Ciemna strona Jasnej Góry

Ciemna strona Jasnej Góry

Dodano:   /  Zmieniono: 4
W szwedzkim potopie roi się od mitów
 
Próżno kule ogniste padały na dachy, próżno najdzielniejsi puszkarze nadludzkie czynili usiłowania. Ilekroć wiatr zwiał morze dymów, klasztor ukazywał się nietknięty, wspaniały jak zawsze". "Mueller, wyprawiwszy się do Jasnej Góry, miał trudniejsze zadanie, porwał się bowiem na Pana Boga. (...) Ale starcie z siłami nadprzyrodzonymi Szwedom się nie powiodło: ich pociski odpadały od murów albo przelatywały ponad dachami kościoła, nie wyrządzając żadnej szkody" - te cytaty, pochodzące z Trylogii Henryka Sienkiewicza oraz z kronik siedemnastowiecznego historyka Wespazjana Kochowskiego, odzwierciedlają wiedzę przeciętnego Polaka o obronie Jasnej Góry. Powszechnie wiadomo, że to właśnie obrona sanktuarium zmieniła niekorzystny dla nas przebieg wojny polsko-szwedzkiej - stała się bowiem zarzewiem powstania przeciwko najeźdźcom. Czy tak było rzeczywiście? Osławiony potop szwedzki wprost roi się od półprawd i mitów.

Fakty
Kiedy w lipcu 1655 r. czternastotysięczna armia szwedzka dowodzona przez feldmarszałka Arvida Wittenberga przekroczyła granice Rzeczypospolitej, nasz kraj stanął na krawędzi katastrofy. Rosjanie, pokonawszy słabe siły polskie, zajęli i spustoszyli prawie całą Litwę, a Kozacy Bohdana Chmielnickiego, mszcząc się za Beresteczko, podchodzili pod Lwów, ścigając zdemoralizowane i zmęczone długotrwałymi walkami pułki kwarciane.
Zgromadzone pod Ujściem pospolite ruszenie wielkopolskie, wsparte garścią piechoty łanowej, dla zachowania pozorów wystrzeliło kilka razy z dział na wiwat, a potem z poczuciem dobrze spełnionego obowiązku poddało się Szwedom. W ciągu kilku miesięcy wojska Karola Gustawa opanowały prawie całą Koronę. Szlachta w większości województw wypowiedziała posłuszeństwo Janowi Kazimierzowi, sam król uszedł do swoich prywatnych włości na Śląsku, a wojska kwarciane, zachęcone wypłatą zaległego żołdu, przeszły na stronę wroga. Kiedy wydawało się, że Karol Gustaw osiągnie wymarzone Dominium Maris, a Rzeczpospolita zostanie rozdrapana przez Siedmiogrodzian, Rosjan i Kozaków, w Polaków wstąpił nowy duch. Wyzwolili Warszawę i wyparli Szwedów na Pomorze. Przy pomocy Tatarów, którzy stali się sojusznikami Korony, rozgromili Siedmiogrodzian i spacyfikowali Ukrainę. Gdy zaś wojna ze Szwedami skończyła się w dwóch bit-wach pod Połonką i Cudnowem, rozgromili Rosjan. Rzeczpospolita została uratowana. Tyle fakty. Momentem zwrotnym w wojnie była obrona klasztoru Jas-nogórskiego - czytamy w jednym z leksykonów. To już nie fakt, to mit.

Biała flaga Kordeckiego
Rozpowszechniony jest sąd, że klasztor był słabo przygotowany do obrony. Już współcześni mieli jednak na ten temat rozbieżne zdania. Jedni pisali: "Forteca bardzo silna", a inni: "Nie dość silna" albo "Forteczka mała i mało na ten czas obronna". Najwięcej wiedzy o stanie umocnień miał Stanisław Kobierzycki, magnat z przygotowaniem wojskowym, często bywający na Jasnej Górze, który pisał: "Klasztor miał bardzo wysokie mury, ziemią obsypane, cztery bastiony i bardzo szeroki rów okólny". Umocnienia znajdowały się na skalistym wzgórzu, dominującym nad okolicą. Gen. Mueller, dowódca oblegających wojsk, informował Karola Gustawa, że nie ma szans na sukces bez silnej artylerii i długotrwałych szturmów.
