Głosy dawnego świata

Głosy dawnego świata

Tegoroczna edycja Berlinale potwierdziła, że festiwale filmowe stały się współcześnie balem na Titanicu.

Znaleźliśmy się w niebezpiecznym momencie historii. Przyczyny dzisiejszego kryzysu musiały narastać od dawna. Ale nie dostrzegliśmy ich w porę – mówiła w Berlinie Agnieszka Holland. Jej „Obywatel Jones” odegrał istotną rolę w berlińskim konkursie. Opowieść o latach 30., rodzących się autorytaryzmach i bezradności Zachodu wobec niedemokratycznych tendencji, zabrzmiała tu jak ostrzeżenie. Przypomnienie o kruchości naszego świata, wartości, ideałów. Podobnie jak niedawne Europejskie Nagrody Filmowe, Berlinale stało się przestrzenią dyskusji o fali populizmu, która zalewa kolejne społeczeństwa. W Pałacu Festiwalowym, gdzie ze względów ekologicznych nie wolno używać plastikowych kubków i gdzie w ciągu 12 dni odbyło się kilka debat o miejscu kobiet w kinie, reżyserzy zdawali raporty ze społeczno-politycznej rzeczywistości swoich społeczeństw. A obraz, jaki wyłonił się z ich filmów, stał się niepokojąco spójny.

Cienie przeszłości

– W „Bóg istnieje, nazywa się Petrunia” opowiadam prawdziwą historię – komentowała macedońska reżyserka Teona Strugar Mitevska. – Wywołała ona medialną burzę na cały kraj i obudziła dyskusję, która do dzisiaj odbija się czkawką Kościołowi. W czasie obchodów Objawienia Pańskiego tradycyjnie mężczyźni wskakują do rzeki, aby wyłowić rzucony przez księdza krzyż. Zwycięzca ma mieć zapewnioną szczególną łaskę w nadchodzącym roku. W 2014 r. w Spit jednak do wody wskoczyła kobieta. Wygrała. W filmie reżyserka pokazuje podobną sytuację. Kreśli panoramę macedońskiego szowinizmu. Jej 32-letnia bohaterka, Petrunia, wraca z rozmowy o pracę. Znów usłyszała odmowę.

Bo „nikt nie potrzebuje absolwentek historii”, a ona „jest tak brzydka, że nawet nie chce się jej wyruchać”. Dziewczyna wskakuje do wody bez większego namysłu. Akurat przechodzi obok, nie ma nic do stracenia. Ale później nie pozwoli sobie odebrać „nieprawowicie” zdobytego krucyfiksu. Bo rodzi się w niej sprzeciw wobec ciągłych upokorzeń. Mitevska tworzy brawurową satyrę. Obserwuje, jak policja zwija dziewczynę na komisariat, jak funkcjonariusze wykładają jej, że dopuszcza się świętokradztwa, jak ksiądz wisi nad komendantem, domagając się korzystnych dla niego rozstrzygnięć. Świeckie państwo prawa okazuje się mitem nie tylko z powodu fikcji jego rozdziału z Kościołem. Także – z powodu zwyczajowej obyczajowości biorącej górę nad kodeksami, nieformalnych układów, wszechobecnej duchoty podcinającej skrzydła każdemu, kto nie chce zmieścić się w tradycyjnych rolach społecznych.

Jednak prawdziwie niebezpiecznie robi się wtedy, gdy przeciw bohaterce wybuchają protesty. Gdy pod komisariatem gromadzą się kibole-faszyści z religijnymi i nacjonalistycznymi hasłami na ustach. Film Mitevskiej, w którym śmiech zamienia się w przerażenie, jak lustro odbijał diagnozy z pozostałych filmów. W „Opowieści o trzech siostrach” Emina Alpera trzy dziewczyny z tureckiej wsi już na początku swojej dorosłości zderzają się z murem konserwatyzmu, który nie pozwoli im zrealizować swoich marzeń, a w konsekwencji doprowadzi do tragedii. „Elisa i Marcela” Isabel Coixet to portret dwóch kobiet, które na przełomie wieków XIX i XX postanowiły żyć razem. Ale otoczenie nie jest w stanie zaakceptować ich związku. – Cofnęłam się na ekranie o ponad sto lat – komentowała reżyserka. – Jednak dzisiaj bieg wsteczny wrzuciła także rzeczywistość. Legalizacja homoseksualnych związków jest dla mnie papierkiem lakmusowym obyczajowości. Przez ostatnie lata obserwowałam, jak kolejne kraje się cywilizują. Choćby Brazylia. Teraz jej nowy prezydent, Jair Bolsonaro, znów chce ich zabronić.

