Siła etatyzmu

Siła etatyzmu

Dodano: 
Wspieranie interwencjonizmu przysparza popularności, obrona wolności gospodarczej naraża na ataki


Rozrost państwa w XX wieku przyniósł - zależnie od skali - negatywne lub wątpliwe skutki. Dlaczego więc do niego doszło? Ekspansja państwa miała różne przyczyny, niekiedy wzajemnie powiązane. Największy zamach na wolność gospodarczą, czyli nakazowo-rozdzielczy socjalizm, nie zostałby najprawdopodobniej wprowadzony w Rosji (a potem w wielu innych krajach), gdyby marksizm, który ową wolność uznał za główną blokadę rozwoju, nie odniósł wcześniej propagandowego sukcesu. Marksizm pozostałby jednak opium dla intelektualistów, gdyby nie było Lenina oraz wydarzeń, które dały jemu i bolszewikom władzę w Rosji. Państwo zostało przekształcone w narzędzie masowego terroru, uzupełnianego, a potem stopniowo zastępowanego przez masową propagandę. Przyczyniło się do tego wielu zachodnich intelektualistów.

Dwie drogi
Antyrynkowe dyktatury w Trzecim Świecie rozpowszechniły się pod ideologicznym i ekonomicznym wpływem ZSRR. Wkład w ten proces wniosły także etatystyczne, "postępowe" prądy w zachodniej ekonomii, które głosiły, że wolny rynek nie jest w stanie wyrwać biednych społeczeństw z zacofania, potrzebne jest więc interwencjonistyczne państwo. Doprowadziło to - jak podkreśla noblista Theodore W. Shultz - do tragicznych błędów, których ślady są widoczne do dziś. Rozrost państwa tłumiący gospodarczą wolność nie okazał się receptą na biedę, lecz przeciwnie - sposobem na jej utrwalenie.
Na Zachodzie - wbrew proroctwom Marksa - kapitalizm nie został obalony, ale jeszcze do przełomu lat 70. i 80. XX wieku narastały tam ograniczenia wolności gospodarczej w formie rozmaitych restrykcyjnych regulacji oraz rosnących podatków, z których finansowano powiększające się wydatki socjalne. Jak wytłumaczyć owo historyczne zjawisko? Ujmując rzecz bardzo generalnie, można się odwołać do splotu trzech sił: oddziaływań intelektualnych, masowych emocji i postaw oraz grupowych interesów.
Etatystyczne prądy w naukach społecznych Zachodu odnosiły się także do krajów rozwiniętych. W ekonomii dominujący do niedawna paradygmat skupiał się na wykrywaniu kolejnych niedoskonałości wolnego rynku, traktowanych jako przesłanka dla korygujących interwencji państwa. Głoszono na przykład, że państwo może tak sterować koniunkturą, że zapewni w kraju stałe, pełne zatrudnienie i złagodzi lub wręcz usunie cykl koniunkturalny. Zakończyło się to narastającą inflacją, z której kraje Zachodu wyszły - dużym wysiłkiem - w latach 80. i 90. ubiegłego wieku. Ułomność rynków finansowych miała uzasadniać wprowadzanie państwowego systemu zabezpieczeń socjalnych. Badania nad wzrostem gospodarczym skupiły się na czynnikach ujmowanych w oficjalnych statystykach, takich jak inwestycje, wydatki na oświatę, zatrudnienie. W ten sposób spychano na daleki plan głębokie uwarunkowania ludzkich zachowań, instytucji i ustrojów, określających zakres i ochronę indywidualnej wolności oraz bodźce do rozmaitych działań. Analizując postępowanie ludzi, zakładano, że kierują się oni własnym interesem, ale nie przyjmowano tego założenia przy formułowaniu postulatów dotyczących polityki państwa.

