polityka historyczna ma sens? 11
  • Zamach stanu w Platformie 4 sie 2019, 20:00 W Platformie Obywatelskiej wrze. Jak ustalił „Wprost”, w styczniu w roli lidera partii Grzegorza Schetynę będzie chciał zastąpić Bogdan Zdrojewski. 13
  • Wiceprezydent z katolickim paszportem 4 sie 2019, 20:00 W samym środku kampanii parlamentarnej rozegra się w Unii Europejskiej walka o stanowisko komisarza dla Krzysztofa Szczerskiego. Nawet w PiS można usłyszeć, że sukces całej operacji stoi pod znakiem zapytania. 16
  • Operacja Szydło 4 sie 2019, 20:00 Przegrana Beaty Szydło w Parlamencie Europejskim miała drugie dno – dowiedział się „Wprost”. Narażając byłą premier na publiczną porażkę, kierownictwo PiS chciało osłabić jej pozycję w partii. 19
  • Doradcy PiS się pomylili 4 sie 2019, 20:00 – Jarosław Kaczyński powiedział, że uznaje wiek kardynalski – 75 lat – jako moment przejścia na emeryturę. Może to wskazywać, że faktycznie za te cztery lata będzie rozważał zmianę na czele naszego obozu – mówi Witold Waszczykowski, europoseł PiS. 20
  • Macho 3.0, czyli chłopaki też płaczą 4 sie 2019, 20:00 Z rankingu „Wprost” wynika, że dzisiejszy mężczyzna wreszcie może być, kim chce. Opinia publiczna wyżej ceni naturalnych, uczuciowych facetów niż stereotypowych twardzieli. Koniec z tłumieniem własnych emocji i odgrywaniem chłopaków, którzy nie płaczą. 25
  • Polski macho 2019 4 sie 2019, 20:00 Na zlecenie „Wprost” Panel Ariadna zapytał Polaków, który z wymienionych idoli popkultury jest uosobieniem współczesnego macho, czyli mężczyzny o cechach uchodzących za typowo męskie, takich jak siła, władczość, sprawność seksualna itp. Każdy mógł wskazać maksymalnie trzy osoby. 26
  • Męska terapia kpiną 4 sie 2019, 20:00 W męskości ważna jest spójność wewnętrzna, odpowiedzialność, intelekt, skupienie się na tym, by być dobrym człowiekiem – mówi seksuolog Andrzej Gryżewski. 29
  • Łatwo grać czarny charakter 4 sie 2019, 20:00 Ja się nie cenzuruję. Prowadzę przyzwoite życie, więc nie mam nic do ukrycia. Jeśli ktoś przy okazji zrobi mi zdjęcia, pies go trącał – mówi Jacek Braciak, aktor, który wolność ceni ponad wszystko. 32
  • Turboagresja 4 sie 2019, 20:00 Lato i wakacje sprzyjają agresji na drogach. Jak pokazują statystyki, sprawcami awantur są najczęściej mężczyźni w drogich i szybkich samochodach. 34
  • Nie zgadzam się na homofobię 4 sie 2019, 20:00 Chodzę na marsze równości, bo jeśli odrzucamy inność, tracimy kontakt z człowieczeństwem 37
  • Nie walczyłem z nienawiści 4 sie 2019, 20:00 Widzę młodych Polaków maszerujących ze sztandarami, z nienawiścią na twarzach, i państwo, które to toleruje. Ja nigdy nie walczyłem z nienawiści, nawet w czasie wojny – mówi Stanisław Aronson, oficer AK, uczestnik Powstania Warszawskiego oraz izraelskiej wojny o niepodległość. 38
  • Skutki niesprzedawania wódki 4 sie 2019, 20:00 Mija rok od czasu, kiedy polskie miasta wprowadziły u siebie nocne zakazy sprzedaży alkoholu. Pić mieliśmy mniej, a monopole miały przestać się namnażać. Wyszło na odwrót. 43
  • Hossa Bessa 4 sie 2019, 20:00 Napój Lewego Robert Lewandowski ruszył z nowym biznesem. W zeszłym tygodniu na rynek weszły izotoniki dla sportowców, które najlepszy polski piłkarz będzie sprzedawał pod marką RL9 Pro. Rozlewaniem i dystrybucją zajmie się znany... 46
  • Zasłona dymna Putina 4 sie 2019, 20:00 Katastrofalne pożary na Syberii były przez Kreml ignorowane, dopóki nie uznano, że mogą się przydać do odwrócenia uwagi od przedwyborczych protestów opozycji. 49
  • Piękna Helena i generał 4 sie 2019, 20:00 Romans ministra nie byłby wart wzmianki, gdyby nie sensacje finansowe, jakie dopiero teraz wyszły na jaw 52
  • Chorzy na cywilizację 4 sie 2019, 20:00 Dlaczego chorzy z niewydolnością serca umierają dziś szybciej niż pacjenci z niektórymi nowotworami? Co sprawia, że cukrzyk ma nawet pięciokrotnie większą szansę na zawał? Wreszcie – dlaczego najprostsza recepta na zdrowie jest jednocześnie tak trudna do zastosowania? – czyli... 54