Wykluczeni

W niewielkim berlińskim b-ware! Ladenkino, na pokazie dla regularnej publiczności, widzowie rozmawiają z Mitevską ponad godzinę, przechodząc z sali do sali, by umożliwić start innych projekcji. Tłumy zostają w Odeonie na spotkaniu z Denisem Coté, który po seansie „Ghost Town Anthology” opowiada o ksenofobii wyrastającej z lęku o własną tożsamość francuskojęzycznych Kanadyjczyków. Na cytaty z przemówień prawicowych polityków ludzie reagują śmiechem, a po pełnych wigoru apelach Coixet, aby „chmara zbyt pewnych siebie facetów dała nam żyć, jak chcemy”, wybuchają brawa. Problem jednak polega na tym, że to wszystko „bańka”.

W tych dyskusjach biorą udział wielkomiejscy widzowie i uczestnicy festiwalu w Berlinie, którzy są zgodni co do podzielanych przez siebie wartości. Tymczasem gdzieś na marginesie społeczeństwa pozostają ci, którzy nie nadążyli za zmieniającą się rzeczywistością. I właśnie mechanizm wykluczenia pokazał Fatih Akin w najbardziej kontrowersyjnym filmie tegorocznego konkursu. „Złota rękawiczka” jest ekranizacją bestsellerowej książki Heinza Strunka – biografii seryjnego mordercy Fritza Honki. Początek lat 70., Hamburg. I tytułowy bar. Podła speluna, która serwuje swoim klientom kolejne szoty sznapsa od 1953 r. do dzisiaj, 24 godziny na dobę, bez dnia przerwy. A większość bywalców naprawdę tego potrzebuje. Niemiecki reżyser tworzy galerię przegranych ludzi. Dawny żołnierz Wehrmachtu, który mentalnie został na froncie, bezrobotni, pijacy, podstarzałe prostytutki.

Ich przeorane przez czas i trudne doświadczenia twarze. I alkohol, w którego tafli się odbijają. – Przy barze Złotej Rękawiczki po kieliszek sięga coraz więcej hipsterów – przyznaje Faith Akin. – Ale między żądnymi folkloru dzieciakami wciąż są samotni ludzi, dla których ta buda jest jedynym schronieniem przed rzeczywistością. A w tym świecie żyje Franz Honka. Seryjny morderca. Facet, który marzy o tym, co wszyscy. Imponują mu seks, władza, pieniądze, na ulicach wypatruje blond piękności o wydatnym biuście, której obraz towarzyszy mu w codziennej niedoli. A gdy życie przypomina mu o jego ułomnościach, garbaty, zubożały karzeł w alkoholowej malignie gwałci i morduje sprowadzane do domu prostytutki, zalegające na jego łóżku w półletargu po wielodniowych cugach. Krytycy nazwali ten film obrzydliwym.

I rzeczywiście, jest odrażający. Ale to jest właśnie podróż w najgorsze rejony człowieczeństwa, od których normalnie odwracamy wzrok.