Reakcja za wszelką cenę
Etatystyczne prądy musiały wpływać na masowe emocje i postawy, w których i tak nie brakowało interwencjonistycznych oczekiwań. W obliczu nagłośnionych problemów, na przykład wzrostu bezrobocia czy upadku banku, wiele osób widzi potrzebę szybkich interwencji państwa, nie zastanawiając się nad tym, czy owe kłopoty nie są czasami wynikiem poprzednich interwencji albo czy interwencje nie pogorszą sytuacji. Aktywność jest przez nich wyżej ceniona niż brak reakcji. Wielu ludzi wyolbrzymia efekty rozmaitych interwencji, a ich kosztów nie dostrzega. Stosunki handlowe z zagranicą są często traktowane na podobieństwo wojennych - jeden wygrywa, drugi przegrywa. Stąd m.in. bierze się skłonność do protekcjonizmu. Nie jest powszechnie i intuicyjnie rozumiana jedna z prawd klasycznej ekonomii, głosząca, że na wolnym handlu zyskują wszyscy, a nawet jednostronne zniesienie barier handlowych daje korzyści.
Podłożem interwencjonizmu są wreszcie nie tylko emocje i nieporozumienia, ale także interesy określonych grup. Ograniczanie cudzej wolności za pośrednictwem państwa może się opłacać, a jednocześnie antyliberalne naciski nie zawsze spotykają się z dostatecznym oporem ze strony poszkodowanych.

Ludzie pracy kontra ludzie bez pracy
Aby zrozumieć problem antywolnościowych presji, warto rozróżnić insiderów i outsiderów. Insiderem jest działający przedsiębiorca (lub szerzej, wykonawca określonego zawodu), lokator, który wynajmuje mieszkanie, pracownik mający zatrudnienie. Outsiderami są: potencjalny przedsiębiorca (lub osoba, która chce wykonywać określony zawód), przyszły lokator, który będzie szukać mieszkania na wynajem, absolwent szkoły lub bezrobotny poszukujący pracy. Otóż w krótkookresowym ekonomicznym interesie insiderów leżą ograniczenia wolności gospodarczej, które szkodzą outsiderom i generalnie rozwojowi całej gospodarki. Działający przedsiębiorcy są zainteresowani ograniczaniem konkurencji, w tym blokowaniem podejmowania określonej działalności. Jest to jednak sprzeczne z interesami nowych przedsiębiorców, a także konsumentów. Pracownicy na przykład chcieliby zwykle jak największej ochrony przed zwolnieniem. Takie restrykcje ograniczają jednak skłonność firm do zwiększania zatrudnienia, a więc przyczyniają się do bezrobocia i naruszają interesy osób, które nie mają pracy. To, co służy "ludziom pracy", szkodzi ludziom bez pracy.

Ty liberale!
Relatywna siła insiderów i outsiderów bywa różna, zależy od okresu i kraju. Trudno więc generalnie przesądzić, kiedy antywolnościowe naciski okażą się skuteczne. Wiele zależy od wiedzy i charakteru polityków. Te cechy rozstrzygają o tym, po której stronie się opowiedzą.
Nietrudno zrozumieć, że wspieranie interwencjonistycznych nacisków może dawać łatwą popularność, podczas gdy obrona wolności gospodarczej jest o wiele trudniejsza i naraża na niewybredne ataki. Przecież "liberalizm" czy "neoliberalizm" stały się wyzwiskami! Ponadto uprawianie interwencjonistycznej polityki zawsze polega na selektywnym rozdzielnictwie, a to dla wielu jest istotą władzy i pozwala na tworzenie oraz utrzymywanie klienteli. Obrona wolności gospodarczej, choć trudniejsza niż płynięcie na fali interwencjonizmu, nie jest jednak skazana na niepowodzenie. Świadczą o tym liberalne reformy podejmowane w ostatnich 20 latach we wszystkich właściwie krajach Zachodu. To jest już jednak odrębny temat.

Okładka tygodnika WPROST: 9/2003
Więcej możesz przeczytać w 9/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 9/2003 (1057)

  • Na stronie - Chirac w tabletce, Rywin w czopku 2 mar 2003 Gdyby Chirac nie istniał, należałoby go czym prędzej wymyślić - jak wymyślono tabletkę na przeczyszczenie. 3
  • Peryskop 2 mar 2003 Polskie żywe tarcze - Chciałabym wyjechać do Iraku jako żywa tarcza, czy państwo mogą mi pomóc? - zapytaliśmy telefonicznie pracownicę ambasady Iraku w Warszawie. - Jest mało chętnych. Wezmę namiary i skontaktuje się z panią... 8
  • Dossier 2 mar 2003 LESZEK MILLER, premier RP "Będziemy przemawiać wtedy, kiedy uznamy za stosowne i będziemy mówić to, co uważamy za stosowne. Obojętne, czy to się komuś podoba, czy nie podoba" Program I Polskiego Radia KRZYSZTOF JANIK,... 9
  • Z życia koalicji 2 mar 2003 No proszę, ktoś się wreszcie zainteresował billingami Lwa Rywina. "Rzeczpospolita" podała, że kilkanaście razy wydzwaniał on do Brunatnego Roberta. O rybach rozmawiali. Spiskową teorię dziejów ukuł od razu Tomasz... 10
  • Z życia opozycji 2 mar 2003 Z pewnym opóźnieniem Liga Polskich Rodzin spostrzegła, że poseł Kopczyński to człowiek postrzegający rzeczywistość nieco inaczej niż zwykły śmiertelnik. Zauważywszy to, postanowiła wycofać go z sejmowej komisji śledczej... 11
  • M&M 2 mar 2003 PYTANIE ZA PYTANIE - Felieton Marka Majewskiego 12
  • Idealna kasa 2 mar 2003 Jak wyciągnąć pieniądze z unijnej kasy, najlepiej wiedzą Fundacja Idealna Gmina i Związek Powiatów Polskich, które wygrały przetarg na kampanię informacyjną dla rolników na Opolszczyźnie. 12
  • Playback 2 mar 2003 12
  • Fotoplastykon 2 mar 2003 14
  • Poczta 2 mar 2003 Listy od czytelników 16
  • Kadry 2 mar 2003 17
  • Polityczne odszczurzanie 2 mar 2003 Ranking polityków: Rywin szkodzi Millerowi i Kwaśniewskiemu 18
  • Niewinni czarodzieje 2 mar 2003 Afera Rywina może odsłonić kulisy nielegalnego finansowania polityki 22
  • Lotniskowiec Polska 2 mar 2003 W Białej Podlaskiej, Mińsku Mazowieckim, Powidzu i Świętoszowie powstaną amerykańskie bazy wojskowe. 26
  • Powódź błędów 2 mar 2003 Po wiosennej odwilży Wrocław i inne miasta znowu znajdą się pod wodą 32
  • Mroczne pocałunki 2 mar 2003 Demon partyjności nawiedza i dawnych członków PZPR, i ich śmiertelnych wrogów 35
  • Giełda i wektory 2 mar 2003 Hossa ŚwiatKod klientaW brytyjskich hipermarketach Tesco zamiast kodów kreskowych na towarach pojawią się elektroniczne chipy. Wkrótce będzie wystarczyło przejechać wózkiem wypełnionym zakupami przez bramkę, by się... 36
  • Klient obdzierany ze skóry 2 mar 2003 Co szóstą zarobioną złotówkę płacimy oszustom 38
  • Źle, ale nie beznadziejnie 2 mar 2003 Nie grozi nam katastrofa finansów publicznych, ale może nas czekać kilka lat chudych 44
  • Sprawiedliwość aspołeczna 2 mar 2003 Jak Grzegorz Kołodko ulży nam, sięgając do naszej kieszeni 46
  • Azjatycki poligon 2 mar 2003 Nie zdobędziemy azjatyckich rynków tak łatwo jak przed laty, gdy sprzedawaliśmy dosłownie wszystko, co byliśmy w stanie wyprodukować - przyznaje pułkownik Ryszard Brdak, polski attaché wojskowy w Delhi. 48
  • Siła etatyzmu 2 mar 2003 Wspieranie interwencjonizmu przysparza popularności, obrona wolności gospodarczej naraża na ataki 52
  • Szkoła totalitaryzmu 2 mar 2003 Czas sobie wyraźnie powiedzieć, że sukcesy Leppera mają źródło w nieuctwie polityków 53
  • Supersam 2 mar 2003 Zegarki marzeń Zegarki dla kobiet DreamLine ARC Baguette firmy Roamer łączą niezawodność szwajcarskiego mechanizmu z elegancją, podkreśloną przez duże rzymskie cyfry i precyzyjne wykończenia kopert oraz bransolet. Czasomierze wykonane... 54
  • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej 2 mar 2003 Rząd a nauka www.science.gov Nad czym aktualnie pracują podległe rządowi USA agencje i instytucje naukowe? Kto ciekaw, może to sprawdzić w witrynie Science.gov. Znajdzie tu katalog stron placówek naukowych oraz konkretnych... 55
  • Generacja Piotrusia Pana 2 mar 2003 Dwie trzecie młodych Europejczyków pasożytuje na rodzicach. W Polsce 45 proc. ludzi przed 30 mieszka z rodzicami. 56
  • Proboszcz na akord 2 mar 2003 Polscy księża naśladują Marka Kotańskiego 60
  • Klubomaniacy 2 mar 2003 Muzyka klubowa wypiera techno 62
  • Robot-nik 2 mar 2003 Współczesne pomoce domowe są leniwe i podkradają pieniądze. Kiedy nie ma cię w domu, wylegują się na twojej kanapie i popijają twoją whisky. 63
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Lewy do prawego 2 mar 2003 Drogi Robercie! Piszę, aby Ci się poskarżyć na los mańkuta. Zapytasz pewnie: a jakież to problemy może mieć człowiek leworęczny w kuchni lub przy stole (bo przecież nasza korespondencja zazwyczaj dotyczy kwestii kulinarnych)? W kuchni nawet nie tak wiele. Pod warunkiem... 64
  • Krzyk rafy 2 mar 2003 Rafy koralowe, kilka lat temu uznane za niemal całkowicie martwe, mogą się odradzać - wynika z najnowszych badań raf koralowych, które ogłosił Klaus Toepfer, dyrektor generalny UNEP. 66
  • Druga płeć - Pan Niepokorny 2 mar 2003 Mężczyźni zapewne zdziwiliby się, słysząc, że długość męskiego penisa zajmuje ostatnie miejsce na liście kobiecych priorytetów Małgorzata Domagalik Prezydent Lyndon Johnson pytany przez dziennikarzy, dlaczego Amerykanie walczą... 67
  • Polski król Mandżurii 2 mar 2003 W latach dwudziestych minionego wieku Władysław Kowalski stworzył na Dalekim Wschodzie małą Rzeczpospolitą 68
  • Know-how 2 mar 2003 Krajobraz po katastrofie Prof. MIKE GRUNTMAN, dyrektor programu astronautyki i projektowania statków kosmicznych na Uniwersytecie Południowej Kalifornii w Los Angeles, dla "Wprost": - Nie patrzę optymistycznie na rosyjski... 71
  • Nakręceni 2 mar 2003 W globalnej konkurencji zaczynamy uczestniczyć wszyscy, a środki dopingujące zakazane w sportowej rywalizacji coraz częściej są wykorzystywane w życiu codziennym. Prawie 60 proc. zatrudnionych (o 10 proc. więcej niż przed dziesięcioma laty) deklaruje, że stara się pracować... 72
  • Wróżenie z krwi 2 mar 2003 Wkrótce się dowiemy, kiedy umrzemy 78
  • Zachować twarz 2 mar 2003 Firmy farmaceutyczne wysunęły się na czoło pacjenta 79
  • Bez granic 2 mar 2003 Wybuch (cen) ropy Podczas rozładunku barki z propanem na cyplu Staten Island niedaleko Nowego Jorku wybuchł pożar w gigantycznym terminalu naftowym. Kilka minut po wybuchu ceny ropy na giełdzie w Londynie wzrosły o dolara za baryłkę. Baza... 80
  • Drogi przyjaciel Saddam 2 mar 2003 Ile jest biegów we francuskim czołgu? Pięć wstecznych i jeden do przodu - na wypadek ataku z tyłu". 82
  • Skazany na siebie 2 mar 2003 Zimny drań"- mówią wrogowie, ma "gorące serce" - zapewniają stronnicy. Podejrzewany o machlojki, a jednocześnie określany jako człowiek nie dbający o osobiste zyski. 84
  • Operacja Babilon 2 mar 2003 Gdyby nie zdecydowana reakcja Izraela, Irak zafundowałby sobie bombę "A" na francuskiej licencji 86
  • Sojuszniku, obudź się! 2 mar 2003 Bliżej Iraku jest stąd już tylko New York 88
  • Trup Wokulskiego 2 mar 2003 W handlu z Rosją nie wolno nam płacić politycznymi koncesjami 91
  • Kiosk 2 mar 2003 Herald Tribune 19.02.2003 r. "Ostrzeżenie prezydenta Jacques'a Chiraca skierowane do kandydatów do UE i NATO, aby nie stały po stronie USA, ukazały głębokie, długotrwałe podziały, które mogą rozsadzić unię od... 92
  • Incydent 2 mar 2003 Stanowisko prezydenta Chiraca nie wzbudziło entuzjazmu jego rodaków 92
  • Menu 2 mar 2003 Świat Pięta Brada Pitta Brad Pitt zagra Achillesa w przygotowywanej (kosztem 125 mln USD) hollywoodzkiej adaptacji "Troi". Zdjęcia do filmu jednak nie rozpoczną się, jak planowano, w kwietniu. Producenci, obawiając się... 94
  • Kultura Nic 2 mar 2003 Tylko 5 proc. polskiej produkcji kulturalnej ma szansę w konfrontacji z zachodnim importem 98
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 2 mar 2003 Recenzje płyt : Kora, Kelly Rowland, Aretha Franklin 101
  • Naiwniak z Nibylandii - Michael Jackson 2 mar 2003 Osobnik budzący wstręt, a jednocześnie wzruszający swoją naiwnością - taki portret Michaela Jacksona przedstawia Martin Bashir, dziennikarz brytyjskiej telewizji. 102
  • Kino Tomasza Raczka 2 mar 2003 Recenzje filmów: Kocha...nie kocha, Złap mnie jeśli potrafisz 103
  • Czarownik Gałczyński 2 mar 2003 Z ducha Gałczyńskiego wywodzą się Młynarski, Kofta, Wasowski 104
  • Perły do lamusa? - Z życia niższych sfer 2 mar 2003 Codzienna egzystencja bohaterów filmu "Wszystko albo nic" bliska jest nicości, ale w sytuacji zagrożenia gotowi są sobie oddać wszystko 106
  • Wszystko dla wszystkich! 2 mar 2003 Zwariowaliśmy, jak Amerykanie. Oto niedawno wprowadzono rozporządzenie, w myśl którego ogłoszenia prasowe nie mogą zawierać treści dyskryminujących jakąś grupę obywateli. Nie można już dać ogłoszenia: "Zatrudnię młodą, atrakcyjną. Znajomość angielskiego i komputera niezbędna". 108
  • Szkiełko w oku - Język ciała 2 mar 2003 Niedawno w TV jakiś dziwacznie gestykulujący człowiek zapraszał na bezpłatny pokaz swojej sztuki w Zamku Królewskim. Jak się okazało, nie był to mim, lecz specjalista od języka ciała (body language), znany z tego, że pomaga przedstawicielom naszych elit poprawić swój imidż... 108
  • Organ Ludu 2 mar 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI 109
  • Raz na stole, raz pod stołem 2 mar 2003 Najnowsze dzieje III RP toczą się niczym moneta rzucona po śliskim blacie, czyli od "okrągłego stołu" do stolika w Delfinie czy Bristolu 110

ZKDP - Nakład kontrolowany