Hafty non-fiction

Hafty non-fiction

Pochwy, feministyczne i równościowe teksty. Makatki, które ze swoimi hasłami jeszcze kilka dekad temu hołdowały patriarchatowi, dziś stają się sztandarami wyzwolonych kobiet. Chętnych do tego, by je wyszywać, cały czas przybywa.

Dowiedziałam się, że moja kuzynka nie zaprosi na ślub innego kuzyna, bo ten jest gejem. Kłótnia w rodzinie konserwatywnej nie miałaby sensu. Ale przecież mogę wyrazić sprzeciw wobec takiej decyzji i jednocześnie wsparcie dla osoby pokrzywdzonej. Wyszywam więc imiona osób żyjących w związkach nieheteronormatywnych na pohybel homofobii – mówi Anna Zajdel, feministka, aktywistka, wokalistka punkowej grupy El Banda oraz Santy Ireny. Na Facebooku zaapelowała do ludzi w związkach jednopłciowych o to, by przesyłali swoje imiona lub pseudonimy, bo chce je wyhaftować. Czeka na nie do końca marca. Na razie ponad 100 par zechciało dać się uwiecznić na wyszywance Zajdel, ale od inauguracji akcji minęło raptem kilka dni.

– Haft zaangażowany to dla mnie głos w dyskusji. Nie czuję się wprawną mówczynią, nie stoję na barykadach i nie zagrzewam do walk, jednak chcę zabierać głos w ważnych sprawach – wyjaśnia jedna z najprężniej działających propagatorek zaangażowanego haftowania w Polsce.

Nad drzwiami wrocławskiego mieszkania Olgi Budzan wisi makatka z napisem „Prawo piersi zamiast prawa pięści”, a inne, poświęcone równie ważnym sprawom, pojawiają się ścianach rotacyjnie. – Lubię haftować cytaty z Heideggera, najchętniej po niemiecku – mówi 36-let-nia absolwentka etnologii, muzealniczka i członkini Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Olga Budzan w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu przygotowuje właśnie wystawę pt. „Makatka wywrotowa”. Jej wernisaż zaplanowano na połowę maja. Mówi, że chce pokazać twórczość i artystów zajmujących się tą dziedziną sztuki od lat, a także amatorów, którzy odkryli w sobie pasję do haftowania, jak Anna Zajdel. I to właśnie haftowania zaangażowanego.

Makatka noblowska

Muzealniczka przyznaje, że w sytuacji, gdy czas wolny jest luk-susem, haftowanie to ekstrawagancja. Tyle że ekstrawagancja coraz modniejsza. Na zajęcia organizowane przez artystkę przy-chodzi średnio 30 osób, ale ostatnio chętnych do zapisu było dwa razy więcej. Kursy i warsztaty haftowania znaleźć można w całej Polsce. Na niektórych tylko udoskonala się technikę, a na innych dodatkowo wspiera społeczne akcje, feministyczne ruchy, propaguje wegańskie odezwy. O ile za te pierwsze najczęściej trzeba zapłacić (czterogodzinne szkolenie kosztuje zazwyczaj ok. 200 zł), te drugie – tak jak w przypadku zajęć u Olgi Budzan – najczęściej są darmowe.

Moda na haftowanie powróciła z kilku powodów. Joanna Sarnecka, antropolożka i animatorka kultury z Dukli na Podkarpaciu, haftuje dlatego, by się dystansować, wyciszyć, to dla niej rodzaj działania medytacyjnego. Dwa lata temu wyszyła sobie makatkę z cytatem z Nietzschego: „Jeśli się coś ma przewrócić, to trzeba to popchnąć”. – Można go interpretować np. tak, że jeśli coś wali się w życiu i wiadomo, że nic z tego nie będzie, trzeba odważnie się z tym rozprawić – mówi. Wyszyła wtedy akurat to hasło, bo idealnie oddawało moment, punkt zwrotny, w którym się znalazła. Kolejny punkt zwrotny w życiu Joanny Sarneckiej pojawił się niedawno, wraz z odczytem mowy noblowskiej Olgi Tokarczuk. – „Coś jest ze światem nie tak” – to zdanie budzi mój niepokój, ale też mobilizuje, bo jednak możemy coś dla świata zrobić. Spowodowało, że zaczęłam sobie zadawać pytania – opowiada. I sięgnęła po igłę, by cytat z Tokarczuk wyszyć na makatce, a tę ostatecznie powiesić nad łóżkiem. – Po makatce noblowskiej znów mam ochotę na wyszywanie – mówi. – Chyba wrócę do cytatów z filozofów – dodaje