  • Dobry diagnosta musi być detektywem 4 sie 2019, 20:00 W Polsce farmakologiczne leczenie otyłości to ciągle nowość. Podobnie jak kompleksowe podejście do pacjenta. O skutecznej walce z otyłością i związanymi z nią chorobami mówi dr n. med. Jakub Bukowczan 58
  • Nowe leki wydłużają życie 4 sie 2019, 20:00 Nowoczesne leki przeciwcukrzycowe zmniejszają ryzyko powikłań i zgonu, czyli przedłużają życie. A przecież właśnie o takie efekty leczenia nam chodzi – mówi prof. Janusz Gumprecht, diabetolog. 60
  • Odczulanie się opłaca 4 sie 2019, 20:00 Niemal co drugi Polak cierpi na jakąś postać alergii. Trudno jej zapobiec, ale można ją skutecznie leczyć, a w wielu przypadkach nawet wyleczyć. Pacjenci jednak zbyt rzadko decydują się na immunoterapię. 62
  • Przechytrzyć jo-jo 4 sie 2019, 20:00 Gdy już wydaje nam się, że osiągnęliśmy wymarzoną sylwetkę i żmudne zrzucanie zbędnych kilogramów mamy za sobą, wtedy pojawia się on – efekt jo-jo. 64
  • Przypadek Boba Marleya, czyli cena palca u nogi 4 sie 2019, 20:00 Chirurdzy byli w stanie go uratować, ale na zalecaną operację nie pozwalała mu wyznawana religia. W konsekwencji za wierność ideom rastafarianizmu muzyk zapłacił życiem. 66
  • Pocztówki z bulwarów wiślanych 4 sie 2019, 20:00 Przed Taco Hemingwayem bez wątpienia istniał w Polsce rap błyskotliwy i otwarty na świat. Ale nie robił takiej furory, bo publiczność nie była na niego gotowa. Taco znalazł klucz: pogodził oczekiwania ortodoksyjnych miłośników rapu i słuchaczy spoza tego środowiska. A także... 70
  • Edward Dwurnik: klasyk nieodkryty 4 sie 2019, 20:00 Edwardowi Dwurnikowi udało się połączyć uznanie krytyki z sukcesem rynkowym. Wystawa „Zbiórka na placu” w warszawskiej galerii Raster przypomina, jak wielkim był malarzem. A właściwie bywał. 77
  • Co nas podnieca 4 sie 2019, 20:00 Wytwarza się nowy gatunek człowieka, nieznany 30 lat temu – człowiek, który „za dużo wie o sobie” 82
  • Podróż w wersji eko 4 sie 2019, 20:00 Pociąg zamiast samolotu, regionalne klasyki kulinarne zamiast przetworzonego jedzenia, a jeśli zakupy, to tylko w wersji „no plastic”. Świadome podróżowanie z naciskiem na ekologię staje się coraz modniejsze. I dobrze. 84
  • Wyjazd, który leczy 4 sie 2019, 20:00 Traveloterapia nie jest (jeszcze) terminem medycznym. Ale lekarze od lat przepisują swoim pacjentom podróże. 88
  • Wydarzenie 4 sie 2019, 20:00 Jak ukraść Księżyc National Geographic 50. rocznicę lądowania Apollo 11 na Księżycu świętuje hucznie. W programach stacji nie brakuje zapierających dech w piersiach archiwaliów (wiele z nich oglądamy po raz pierwszy). Przede wszystkim... 90
  • Film 4 sie 2019, 20:00 Morze szowinizmu Ocean ciągle próbuje cię zabić. Bez przerwy” – od tego zdania zaczyna się „Maiden”. Alex Holmes opowiada o pierwszych kobietach, które wzięły udział w regatach Whitbread w 1989 r. Nikt nie wierzył, że Tracy... 91
  • Muzyka 4 sie 2019, 20:00 Warszawski sen To jeden z najmądrzejszych sposobów obchodzenia rocznicy Powstania Warszawskiego. W ubiegłym roku Masecki i Młynarski składali na początku sierpnia hołd Mieczysławowi Foggowi, w tym roku wielki album „For Warsaw with... 92
  • Książka 4 sie 2019, 20:00 Na kruchym lodzie MOŻNA BYŁOBY CHYBA POWIEDZIEĆ: UMARŁ KRÓL, NIECH ŻYJE KRÓL – tydzień temu żegnaliśmy włoskiego mistrza kryminałów Andreę Camilleriego, a już widać, że w naszych księgarniach zameldował się pisarz, który... 93
  • Robię to, co uważam za słuszne 4 sie 2019, 20:00 Ekstremalnych warunków nie boi się tylko głupiec. Ale to nie może być strach, który paraliżuje, tylko adrenalina, która pomaga szybko się dostosować, być kreatywnym i walczyć. 94
  • Kulki z Szardży 4 sie 2019, 20:00 Luqaimat to nazwa popularnego w Zjednoczonych Emiratach Arabskich deseru, na który składa się stos słodkich kulek polanych sosem daktylowym i posypanych prażonym sezamem. 96
  • …detoks od smartfona 4 sie 2019, 20:00 Telefon z dostępem do internetu zmienił nasze życie. Ale w wakacje warto odpocząć również od niego. 97
  • Zrób sobie... Ziemkiewicza 4 sie 2019, 20:00 Plotkarskie portale rozpaliła rozbierana sesja Rafała Ziemkiewicza. Czy nagie zdjęcie prawicowego publicysty może być straszakiem na lewactwo? 98

ZKDP - Nakład kontrolowany