Taśmy prawdy

Niektórzy jednak, nim skończą w Złotej Rękawiczce, szukają innych sposobów, aby sięgnąć po lepsze życie. Neapolitańskie dzieciaki z „Piranii” Claudia Giovanese nie wierzą, że uda im się wspiąć po szczeblach społecznej drabiny drogą tradycyjnego awansu. Alternatywą staje się przemoc. Brutalne wojny gangów i „kontrolowanie” ulic przynoszą natychmiastowe pieniądze. Ale gdy raz się wejdzie do bezdennego morza krwi i okrucieństwa, nie ma już odwrotu. Poza „Trzema siostrami” wszystkie te historie oparte są na faktach lub przynajmniej, jak „Piranie”, nimi zainspirowane. A przecież był jeszcze na festiwalu film „By the Grace of God” Franćois Ozona o pedofilii w Kościele, zrealizowany na podstawie świadectw ofiar księdza Bernarda Preynata, czy „Grunt pod stopami”, w którym Marie Kreutzer połączyła historie dwojga członków własnej rodziny złamanych przez presję sukcesu. Diagnozy z kolejnych propozycji berlińskiego konkursu wzajemnie się uzupełniały, tworząc mało optymistyczny pejzaż współczesnego świata. Wciąż jednak bez odpowiedzi pozostaje pytanie, czy ich echo dotrze poza Potsdamer Platz.

Okładka tygodnika WPROST: 8/2019
Więcej możesz przeczytać w 8/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 8/2019 (1874)