Szwedzkie siły liczyły nieco ponad 1500 żołnierzy, z tego przynamniej połowę stanowiły polskie oddziały kwarciane, które przeszły na szwedzką stronę. Polacy nie kwapili się do ataków na sanktuarium. Załoga częstochowska liczyła 200-250 ludzi. Obrońcy dysponowali dużo silniejszą artylerią niż Szwedzi (przede wszystkim o większym zasięgu). Dopiero pod koniec walk dotarły pod klasztor nowe oddziały szwedzkie oraz sześć ciężkich dział. Prawdą jest, że Jasna Góra była ostrzeliwana, a ciężkie działa uszkodziły mury, lecz do bezpośrednich szturmów nie dochodziło. Szwedzi raczej blokowali klasztor, niż go atakowali. Przez cały czas trwały rozmowy między stronami. Przeor jas-nogórskich paulinów, ks. Augustyn Kordecki, złożył nawet akt poddańczy, w którym wyrzekał się Jana Kazimierza i oddawał pod opiekę króla szwedzkiego. W tajemnicy przygotowywano się do kapitulacji. Okazało się również, że część klasztornej załogi próbowała podnieść bunt. Te nastroje spacyfikowano, podwajając żołd. Szwedzi jednak, dla których oblężenie oznaczało wiązanie sił tak potrzebnych w innych miejscach (szczególnie na Pomorzu, gdzie bronił się Gdańsk), postanowili odejść.
Obraz Matki Boskiej został wywieziony z sanktuarium i zastąpiony kopią, a część kosztowności ukryto. Polacy służący w szwedzkiej armii wyłowili ten skarb z pobliskiego stawu. Opis oblężenia umieszczono w "Nowej Monachomachii", którą podpisał przeor Kordecki. Ten pamiętnik, uważany przez długi czas za najważniejsze źródło informacji, omija niewygodne fakty, na przykład nie przytacza w całości dokumentu, w którym uznawano władzę Karola Gustawa.

Czy Radziwiłł był zdrajcą?
Janusz Radziwiłł, wojewoda wileński i wielki hetman litewski, uważany jest do dziś powszechnie za arcyzdrajcę, który poddał całą Litwę Szwedom i przeszedł na ich stronę. Warto pamiętać, że trzy tygodnie wcześniej pod Ujściem poddali się Szwedom Wielkopolanie, a później inne województwa oraz wojska kwarciane (zebrane w Małopolsce). Wypowiadając posłuszeństwo prawowitemu królowi, na stronę szwedzką przeszli magnaci i dowódcy wojskowi, wśród nich także późniejszy król Jan Sobieski. Szybkie poddanie się Szwedom większość szlachty koronnej traktowała jako zmianę panującego, pochodzącego przecież z tej samej rodziny Wazów.
Akt zerwania unii polsko-litewskiej Janusz Radziwiłł podpisał dopiero jesienią 1655 r., gdy prawie cała Korona znalazła się w rękach wroga. Od 1654 r. trwała wojna z Rosją. W jej wyniku prawie cała Litwa znalazła się pod rosyjskim panowaniem. Radziwiłł, mimo mizernych sił, próbował powstrzymać napastników. Książę pobił Rosjan pod Szkłowem (stracili tam kilka tysięcy ludzi), nie mógł jednak wygrać wojny, gdyż Jan Kazimierz, z którym był skłócony, nie mógł lub nie chciał wesprzeć go wojskami koronnymi. Latem 1655 r. ogromna armia rosyjska pokonała Litwinów pod Wilnem. Miasto zostało zdobyte. Przez kilka dni mordowano mieszkańców, płonęły całe kwartały litewskiej stolicy, grabiono kościoły i cerkwie. Wkrótce Rosjanie zajęli Grodno i podchodzili pod Brześć. Podpisując akt poddańczy, Radziwiłł chciał ratować swój kraj, licząc na to, że Szwedzi zatrzymają Rosjan, a potem pomogą mu wyprzeć ich z zajętych terenów. Sądził, że w obliczu upadku Rzeczypospolitej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego nie było innego wyjścia. Niestety, większość wojsk litewskich wypowiedziała mu posłuszeństwo, a nowy sojusznik nie zamierzał się wikłać w wojnę z Moskwą. Opuszczony przez dawnych zwolenników i zdradzony przez Szwedów Radziwiłł zmarł w grudniu 1655 r. w Tykocinie.

Rzeczpospolita grabiona przez obcych i swoich
Potop szwedzki, a właściwie ciąg wojen w latach 1648-1667 (z Kozakami i Rosjanami), spowodował zniszczenie prawie całego terytorium Rzeczypospolitej. Spalono wiele miast i wsi, pola porosły chwastami. Do największych grabieży doszło w Krakowie i Warszawie, skąd wywożono dzieła sztuki i biblioteki. Ludność Mazowsza, Wielkopolski i Małopolski zmniejszyła się o jedną trzecią, podobne straty poniosła Litwa i ziemie ukraińskie.
Litwa została spustoszona przez Rosjan, którzy nie tylko rabowali i mordowali, ale i wywozili tysiące jej mieszkańców w głąb imperium. To samo robili Tatarzy i Kozacy. W archiwach można odnaleźć rozkazy Karola Gustawa, który nakazywał ściganie winnych mordów i grabieży. Mało kto wie, że najwięcej zniszczeń spowodowała w Koronie wyprawa Siedmiogrodzian, którzy pod wodzą księcia Rakoczego spustoszyli w 1656 r. Małopolskę, wkroczyli do Krakowa i zdobyli Warszawę. Pamiętnikarze opisują setki głów ludzkich nadzianych na sztachety płotów. Do ogromnych zniszczeń przyczyniły się też wojska polskie, które pozbawione żołdu bez litości grabiły ojczyznę.

Michał Górzyński
Więcej możesz przeczytać w 12/2003 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 4
  • Michu   IP
    Z treści tego artykułu nijak nie wynika nic, co dawałoby podstawy do twierdzenia,że obraz nie jest cudowny. Na dodatek autor tak usilnie próbuje wywołać wrażenie podajac rzekome fakty i krzycząc w nagłówkach, tymczasem treśc jest mizerna. W zasadzie nie ma tam żadnych konkretów. Bo najpierw jest niby,że nie strzelano, potem,że jednak strzelano do klasztoru. Autor pisze, że przeor chicał się poddać i jużnapisał list poddańczy, a w następnym zdaniu ,że obrońcy dostali większy żołd,żeby dalej walczyli. To w końcu jak było- chciano się poddać, czy walczyć?Czy może po prostu ksiądz w strachu przed ostrzałem (nic dziwnego, w końcu to ksiądz, a nie żołnierz zaprawiony w bitwach, wiec nie dziwne,że mógł się przerazić kulami armatnimi latającymi nad głową)rozważał opcję poddania się, co zresztą normalne, w końcu wazne było tu ochronienie samego klasztoru, który z definicji nie jest twierdzą obronną. Wiec wolałbym,zeby autor, skoro ma takie zapędy rewizjonistyczne do historii pisał konkretniej i bardziej głęboko na temat, bo rzuca takie ogólniki, że student pierwszego roku zaocznej historii by się wstydził.
    • annda   IP
      oj katolicy co wy na to ? hahaha obrazek nie jest wcale cuudowny hahaha

      Spis treści tygodnika Wprost nr 12/2003 (1060)

      • Wprost od czytelników 23 mar 2003 Listy od czytelników 5
      • Granat budowlany 23 mar 2003 Na początku był konflikt, a potem wszystko ustabilizowało się na poziomie nieustannych awantur, intryg i skandali korupcyjnych. 5
      • Peryskop 23 mar 2003 TIGER prywatno-publiczny W piątek 14 marca w serwisie PAP ukazała się zlecona (czyli opłacona przez autora) informacja: "Zlecone: Spotkanie z Grzegorzem Kołodko - 'Program naprawy finansów Rzeczypospolitej'. Uprzejmie informujemy,... 8
      • Dossier 23 mar 2003 LESZEK MILLER, premier RP "Jeśli są ugrupowania w Sejmie, które chcą skutecznie dokonać zmiany rządu, to wystarczy przeczytać konstytucję, by dowiedzieć się, jak to zrobić" Program III Polskiego Radia GRZEGORZ KOŁODKO,... 9
      • Z życia koalicji 23 mar 2003 Aleksander Kwaśniewski zaapelował do Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, żeby podała się do dymisji. W odpowiedzi Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji zaapelowała do Aleksandra Kwaśniewskiego, żeby dał se siana. Przy okazji wyszło na... 10
      • Z życia opozycji 23 mar 2003 Zeznania Juliusza Brauna przed komisją śledczą przypomniały, że nieboszczka Unia Wolności kontroluje jeszcze kilka ważnych punktów państwa. Ma na przykład przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Działania tej... 11
      • M&M 23 mar 2003 RZĄD UTARTYCH NOSÓW - felieton Marka Majewskiego 12
      • Playback 23 mar 2003 12
      • Rasputin w spódnicy 23 mar 2003 Dwa miesiące po objęciu urzędu prezydent Litwy Rolandas Paksas stał się bohaterem skandalu. Wszystko z powodu jego powiernicy, tajemniczej gruzińskiej uzdrowicielki Leny Loliswili. 12
      • Fotoplastykon 23 mar 2003 14
      • Poczta 23 mar 2003 Listy od czytelników 16
      • Kadry 23 mar 2003 17
      • Koktajl Kwaśniewskiego 23 mar 2003 Wszystko przez Rywina. Gdyby nie chodził do Michnika z łapówkarską propozycją, toczylibyśmy wojnę pozycyjną, byłby czas na obmyślanie strategii. Rywin wrzucił granat, a potem wszystko poleciało na łeb na szyję - tak jeden ze współpracowników premiera określa powody gwałtownego... 18
      • Wyprowadzeni w Pola 23 mar 2003 Gazprom wynegocjował prawo puszczenia nas z torbami 23
      • Wolne miasto Brześć 23 mar 2003 Co roku przez Brześć i Lwów trafia do Polski kontrabanda warta kilka milionów złotych. 26
      • Wizytówki motłochu 23 mar 2003 Co trzeci mieszkaniec Warszawy nie opuszcza mieszkania po zmroku 32
      • Glejt bezkarności 23 mar 2003 Telewizja publiczna ostentacyjnie wspierała autora największego skandalu korupcyjnego 33
      • Giełda i wektory 23 mar 2003 Hossa Świat Bankom po łapach Zamiana dolarów na peso, walutę, w jakiej Argentyńczycy gromadzili oszczędności, była niezgodna z prawem - uznał Sąd Najwyższy Argentyny. Ludzie stracili w ten sposób ponad połowę swoich... 34
      • Interes na interesie 23 mar 2003 Lobbyści, czyli długie ręce V władzy 36
      • Polak Polakowi w kieszeni 23 mar 2003 Co piąta złotówka w naszych rachunkach to cudze należności! 42
      • Stany Zjednoczone Świata 23 mar 2003 W firmie Infosys Technologies w indyjskim Bangalurze 250 informatyków przygotowuje oprogramowanie dla Bank of America. W innych miastach Indii pracownicy Infosysu przetwarzają dane dotyczące pożyczek hipotecznych na zlecenie GreenPoint Mortgage z Novato w Kalifornii. W... 44
      • Woda przemieniona w energię 23 mar 2003 Czeka nas cud na światową skalę, porównywalny do tego w Kanie Galilejskiej 46
      • Zoolityka 23 mar 2003 W demokracji konstytucja gwarantuje każdemu prawo bycia głupcem i niejeden z tego prawa korzysta 50
      • Supersam 23 mar 2003 Życie cybermana Producenci nowych technologii starają się wymyślić urządzenie zastępujące wszystkie inne Światowa recesja spowodowała, że tegoroczne targi CeBIT w Hanowerze były znacznie skromniejsze niż ubiegłoroczne. W... 52
      • Sieroty Pana Boga 23 mar 2003 Ponad milion polskich dzieci prowadzi dorosłe życie 54
      • Klub maybacha 23 mar 2003 Maybach był ulubioną marką Hermanna Göringa i Heinricha Himmlera 58
      • Kapitan Żbik na tropie oranżady 23 mar 2003 Polococta, junak i kapitan Kloss kuszą Polaków w średnim wieku. Jak zarobić na PRL? 62
      • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza - Anyż niejedno ma imię 23 mar 2003 Czy pamiętasz cukierki zwane kopalniakami? To były czarne dropsy, bardzo mocno anyżowe, a ich smak na lata całe zniechęcił mnie do przyprawy, która w nich dominowała. 64
      • Damska siła 23 mar 2003 Kobiety zaczynają ogrywać mężczyzn w futbolu, hokeju na lodzie, maratonach 66
      • Ekran osobisty - Durczok idzie na wojnę 23 mar 2003 Kamil Durczok nie buntuje się, nie prosi o pomoc; po prostu przygotowuje się do walki i wierzy, że wróci do domu cały i zdrowy 68
      • Ciemna strona Jasnej Góry 23 mar 2003 W szwedzkim potopie roi się od mitów 70
      • Know-how 23 mar 2003 Rośliny na warcie Drzewa i rośliny doniczkowe mogą ostrzegać o ataku chemicznym lub biologicznym - twierdzą naukowcy z Colorado State University. Można je tak zmodyfikować genetycznie, aby raptownie traciły zielony kolor, jeśli w... 73
      • Zapalenie serca 23 mar 2003 Tykającą w naszych tętnicach bombę będziemy mogli wykryć za kilka złotych 74
      • Puszka Husajna 23 mar 2003 100 tysięcy amerykańskich żołnierzy padło ofiarą syndromu wojny w Zatoce 78
      • Camp David Inków 23 mar 2003 Archeolodzy zaćmili słońce w Machu Picchu 82
      • Bez granic 23 mar 2003 Kosiarka XXL Kiedy Donald Rumsfeld zobaczył ogromny grzyb nad poligonem bazy lotniczej Eglin w stanie Floryda, z niedowierzaniem pokręcił głową: "To nie jest małe". Amerykanie po raz pierwszy wypróbowali największą na... 84
      • Pax Civilitatis 23 mar 2003 W interesie Ameryki, czyli w interesie świata: na czym naprawdę polega siła Stanów Zjednoczonych? 86
      • Strategiczna prognoza pogody 23 mar 2003 Superstacja meteorologiczna w Monterey dostarcza US Army wiedzy równie cennej jak CIA 91
      • Burza nad Irakiem 23 mar 2003 Kliknij na poniższą grafikę, aby obejrzeć wersję w pełnej rozdzielczości 92
      • Miecz Zachodu 23 mar 2003 Kliknij na poniższą grafikę, aby obejrzeć wersję w pełnej rozdzielczości 94
      • Prawo Hitlera 23 mar 2003 Rozmowa z AHMEDEM ZAKAJEWEM, przedstawicielem prezydenta Czeczenii Asłana Maschadowa 96
      • Plan "B" 23 mar 2003 Mogę sobie w tej chwili wyobrazić coś, co było nie do pomyślenia jeszcze rok temu: świat bez sprawnego NATO, z ONZ sprowadzoną do roli bezzębnego klubu dyskusyjnego oraz Europą podzieloną na obóz proamerykański i antyamerykańskie jądro kontynentu, bez Polski. Czy już w tej... 98
      • Kiosk 23 mar 2003 "Herald Tribune" 14.03.2003 r. "W krajach, gdzie brak instytucji, indywidualności znaczą wiele. Slobodan Milošević pociągnął Jugosławię - teraz zwaną Serbią i Czarnogórą - z powrotem w czasy średniowieczne. Zoran... 100
      • Zamach na przyszłość 23 mar 2003 Czy po śmierci Zorana Dzindzicia znów zawrze w bałkańskim kotle? 100
      • Strzały w Europę 23 mar 2003 Kierujemy się ku UE, by strzały oddane w Belgradzie nie uderzały w nas rykoszetem 101
      • Menu 23 mar 2003 Świat Nie tylko Bono Z Irlandią najbardziej kojarzą się Bono, Sinead O'Connor i słynne ciemne piwo Guinness. Ale Zielona Wyspa wydała także twórcę "Ulissesa" - Jamesa Joyce'a, nagrodzonego Noblem awangardowego dramaturga... 102
      • Milioner na podglądzie 23 mar 2003 Idealną gwiazdą reality show jest gwiazda kina bądź rozrywki 106
      • Firma Machulski 23 mar 2003 Każdy film Juliusza Machulskiego obejrzało średnio milion widzów 110
      • Heretyk Jan Paweł II? 23 mar 2003 "Tryptyk rzymski", najnowsze dzieło literackie Jana Pawła II, wywołał w Watykanie prawdziwy popłoch. Zawiera bowiem frazy, które z punktu widzenia kościelnej ortodoksji są prawdziwą bombą. Dlatego tłumaczenia na obce języki zostały ocenzurowane. 112
      • Kino Tomasza Raczka 23 mar 2003 Recenzje filmów: I twoją matkę też, Człowiek bez przeszłości 113
      • Zabójczy dumping 23 mar 2003 Polski przemysł fonograficzny podrzyna sobie gardło 114
      • Płyty Kuby Wojewódzkiego 23 mar 2003 Recenzje płyt 115
      • Mataczenie i majaczenie 23 mar 2003 Pomroczność jasną wykazuje także Adam Michnik, broniąc premiera po tym, jak wymierzył mu cios, być może śmiertelny. Nie czuje się chyba najlepiej również pan prezydent, skoro wezwał do dymisji całą Krajową Radę Radiofonii i Telewizji, zamiast napisać do Czarzastego: "Włodku,... 116
      • PRL szoł 23 mar 2003 Zbigniew Ziobro wyrasta na ludowego (excusez le mot) trybuna. Jan Maria Rokita depcze po piętach Małyszowi. W tej sytuacji nie dziwi zachowanie posła Romana Giertycha, wściekłego, że nie załapał się do najpopularniejszego programu telewizyjnego. Żal trochę, że wypadli ze... 116
      • Organ Ludu 23 mar 2003 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 12 (25) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 17 marca 2003 r. Cena + VAT + ZUS + winieta Przed nami 83 dni wytężonej pracy Do referendum akcesyjnego pozostały 83 dni. Będą to dni wytężonej... 117
      • Bacha, dawaj kałacha! 23 mar 2003 Każdy sentymentalny terrorysta, gangster, najemnik czy wojskowy będzie mógł niebawem używać kosmetyków Kałasznikow 118