Dziennikarka Małgorzata Halber w swojej książce poświęconej m.in. wychodzeniu z nałogów pt. „Najgorszy człowiek na świecie” opisywała terapeutyczną rolę haftowania. Jej hafty zresztą też zostaną pokazane na wystawie „Makatka wywrotowa”, której kuratorką jest Budzan.

Dzieła Betty Q, performerki burleski i promotorki idei ciałopozytywności, która w Warszawie organizuje spoty hafciarskie, również zawisną we wrocławskim muzeum etnograficznym.

– Burleska uchodzi za striptiz, który ma uprzedmiotawiać, a w rzeczywistości jest odwrotnie, upodmiotawia. Haft zwyczajowo jest zachowawczy i konserwatywny, a przecież tak naprawdę pokazuje to, co się chce wykrzyczeć. Organizuję wspólne haftowanie, bo to daje możliwość wspólnej medytacji, spotkania, i to nie tylko w gronie kobiet, bo haftują też chłopaki. Poza tym bardzo modnie mieć swój haft na bluzie – mówi Betty Q. Najbliższe zajęcia z haftu w założonym przez Betty burleskowym klubie Madame Q odbędą się pod hasłem „Wstydu nie mam” i będą poświęcone „wyzwalaniu swoich słabości w hafcie”.

Wyszywają, bo mogą

Oczywiście jest też tak, że haftowanie wpisuje się w bardzo popularny trend hand made, modę na powrót do rzemiosła stojącego w kontrze do masowej produkcji. – Poza tym dziś już nikt nie wyszywa dlatego, że to jedyny sposób urozmaicenia wzorem materiału. Ludzie wyszywają, bo mogą – podkreśla Budzan.

Pewne jest jednak to, że gdyby nie feministyczne hasła, które haftowane były w ostatnich latach choćby w związku z protestami przeciwko ograniczaniu prawa do aborcji, ten rodzaj robótek ręcznych prędko nie wyszedłby z artystycznego podziemia.

W renesansie haftowania niebagatelną rolę odegrała artystka i aktywistka z Krakowa, Monika Drożyńska. – Założyła Szkołę haftu dla pań i panów oraz kolektyw Złote rączki. Koncentruje się na wspólnotowości haftu, to z jej inicjatywy powstał na przykład haftowany baner z hasłem „Myślę, czuję, decyduję” wykorzystywany w czasie czarnego protestu – mówi Olga Budzan. Także o serii „Haft miejski” autorstwa Drożyńskiej było głośno, bo artystka uprawiała partyzantkę, haftując m.in. na zagłówkach foteli w PKP, hotelowych ko-cach, poszewkach, czy serwetkach. „Haftowanie obsesyjne, kompulsywne. Teksty przeczytane, zasłyszane” – tak swą działalność opisała w sieci.

Doskonałą promocję haftowi i wyszywanym makatkom od lat robi (dziś wyszywająca imiona par nieheteronormatywnych) Anna Zajdel. Sama zaczęła haftować 10 lat temu, przekształcając hasła z tradycyjnych makatek na równościowe i współczesne. – Myślę, że tradycyjne hafciarki makatek, dziś już w większości nieżyjące, w swoje prace „wszywały” wiele cierpienia i niemocy, nadając im kwietne ornamenty i obrazując tradycyjne role kobiet w domu. Jest to oczywiście dziedzictwo kulturowe i nie ma co palić starych haseł, ale można, i uważam, że wręcz należy, dawać im nowe formy – wyjaśnia. Tak powstały jej makatki z hasłami: „Dobra gospody-ni klub spotkań z kuchni czyni”, „Gotuj, gotuj, kochanieńki, a ja zrobię rewolucję” albo „Gdzie mąż i żona gotuje, tam wszystkim równo smakuje”.

Świat na tamborku

Zajdel podkreśla, że nie wyszywa „udu-piania kobiet”. Chce kobiety wzmacniać. Makatkową formę wybrała nieprzypadkowo. Skoro makatki, czyli kuchenne ściereczki zdobione haftowanymi napisami, często wpisanymi w obrazek, czy dekorowanymi kwietnym ornamentem w zasadzie zawsze traktowały o życiu kobiety i jej miejscu w społeczeństwie (a wieszane były zwyczajowo w kuchniach), dlaczego nie miałyby tego robić też dzisiaj? Tyle że dziś kobiety już zupełnie inaczej definiują siebie i swoją rolę. A zatem i hasła, i obrazki z makatek muszą to odzwierciedlać.

Jednak ta forma wyrażania siebie nie jest tylko domeną polskich aktywistek. Zajdel mówi, że dopiero gdy założyła profil na Instagramie, zaczęła znajdywać osoby robiące zaangażowany haft w świecie. – Jest ruch hafciarek politycznych w Argentynie, seniorek i młodych dziewczyn, które wyszywają ilustracje o prawach kobiet. Istnieje też ruch hafciarski wśród zapatystek – Indianek z meksykańskiego stanu Chiapas, które walczą o prawa kobiet. Zresztą to słowa zapatystki, że „kiedy przestajemy walczyć, to zaczynamy powoli umierać”, przyświecają mi w czasie spotkań hafciarskich – mówi Zajdel, która do grona haftujących inspiratorek zalicza też m.in. Amerykankę Dianę Weymar, wyszywającą kontrowersyjne wypowiedzi polityków (zazwyczaj ich ośmieszające lub godzące w prawa człowieka).

Dla promotorek haftowania w Polsce najważniejsze jest to, że każdy może pokusić się o działalność misyjną, zostać aktywistą we własnym domu czy otoczeniu. Wystarczy kupić tamborek i mulinę. – Zawsze radzę, by tkanin szukać w sklepach z używaną odzieżą. Tam też można trafić na ręcznie wyszywane chusty, serwety, one także mogą posłużyć jako baza do haftowania. I jeszcze, kupując je, ratujemy przed trafieniem w niepowołane ręce. Czasem, jako ćwiczenie, zadaję moim kursantom twórcze przerabianie serwetek z infantylnymi wzorami. Mówię, by coś zrobili z krasnalem wyszytym przez kogoś innego – opowiada. – Ważne jest też to, by dobierać rodzaj materiału i grubość nitki do naszego temperamentu – dodaje Budzan.– I dać sobie przestrzeń do symbolicznego wykrzyczenia swoich myśli w materiał – dodaje Betty Q.

Okładka tygodnika WPROST: 4/2020
Artykuł został opublikowany w 4/2020 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 4/2020 (1920)

  • #MeToo po polsku 19 sty 2020, 20:00 Poniżanie, załamania nerwowe, próby samobójcze. To była cena, jaką polskie celebrytki płaciły za przygodę życia, która je miała czekać w Dubaju. Jechały tam jako ekskluzywne panie do towarzystwa, na miejscu okazywało się jednak, że – przynajmniej dla niektórych – raj zamieniał... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 19 sty 2020, 20:00 PiS pracuje nad ustawą o wtórnym dzieleniu się subwencją dla partii politycznych, którą wymusiły na Jarosławie Kaczyńskim mniejsze partie koalicyjne – Solidarna Polska i Porozumienie. Obecna ustawa przesądza, że dotację z budżetu dostają tylko te ugrupowania, które startowały... 6
  • 7 dni dookoła świata 19 sty 2020, 20:00 Wielka Brytania Książę żegna się z dworem Wnuk królowej Elżbiety Harry dokonał losowania drużyn w mistrzostwach świata w rugby w 2021 r. Może to być jego ostatnie oficjalne wystąpienie w roli członka rodu panującego. Wraz z żoną... 8
  • Obraz tygodnia 19 sty 2020, 20:00 12,8 mln zł czyli 3,7 mln dolarów – za tyle został sprzedany ford mustang, którym Steve McQueen jeździł w filmie „Bullitt”. Auto ma ponad 50 lat i jest w widoczny sposób napoczęte przez rdzę. Wygrana – Magda Zając Magda Zając... 11
  • Śmierć prezydenta nie wystarczyła 19 sty 2020, 20:00 Znowu publicznie padają najgorsze słowa, a ludzie, którzy je wypowiadają, nie muszą się wstydzić, przeciwnie, mogą być z siebie dumni. 12
  • My i Europa 19 sty 2020, 20:00 Czy polscy europosłowie mają moralne prawo popierać rezolucje PE wymierzone w polski rząd? Czy to donos na państwo, czy troska o demokrację? 13
  • Raj zamienił się w piekło 19 sty 2020, 20:00 Zarabiały niewyobrażalne sumy, ale nie zawsze zdawały sobie sprawę z zasad tej gry. Były przypadki przemocy, załamania nerwowe, próby samobójcze, mocne perwersje –  o bohaterkach reżyserowanego przez siebie filmu „Dziewczyny z Dubaju” mówi Maria Sadowska. 14
  • Ślub 19 sty 2020, 20:00 Moi przyjaciele brali ślub. W urzędzie stanu cywilnego wszyscy byli uśmiechnięci i mili. Urzędniczka pytała, czy zdają sobie sprawę, że małżeństwo jest na dobre i złe. Że to nie tylko same przyjemności, lecz także trudne chwile – na przykład obowiązek opieki nad chorym... 19
  • Absolutnie chory kraj 19 sty 2020, 20:00 Chociaż lekarze bardzo się starali, nie miałam leku, który by uśmierzał ból. Cierpiałam przez cały okres podawania chemii – mówi Janina Ochojska, szefowa Polskiej Akcji Humanitarnej, europosłanka. 20
  • Druga wojna PiS z Europą 19 sty 2020, 20:00 Ani kroku w tył – tak można określić wytyczne kierownictwa PiS w sprawie sądów i konfliktu z instytucjami unijnymi. 24
  • Pojawił się u nas syndrom tłustych kotów 19 sty 2020, 20:00 Skład zespołu obrony praworządności oraz przewodnictwo prof. Marka Chmaja, przeciwnika PiS, wyklucza nawet myśl o bezstronności – mówi Stanisław Karczewski, wicemarszałek Senatu z PiS. 26
  • Najgrubiej 19 sty 2020, 20:00 Michał Dworczyk: To, co zrobili w PE europosłowie opozycji, jest jawnym wystąpieniem przeciwko interesom Polski. Żyjemy w demokratycznym, praworządnym państwie. Niestety opozycja w imię własnych interesów politycznych godzi w polską rację stanu. 29
  • Ekościema 19 sty 2020, 20:00 Wielkie korporacje desperacko chcą sprawiać wrażenie, że zależy im na ekologii. W rzeczywistości dalej robią swoje, przerzucając poczucie winy i koszty niszczenia planety na zwykłych śmiertelników. 30
  • Kontrolerzy wiary 19 sty 2020, 20:00 Szymon Hołownia opisał u siebie na Facebooku sytuację, w której ksiądz nie chciał mu udzielić Komunii. Bardzo mu współczuję. I rozumiem, bo jakiś czas temu też doświadczyłem czegoś podobnego. 34
  • Młodzi niewidzialni 19 sty 2020, 20:00 Nie potrafią żyć samodzielnie, za to dobrze się kamuflują. Gdyby wylądowali na ulicy, przynajmniej można by im jakoś pomóc. 36
  • Matka, Polka, milionerka 19 sty 2020, 20:00 W jej rodzinnym domu kręcono „Kilera”. Mamę fotografował Tadeusz Rolke, a tata szył płaszcze dla Hugo Bossa. Kim jest Mama Ginekolog, kobieta, która w dwa dni zebrała 3 mln zł na Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy. 40
  • Co czeka naszą gospodarkę 19 sty 2020, 20:00 Drożej za prąd i wieprzowinę, taniej za mąkę, tylko siedem niedziel handlowych i brak rąk do pracy – takie są przewidywania analityków na 2020 r. 44
  • Czas budowania relacji 19 sty 2020, 20:00 W dobie nowoczesnych technologii imprezy targowe nabierają nowego znaczenia. To miejsca, w których buduje się relacje i zdobywa zaufanie klientów – uważa Andrzej Mochoń, prezes Targów Kielce. 48
  • Hossa bessa 19 sty 2020, 20:00 Gest miliardera Bill Gates apeluje, żeby najbogatsi ludzie świata płacili większe podatki. „Jestem świadomy, że rażące nierówności na całym świecie oddzielają szczę-śliwców od pechowców. Konsekwencją tych nierówności jest to,... 50
  • Putin forever 19 sty 2020, 20:00 Spekulacje o zbliżającej się politycznej emeryturze Władimira Putina okazały się bezpodstawne. Prezydent Rosji zapowiada zmiany konstytucji, które dadzą mu władzę dożywotnią. 52
  • Perski blamaż 19 sty 2020, 20:00 Nie uwierzyłem od razu, że to perscy Strażnicy Rewolucji zestrzelili ukraiński samolot pasażerski. Pewnie dlatego, że nazbyt mocno wierzę, iż państwa nie działają aż tak oczywiście przeciw swoim własnym interesom. 56
  • Zalew papieży 19 sty 2020, 20:00 Lata 20. mają zadziwiająco klerykalne otwarcie. Nie sposób tego przegapić, nie sposób się przed tym ukryć. Krótko po sylwestrze wracam do Warszawy, tarabanię się z Centralnego na tramwaj, patrzę – a tu papież. Nawet nie jeden, a dwóch. Dumnie powiewają na bilbordzie rozmiarów... 57
  • Papież kontra papież 19 sty 2020, 20:00 Zabierając publicznie głos w sprawie celibatu, Benedykt XVI stał się twarzą opozycji wobec Franciszka. Pytanie, czy emerytowany papież zrobił to świadomie, czy też dał się zmanipulować kardynałom z Kurii Rzymskiej. 59
  • Bycie gejem jest normalne 19 sty 2020, 20:00 Argument, że homoseksualizm jest „contra naturam”, czyli „przeciwko naturze”, nie jest w najmniejszym stopniu prawdziwy – mówi brytyjski genetyk Adam Rutherford. 62
  • Najgorszy poniedziałek roku 19 sty 2020, 20:00 20 stycznia wypada Blue Monday, najbardziej depresyjny dzień roku. Jak poradzić sobie z uczuciem lęku i niepokoju, a także ogólnym złym samopoczuciem? 64
  • Poczuć się u siebie 19 sty 2020, 20:00 Nieprawda, że młodzi nie interesują się polityką. Ale nie porusza nas PKB, tylko walka o zdrową planetę, doświadczanie życia i dzielenie go z innymi – mówi Bartosz Bielenia, wyróżniony Nagrodą Cybulskiego odtwórca głównej roli w nominowanym do Oscara „Bożym Ciele”. 66
  • Błazen w oku cyklonu 19 sty 2020, 20:00 Po ćwierć wieku „Psy” wracają do kina, a wraz z nimi fi lmowy duet. Franz Maurer, czyli Bogusław Linda i Waldemar Morawiec, czyli Cezary Pazura.Ten ostatni na emeryturze, ale nie aktorskiej. 70
  • W imię zasad 19 sty 2020, 20:00 Grany przeze mnie bohater jest trochę podobny do Franza z pierwszej części filmu. Nie waha się przed użyciem siły, ale robi to w dobrej wierze, żeby sprawiedliwość zatriumfowała – mówi Marcin Dorociński, aktor. 73
  • Między Polską a Polską 19 sty 2020, 20:00 Andrzej Mencwel pokazuje w swojej książce, jak polska kultura szukała i szuka nowego rozwiązania naszych konfliktów. Trzeciej drogi, która wyminie skrajności i nasyci rzeczywistość społeczną rozsądkiem. 74
  • Zbrodnia niedoskonała 19 sty 2020, 20:00 Nie sięgnęliśmy po twórczość Stephena Kinga z myślą o jego fanach – mówił mi w Los Angeles twórca serialu „Outsider”, Richard Price. – Znaleźliśmy w prozie pisarza trzymającą za gardło historię i przenikliwą analizę relacji społecznych, które rwą się jak stary sweter. 78
  • Film 19 sty 2020, 20:00 Na gigancie Telewizja, gadanie z koleżankami z Kauflandu, Facebook, malowanie się – tak opisuje życie swojej matki nastolatek z „Kawek w drodze”. I, oczy-wiście, marzy o czymś innym dla siebie. Kradnie samochód i razem z młodszym... 79
  • Muzyka 19 sty 2020, 20:00 Huczny jubileusz Na płycie wydanej z okazji 30-lecia Acid Drinkers pojawiają się artyści, którzy wypełniliby każdą arenę koncertową. Z ikonicznymi dla polskiego metalu kompozycjami zmierzyli się m.in. Kasie: Nosowska i Kowalska,... 80
  • Książka 19 sty 2020, 20:00 Wykluczenie Wstyd się przyznać, ale pamiętam spory sprzed lat o to, co jest lepsze: „Gra w klasy” Cortazara czy „Inny kraj” Jamesa Baldwina. Oczywiście jałowe. Zmarły w 1987 r. Baldwin był wybitnym pisarzem zaangażowanym w walkę z... 81
  • Przychodnia na Pułaskiej 19 sty 2020, 20:00 – No choćby Kopernik!– To kłamstwo! Kopernik była kobietą! – Co? No to Einstein! – Einstein też była kobietą! – A może Curie-Skłodowska też? (Śmiech). – To akurat nie najlepszy przykład. – No bo mnie zmyliły... Tę... 84
  • Hafty non-fiction 19 sty 2020, 20:00 Pochwy, feministyczne i równościowe teksty. Makatki, które ze swoimi hasłami jeszcze kilka dekad temu hołdowały patriarchatowi, dziś stają się sztandarami wyzwolonych kobiet. Chętnych do tego, by je wyszywać, cały czas przybywa. 87
  • Gem, set, Hurkacz 19 sty 2020, 20:00 Hubert Hurkacz ma zaledwie 22 lata, a już jest najlepszym polskim tenisistą. Będzie jedynym Polakiem w męskim turnieju Australian Open. Jeśli się dobrze zaprezentuje, jego gwiazda rozbłyśnie na dobre. Bo tenis od dawna jest trendy, ale wciąż jesteśmy głodni spektakularnych... 90
  • Zrobię film science fiction. Scenariusz już mam 19 sty 2020, 20:00 Byłam małą dziewczynką, gdy po raz pierwszy zabrano mnie do teatru. Od tamtego momentu bardzo chciałam zostać częścią tej magii – mówi dla „Wprost” Julia Marcell, piosenkarka, pianistka, gitarzystka i kompozytorka. 94
  • Ryba z boczkiem 19 sty 2020, 20:00 Przyzwyczailiśmy się do myślenia o rybie jako potrawie postnej,ale Kaszubi doskonale wiedzą, że wcale nie musi tak być. 96
  • Zimowy grzaniec 19 sty 2020, 20:00 Rozgrzewa, poprawia humor, a nawet pomaga w walce z przeziębieniem – grzaniec to idealny napój na zimowe wieczory. Podpowiadamy, jakie trunki mogą stanowić jego bazę. 97

ZKDP - Nakład kontrolowany