  • Polska musi mieć własny głos 17 lut 2019, 20:00 Jaki jest bilans warszawskiego szczytu w sprawie Iranu? O konferencji pisze w tym wydaniu Jakub Mielnik, szef działu Zagranica. Wydaje się, że była niedoceniana. Ostatecznie okazała się wydarzeniem wysokiej rangi i pojawili się na niej... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 17 lut 2019, 20:00 PO WARSZAWIE KRĄŻY NASTĘPUJĄCY ŻART O RAFALE TRZASKOWSKIM I PATRYKU JAKIM: jeden chciał być europosłem, a został prezydentem Warszawy, a drugi chciał być prezydentem, a będzie europosłem. Faktycznie Jaki ma duże szanse na zdobycie... 6
  • Obraz tygodnia 17 lut 2019, 20:00 80 tys. zł odprawy dostanie wylatujący ze stanowiska prezesa Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska Kazimierz Kujda, były współpracownik Jarosława Kaczyńskiego, a wcześniej SB Wygrana Tulia – założony w Szczecinie żeński zespół... 9
  • Info radar 17 lut 2019, 20:00 Nowacka problemem dla PSL Rozmowy koalicyjne między PSL i Platformą Obywatelską nie były łatwe. Obie partie skonfliktował nie tylko spór o wyborcze jedynki na listach, lecz także obecność głoszącej lewicowe poglądy Barbary Nowackiej w... 10
  • Kleczkowska już się skończyła 17 lut 2019, 20:00 Rozmowa z Małgorzatą Rożniatowską, aktorką 12
  • Afera lustracyjna w szeregach PiS 17 lut 2019, 20:00 Lewo PRZESZŁOŚĆ TO JEDNA Z NIELICZNYCH RZECZY, KTÓREJ NIE MOŻNA ZMIENIĆ. Rzecz jasna można ją ubarwić, zubożyć, przekłamać lub wyprzeć się jej. Zmienić się nie da. Za jakąś jej część jesteśmy odpowiedzialni; nasza biografia... 14
  • Tusk wraca do gry 17 lut 2019, 20:00 Donald Tusk chce stworzyć nowy projekt polityczny. Ma z nim ruszyć tuż po wyborach europejskich, choć jego wysłannicy już zaczęli dyskretny objazd po kraju. 17
  • Tuska ciągnie do Polski 17 lut 2019, 20:00 Platforma Obywatelska nie kładzie na stół żadnej oferty dla kraju – mówi Rafał Dutkiewicz, były prezydent Wrocławia. 22
  • Wojna przebrzmiałych gwiazd 17 lut 2019, 20:00 Adam Bielan i Michał Kamiński, dwaj politycy, którzy przed laty wspólnie robili PR dla PiS, a później ich drogi się rozeszły, mogą zetrzeć się w tegorocznej kampanii europejskiej. 26
  • Przebiegle czy po kozacku? 17 lut 2019, 20:00 Wydalenie polskiego konsula z Norwegii spotkało się z godnościową reakcją naszego rządu; w imię reguły wzajemności z Polski wydalona została norweska konsul. Nie jest jasne, co naprawdę skłoniło centro-prawicowy rząd w Oslo do... 29
  • Furą albo stopem 17 lut 2019, 20:00 Polska prowincja jest odcięta od świata. Jeśli ktoś nie ma samochodu, siedzi w domu. Komunikacja publiczna nie działa albo działa iluzorycznie. 30
  • Nie kłaniam się każdemu, nie każdemu podam rękę 17 lut 2019, 20:00 Jestem z Polaków dumny, ale niekoniecznie z tych, z których każą być dumni. Jest w nas tak wiele ukrytego bohaterstwa. Całe mnóstwo małych, skromnych, cudownych ludzi o wielkich sercach – mówi piosenkarz Marek Dyjak. 35
  • Sprawiedliwi 17 lut 2019, 20:00 Już parę lat nie kąpałam się w Morzu Śródziemnym. Zastanawiam się, czy wchodząc dziś do jego błękitnej wody, umiałabym nie myśleć o tym, że stało się masowym grobem. Od 2014 r. utonęło w nim 17 852 uchodźców i imigrantów. Do... 39
  • Wolność, nie zakaz 17 lut 2019, 20:00 Idąc dalej tą samą drogą, co przez ostatnie ćwierć wieku, za kilka lat możemy nie mieć żadnej polskiej sieci handlowej, a może nawet żadnego polskiego sklepu. Nie ma w Europie drugiego dużego kraju, który by sobie na to pozwolił – mówi Marzena Gradecka, jedna z najbogatszych... 41
  • Jak dorobić się mieszkania 17 lut 2019, 20:00 Przez 10 lat trzeba odkładać średnią krajową pensję, żeby kupić 60-metrowe mieszkanie w Warszawie. Z jednej strony ceny są zawrotne, z drugiej na pniu wyprzedają się nawet dziury w ziemi. 44
  • Hossa Bessa 17 lut 2019, 20:00 Pożegnanie z grafenem Tak się kończy los wynalazków made in Poland. Grafen miał być naszą narodową szansą na globalny sukces. Właśnie podano informację, że spółka Nano Carbon, która miała uruchomić masową produkcję tego... 47
  • Patrioci na zakupach 17 lut 2019, 20:00 Niemal 540 mld zł wytransferowano z Polski do krajów UE w dekadę. Można za to sfinansować w ciągu roku program 7000 plus. 48
  • Niska emisja, wysoki zysk 17 lut 2019, 20:00 Tradycyjne diesle i benzyniaki za kilkanaście lat zastąpią elektryki. Wiedzą o tym koncerny paliwowe, które coraz śmielej stawiają na zieloną energię. 50
  • Konferencja przejęzyczeń 17 lut 2019, 20:00 Warszawski szczyt miał być głównie o Bliskim Wschodzie, ale zmienił się w część kampanii wyborczej izraelskiego premiera Beniamina Netanjahu, zorganizowanej w Polsce przez jego amerykańskich sojuszników. 52
  • Byli terroryści w służbie demokracji 17 lut 2019, 20:00 Sytuacja gospodarcza i polityczna w Iranie dojrzała do kolejnej rewolucji – mówi „Wprost” Farzin Hashemi, przedstawiciel irańskich Mudżahedinów Ludowych. 55
  • Madryt oddala się od UE 17 lut 2019, 20:00 Hiszpanię czekają przyspieszone wybory, w których antyimigracyjna i antyeuropejska partia Vox ma szansę wejść do rządu. 58
  • Skuteczne spanie 17 lut 2019, 20:00 Czy istnieją jakieś rozwiązania problemu szerzenia się bezsenności w naszym społeczeństwie? W jaki sposób możemy przyczynić się do zmiany obecnego stanu rzeczy? 60
  • Dzwonek alarmowy 17 lut 2019, 20:00 Kłopoty ze wzwodem, jego utrzymaniem i obniżone libido to nie powód do wstydu, ale natychmiastowej wizyty u lekarza. Mogą bowiem świadczyć o poważnej chorobie. 64
  • Żeby serce biło dłużej 17 lut 2019, 20:00 Na kondycję układu sercowo-naczyniowego pracujemy całe życie. To oznacza, że wielu chorób można uniknąć. Również zawału. 66
  • Tropem Wilczym 17 lut 2019, 20:00 3 marca odbędzie się już po raz siódmy Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych Tropem Wilczym. To największa tego typu impreza na świecie. 68
  • Nienawiść to towar, na którym się świetnie zarabia 17 lut 2019, 20:00 Moja poprzednia płyta była wyznaniem człowieka pogodzonego z losem, który przycupnął na kamyczku. Dzisiaj świat zaczyna tym kamyczkiem chwiać – o nowym albumie „Za niebawem” i niezgodzie na współczesną rzeczywistość mówi Wojciech Waglewski. 72
  • Odjazd wieszcza 17 lut 2019, 20:00 We śnie Rymkiewicza podobny do rockowego gitarzysty Slasha Mickiewicz odjeżdża na nowoczesnym rowerze. Klasyka i współczesność, wieszcz narodowy i popkultura w jednym. 76
  • Głosy dawnego świata 17 lut 2019, 20:00 Tegoroczna edycja Berlinale potwierdziła, że festiwale filmowe stały się współcześnie balem na Titanicu. 81
  • Wydarzenie 17 lut 2019, 20:00 Recykling przemocy Hiwa K, Wysoce nieprawdopodobne, choć nie niemożliwe, Kuratorka: Aneta Szyłak, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa, do 28 kwietnia 2019 r. Hiwa K nie tworzy sztuki lekkiej, łatwej i przyjemnej, a wystawa w... 83
  • Książka 17 lut 2019, 20:00 Dzień szakala 2.0 Z THRILLERAMI JEST JAK Z UŻYWKAMI – odbiorca wciąż potrzebuje większej dawki. W tym przypadku emocji. Doszło już do tego, że wstrząsają nami głównie opowieści, których bohaterowie ratują świat przed zagładą.... 85
  • Kalejdoskop 17 lut 2019, 20:00 Co z tą Polską? Inteligenci”, nowa sztuka Marka Modzelewskiego w reżyserii Roberta Talarczyka, to tekst bardzo nam dzisiaj potrzebny. Ewidentnie wartościowa literacko i artystycznie, pokazuje rzeczywistość tu i teraz. Odnosi się nie tyle... 86
  • Fałszywa wiosna 17 lut 2019, 20:00 To, co obecnie przeżywamy, to przedziwny okres fałszywej wiosny, która wykwita co roku jak gruźliczy wypiek na bladym, anemicznym liczku lutego. Przedwczesna, niedonoszona, szalona. Uderza do głowy jak zbyt młode wino. Zamiast śpiewu... 87
  • Kulturalna trzynastka 17 lut 2019, 20:00 Martyna Kliszewska AKTORKA I MALARKA 88
  • Z siłowni do show-biznesu 17 lut 2019, 20:00 Do niedawna szczytem ich medialnych osiągnięć była kilkuminutowa obecność w programach śniadaniowych. Dziś marzy im się prime time. 90
  • 7 trendów dla aktywnych 17 lut 2019, 20:00 1 Fit lifestyle Dziś bycie fit nie ogranicza się już tylko do bywania na siłowni, w sali do crossfitu czy biegania maratonów. – Za tym stoi cała filozofia. To bycie aktywnym fizycznie, ale też budowanie charakteru, polepszanie jakości... 92
  • Rarytasy z carskiego pałacu 17 lut 2019, 20:00 Gdy spytacie mieszkańców Podlasia z okolic Puszczy Białowieskiej, jakie imię męskie najsmakowiciej im się kojarzy, na pewno w odpowiedzi usłyszycie o Marcinku z Hajnówki. 94
  • Inspiracją bywa dla mnie Instagram 17 lut 2019, 20:00 Katarzyna Zielińska 96
  • Jak się przebranżowić 17 lut 2019, 20:00 Praca nie dostarcza ci satysfakcji, a każde przyjście do firmy okupione jest stresem? Frustracje narastają, bo przełożeni nie doceniają twoich starań? Jeśli czujesz, że w twoim życiu zawodowym potrzebna jest zmiana, oto poradnik, jak jej dokonać. 97
  • Zrób sobie… Czarzastego 17 lut 2019, 20:00 Wszyscy trąbią o Biedroniu, a przecież są na tym świecie ludzie, którymi nikt się nie interesuje. Na przykład przewodniczący SLD. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany