Polska nie jest pępkiem świata

Polska nie jest pępkiem świata

Olga Tokarczuk
Olga Tokarczuk / Źródło: Newspix.pl / Stanislaw Krzywy
Dzisiaj już się nie da mówić o Polsce bez mówienia o świecie, taka Polska jest fatamorganą – mówi Olga Tokarczuk, pisarka nominowana do nagrody Bookera..
ROZMAWIAŁ Adam Cissowski

W maju dowiemy się, czy po raz drugi otrzyma pani prestiżową nagrodę Bookera – tym razem za książkę „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Zaskoczyła panią kolejna nominacja?

Wie pan – „nic dwa razy się nie zdarza…”. Zaskoczenie było ogromne, zwłaszcza że 10 lat temu po wydaniu ta książka w Polsce była przyjmowana raczej jako kontrowersyjna. Może to kwestia czasu, może luzu brytyjskiego czytelnika? Dzisiaj jest odczytywana raczej jako dość oczywista diagnoza tego, co dzieje się w polskim społeczeństwie. Brytyjczycy doceniają jej czarny humor, co mnie bardzo cieszy. W jednej z recenzji było napisane, ze to najśmieszniejsza książka roku. A już się martwiłam, że z moim poczuciem humoru jest coś nie tak (śmiech).

Wielu pisarzy mówi, że prestiżowa nagroda to także presja. Czuje ją pani na sobie?

Bez przesady. Moje życie jest od zawsze rozdzielone na dwie sfery: introwertyczną i ekstrawertyczną. Okresy introwertyczne przeżywam wtedy, gdy piszę książkę. Pozostaję wtedy w stanie pewnego zawieszenia, w bańce, wewnętrznym dialogu z samą sobą. Potem jednak następuje moment, gdy muszę z tej bańki wyjść, zacząć się kontaktować z ludźmi, opowiadać o swoich książkach, spotykać się z czytelnikami. Te dwie sfery zawsze wyraźnie rozgraniczam, nauczyłam się nawet mentalnie przygotowywać do przejścia z jednej do drugiej. Po pięćdziesiątce najwyższą cnotą jest umiejętność mówienia „nie”.

Teraz może to być trudne, bo zapewne w związku z nominacją do Bookera dla „Pługu” będzie o pani coraz głośniej. Akcja tej powieści dzieje się na malutkiej polskiej wsi na zapomnianej prowincji. To Brytyjczykom nie przeszkadza?

Nie sądzę. Wszak pod powierzchnią parakryminalnej akcji moja powieść porusza głębsze i uniwersalne problemy, żywe także w innych krajach. Poza tym ekscentryczne postaci, a taką jest Janina Duszejko, główna bohaterka „Pługu”, łatwo przekraczają granice państw i kultur. Kiedy powieść ukazała się po francusku, dostałam e-maila od kanadyjskiego klubu czytelników książki. Okazało się, że założyli tam grupę fanów Janiny Duszejko!

W przypadku Bookera ważną rolę odgrywa tłumaczenie. Jakie są pani wrażenia po przeczytaniu swojej książki po angielsku?

Mam dwie tłumaczki na język angielski: Jennifer Croft i Antonię Lloyd-Jones. Pierwsza z nich tłumaczyła „Biegunów”, natomiast Antonia zdecydowała się na „Pług”. Bardzo dobrze ją znam i wiem, że czujemy nawzajem swoje poczucie humoru. Z Antonią nie sposób rozmawiać do końca poważnie, nigdy nie wiadomo, czy coś jest na serio czy nie. Poza wszystkim, oczywiście, jest ona po prostu świetną tłumaczką, z ogromnym wyczuciem paradoksów językowych. Kiedy czytałam jej tłumaczenie, głos Duszejko przekładał mi się w głowie właśnie na głos Antonii. Teraz powstał pomysł, żeby to właśnie ona przeczytała tę książkę na potrzeby audiobooka.

Brytyjczycy czują naszą literaturę?

Coś w tym jest. W Wielkiej Brytanii obecni są przecież także inni polscy pisarze: Jacek Dehnel, Wiola Grzegorzewska, Julia Fiedorczuk. Mam nadzieję, że będzie nas tam więcej, a nasz głos będzie słychać mocniej.

Niestety, ostatnio głośno było nie o naszych osiągnięciach, ale o tym, że polscy księża palą publicznie książki. To chyba nie buduje wizerunku Polski jako kraju, który kulturą stoi?

Rzeczywiście, informacja ta odbiła się szerokim echem w mediach na całym świecie, mówiono o tym nawet w bardzo egzotycznych krajach. Cała ta sytuacja to efekt nostalgiczno-anachronicznej postawy Kościoła, który wspiera instynktownie – chyba że to jakaś strategia – ludową religijność z XIX w. opartą na wierze w diabła i w zło, na wykluczeniu, obwinianiu, różnicowaniu. Te stare ramy wiary i religijności kompletnie nie przystają do tego, jak ludzie dzisiaj żyją i myślą. Jeśli do tego dodamy dość niski poziom intelektualny wielu księży, to mamy kuriozalny efekt w postaci palenia książek. Jest jeszcze jeden problem – mam wrażenie, że w polskich mediach jest za mało świata zewnętrznego. Że rządowe i nierządowe telewizje pozostają w jakimś klinczu i relacjonują tylko to, co się dzieje nawet nie w Polsce, ale w Warszawie. Nie dochodzą do nas echa tego, czym żyje świat, co dzieje się w Azji czy Afryce. Według tej wersji Polska jest absolutnym pępkiem świata. Ludzie, którzy oglądają nasze telewizje, żyją więc w mentalnym zaścianku. Ale taka Polska jest fatamorganą. Dzisiaj już się nie da mówić o Polsce bez mówienia o świecie.

Wracając do palenia książek…

Na szczęście to zdarzenie wzburzyło wielu ludzi w Polsce i spotkało się z ostrą reakcją. Na przykład w moim Wrocławiu w maju planowana jest duża akcja czytania książek, które kiedyś palili naziści.

Na czym będzie polegała?

Samorządowcy, artyści i mieszkańcy będą mogli przynieść zakazane przez nazistów książki, m.in. Lessinga czy Tomasza Manna – autorów, których dzieła w 1938 r. palono w wielu niemieckich miastach.

W maju odbędzie się festiwal „Apostrof”. Zgodziła się pani być kuratorką debat w czasie tego wydarzenia.

„Apostrof” odbywa się w tym roku w sześciu miastach – w Warszawie, Gdańsku, Krakowie, Poznaniu, Katowicach i we Wrocławiu. Przyjadą m.in.: Swietłana Aleksijewicz, Charlie LeDuff, Laurent Graff, Szczepan Twardoch, Marek Krajewski, Łukasz Orbitowski, Wiktor Jerofiejew, Wojciech Tochman, Adam Zagajewski, Michał Rusinek czy Ewa Winnicka. To jest spory festiwal literacki, który czasowo zgrywa się z targami książki w Warszawie, więc dużo się będzie działo.

A na czym dokładnie będzie polegała podczas „Apostrofu” pani rola?

Poproszono o mnie o przygotowanie programu debat, które będą towarzyszyć festiwalowi, w dodatku dano wolną rękę. A ponieważ ludzie czytający książki mają zwykle otwarte głowy i są bardziej ciekawi świata niż ci, którzy nie czytają, pomyślałam, że „Apostrof” będzie dobrą okazją do porozmawiania o sprawach niekoniecznie związanych z literaturą.

To znaczy?

O tym, gdzie się znaleźliśmy jako ludzie. Czy jesteśmy na progu zupełnie nowych czasów, czy raczej będziemy się osuwali w chaos nierozwiązanych do tej pory problemów wynikających ze zmian

klimatu, wojen klimatycznych, postępującego rozwarstwienia społeczeństw, agresywnej nostalgii za przeszłością itp. W czasie festiwalu będziemy debatować o nowym poczuciu tożsamości, bo to pojęcie staje się ostatnio bardzo popularne, zwłaszcza w programach politycznych partii populistycznych. Planujemy też rozmowę o edukacji, jej nowoczesnych kierunkach. Interesuje mnie bardzo, czy możliwa jest jakaś nowa wizja świata jako całości, sieci splątanych ze sobą zjawisk, które wzajemnie na siebie wpływają. Trzeba porozmawiać też o religijności – co się z nią dzisiaj dzieje i jak zmienia się podejście ludzi do zinstytucjonalizowanych form religijnych. W którym kierunku idzie ludzka religijność i czy w ogóle człowiek może sobie radzić bez religii. Ciekawie zapowiada się debata „Szósty zmysł literatury”. Zaprosiliśmy na nią twórców science fiction – gatunku potrafiącego wyznaczyć wizje, których nie są sobie w stanie wyobrazić ani politycy, ani filozofowie. Nieskrępowany niczym umysł pisarza science fiction często stawia bardzo inteligentne pytania, a to już bardzo dużo. Debaty będą się odbywały codziennie w warszawskim Teatrze Powszechnym od 20 do 26 maja.

Na fali popularności ostatnio ponownie wydano pani debiutancką książkę „Podróż ludzi Księgi”. Wróciły wspomnienia i emocje sprzed lat?

Pomysł wznowienia mojej debiutanckiej książki wyszedł od wydawnictwa, przyznam, że ja byłam niechętna. Minęło 30 lat od jej napisania – to jest cała epoka. Ale kiedy czytałam ją niedawno przed tym wznowieniem, wydała mi się wzruszająca i bliska. Jakby napisał ją ktoś inny, ale i ktoś, kogo dobrze rozumiem.

Winny jest upływ czasu?

Zapewne. Kiedy 30 lat temu pisałam „Podróż”, byłam zupełnie inną osobą. Myślę, że w ciągu naszego życia zmieniamy się dramatycznie co najmniej kilka razy, budujemy kolejne wersje swojej osobowości, kolejne odsłony. Zmieniają nas doświadczenia i wiedza, którą zdobywamy. Zawsze mi się wydawało, ze osobowość jest zbiorem możliwości, nie zaś czymś, co jest stałe i rozwija się liniowo zawsze tylko w jedną stronę.

Okładka tygodnika WPROST: 19/2019
Więcej możesz przeczytać w 19/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 19/2019 (1884)

  • Budujmy okrągłe stoły 5 maj 2019, 20:00 O problemie silosowości w organizacjach napisano wiele, i nie były to peany. Ogranicza efektywność, innowacyjność, utrudnia funkcjonowanie – zamykanie się w granicach działów, departamentów, bywa zmorą firm, oraz – co gorsza –... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 5 maj 2019, 20:00 POLITYCY PIS MARTWIĄ SIĘ KAMPANIĄ BILLBOARDOWĄ KOALICJI EUROPEJSKIEJ pod hasłem: „Uwaga! Ucieka do Brukseli”. Na plakatach są m.in. BEATA SZYDŁO z hasłem: „Niech opowie o milionach dla swoich” czy ANNA ZALEWSKA z hasłem „Niech... 6
  • Obraz tygodnia 5 maj 2019, 20:00 1 mln zł warte jest ferrari, którym porusza się Ewa Chodakowska z mężem. Ćwiczenia fizyczne i motywowanie do nich innych się opłaca 30 tys. zł próbował wyłudzić lokalny działacz PiS od firmy remontującej kościół w Dąbrowie... 9
  • Info radar 5 maj 2019, 20:00 Powrót Tyrmanda Leopold Tyrmand (1920-1985) Rok 2020 będzie rokiem Leopolda Tyrmanda – zadecydował Sejm. Posłowie jednomyślnie postanowili uhonorować kultowego pisarza, którego utwory powstałe w latach 50. i 60. wciąż cieszą się... 10
  • Rozczarowany bojownik 5 maj 2019, 20:00 W młodości uwiodło go marzenie o sprawiedliwej Polsce, w średnim wieku badał historię, która jest nauczycielką życia, w ostatnich latach gorzko komentował polityczny bałagan. Teraz już go nie ma – odszedł kolejny mądry człowiek. Robi się pusto. 12
  • Nie tylko Judasz 5 maj 2019, 20:00 Proszę porównać pastwienie się nad kukłą Judasza w Pruchniku z praktykami palenia kukieł polityków. To jest szersze zjawisko niż antysemityzm w pseudoreligijnych rytuałach – mówi prof. Magdalena Zowczak, antropolog z UW. 14
  • Mój czas nie minął 5 maj 2019, 20:00 Rozmowa z wokalistką Haliną Frąckowiak 15
  • Polański skarży Akademię Filmową 5 maj 2019, 20:00 Czy reżyser słusznie domaga się od Amerykanów przywrócenia członkostwa? 16
  • Zaczynamy marsz po władzę 5 maj 2019, 20:00 Idą niełatwe czasy, ciepła woda w kranie z całą pewnością nie wystarczy. Nadchodzi czas brania byka za rogi – mówi Rafał Trzaskowski, prezydent Warszawy. 19
  • Nie dotykać Notre Dame! 5 maj 2019, 20:00 Pożar katedry Notre Dame stał się we Francji okazją do ciekawej przedwyborczej kontrowersji. Sprowokował ją Emmanuel Macron, mówiąc w telewizyjnym orędziu: „Odbudujemy Notre Dame jeszcze piękniejszą, niż była”. Słowa prezydenta... 23
  • Donald, Polskę zbaw! 5 maj 2019, 20:00 Jeśli Donald Tusk chce znaleźć receptę na bolączki Polaków, musi na nowo przemyśleć swoje podejście do liberalizmu. 24
  • Wygram z rakiem 5 maj 2019, 20:00 Czeka mnie ważna walka, być może najważniejsza w życiu, ale wierzę, że wygram z rakiem – mówi Janina Ochojska, szefowa Polskiej Akcji Humanitarnej. 27
  • Krajobraz po strajku 5 maj 2019, 20:00 Twarda rozprawa rządu ze strajkującymi nauczycielami nie wpłynęła negatywnie na poparcie dla Zjednoczonej Prawicy – PiS wciąż utrzymuje kilkupunktową przewagę nad Koalicją Europejską. 30
  • Ambasador z problemami 5 maj 2019, 20:00 PiS ma kłopot z obsadą funkcji ambasadora Polski w NATO. To z punktu widzenia bezpieczeństwa Polski najważniejsza placówka dyplomatyczna. Tymczasem Tomasz Szatkowski, kandydat na to stanowisko, wywołuje opory w samym obozie władzy. 32
  • Krajobraz wielkanocny 5 maj 2019, 20:00 W 1991 r. kolega z redakcji przyparł mnie do muru. Dosłownie. Byłam poczatkującą reporterką w Radiu „S” w Poznaniu. Przy okazji Wielkanocy zrobiłam wywiad z antropologiem kultury na temat mitów związanych z początkiem wiosny,... 34
  • Dzieci, które nie chcą żyć 5 maj 2019, 20:00 Nie wiadomo, dlaczego coraz więcej nastolatków, a nawet dzieci w Polsce, próbuje się zabić. Nikt tego nie bada, a psychiatria dziecięca jest w zaniku. 36
  • Łukasz Szumowski dla „Wprost”: Będą miliardy na zdrowie 5 maj 2019, 20:00 – Już widać efekty wzrostu nakładów na zdrowie, a program 500 plus odbije się pozytywnie na długości życia. To będzie pokolenie, które dzięki poprawie warunków socjoekonomicznych będzie zdrowsze – mówi prof. Łukasz Szumowski, minister zdrowia w rozmowie z „Wprost”. 40
  • VIP w podróży 5 maj 2019, 20:00 Przejazd taksówką z punktu A do punktu B? To proste. A jeśli klienci potrzebują czegoś więcej, Wawa Taxi, która stawia na elastyczność, dopasuje się do ich potrzeb. 43
  • Rzeź świnek skarbonek 5 maj 2019, 20:00 Rozmowa z dziećmi o pieniądzach to w polskich domach takie tabu jak rozmowa o seksie. Skoro rodzice się wstydzą, finansów zaczęły uczyć banki, bo przy okazji mogą zarobić nawet na trzynastolatkach. 52
  • Hossa Bessa 5 maj 2019, 20:00 Elektryk ze Stuttgartu Model Taycan będzie pierwszym w pełni elektrycznym samochodem z koncernu Porsche. Silnik o mocy 600 KM, przyspieszenie do setki w 3,5 sekundy i zasięg ok. 500 km. Koncern ze Stuttgartu obiecuje, że w kwadrans baterię... 55
  • W poszukiwaniu strefy zrzutu 5 maj 2019, 20:00 Absolwenci owianego legendą wydziału studiów ekonomicznych skrzyknęli się po latach, aby podzielić się swoją wiedzą i doświadczeniem. 56
  • Pawilon do zadań specjalnych 5 maj 2019, 20:00 Designerski i mobilny pawilon ekspozycyjny sprawdzi się tam, gdzie trzeba zaprezentować markę w wyjątkowy sposób z wykorzystaniem innowacyjnych rozwiązań. 58
  • Wielka nadzieja Ukrainy 5 maj 2019, 20:00 Ukraińcy na wschodzie, blisko linii frontu z Rosją, pokładają wielkie nadzieje w nowym prezydencie. Telewizyjny komik bez politycznego doświadczenia ma na razie program tak niejasny, że każdy może go sobie przykroić do własnych oczekiwań. 60
  • Nacjonaliści nie dają profitu politycznego 5 maj 2019, 20:00 Wynik wyborów na Ukrainie to przykład pokazujący, że oparcie się o środowiska nacjonalistyczne prowadzi na polityczne manowce – mówi Marcin Przydacz, polski wiceminister spraw zagranicznych. 64
  • Kampania last minute 5 maj 2019, 20:00 Brytyjskie eurowybory mogą osłabić pozycję chadeków w nowym Parlamencie Europejskim, a przy okazji poważnie przemeblować Pałac Westminsterski. 66
  • Promujemy bezpieczną jazdę 5 maj 2019, 20:00 Chcemy poprawić sytuację na polskich drogach, bo statystyki są alarmujące – mówi Maciej Tórz, prezes zarządu Rentis SA. 69
  • Naturalne metody walki z migreną 5 maj 2019, 20:00 Chociaż na migreny cierpi niewielu z nas, stanowią poważny problem, ponieważ leczenie tego konkretnego bólu głowy jest trudne. 70
  • Polska nie jest pępkiem świata 5 maj 2019, 20:00 Dzisiaj już się nie da mówić o Polsce bez mówienia o świecie, taka Polska jest fatamorganą – mówi Olga Tokarczuk, pisarka nominowana do nagrody Bookera.. 72
  • Moja muzyka rośnie ze mną 5 maj 2019, 20:00 Posiadanie dzieci sprawia, że człowiek zadaje sobie pytanie, w jakim świecie one będą żyły. Niezależnie od tego, jak widzi aktualną sytuację, zaczyna myśleć, że może zasługujemy na trochę mądrzejszą politykę – mówi Bartosz „Fisz” Waglewski. 76
  • Czas zawiedzionych nadziei 5 maj 2019, 20:00 Zamknięcie się na inny świat, kulturę, wrażliwość, wyobraźnię jest po prostu głupie – mówi Krystyna Janda. Rolą w „Słodkim końcu dnia” wybitna aktorka wraca do kina. 80
  • Wydarzenie 5 maj 2019, 20:00 Coś się kończy… „AVENGERS: KONIEC GRY”, reż. Anthony Russo, Joe Russo, Disney W filmie „Avengers: Wojna bez granic” łotr Thanos pstryknięciem palców unicestwił połowę życia we wszechświecie. Zdziesiątkowani superbohaterowie... 83
  • Film 5 maj 2019, 20:00 Powrót Krystyny Jandy Jacek Borcuch dołącza do grona reżyserów, którzy obserwują współczesność oczami innych artystów. Jego bohaterka swoje już osiągnęła. Sławę, pieniądze, Nagrodę Nobla. Teraz poetka Maria Linde chce tylko w... 84
  • Muzyka 5 maj 2019, 20:00 Parada Beyoncé To było wydarzenie w amerykańskiej muzyce. Po przerwie Beyoncé powróciła w 2018 r. na najistotniejszy dla tamtejszej popkultury festiwal Coachella. Przygotowała się starannie, stylizując koncert na paradę studencką, i... 85
  • Kalejdoskop 5 maj 2019, 20:00 Zła miłość The Act” zaczyna się jak „Wielkie kłamstewka” – wyją policyjne syreny, mundurowi przesłuchują świadków, a w łóżku leży pokłute ciało. Różnica jest taka, że od razu dowiadujemy się, że należy do Dee Dee... 87
  • Z Dziennika 5 maj 2019, 20:00 Dzwonek do drzwi. Kurde. Kto dziś odwiedza kogoś w domu? Taki dzwonek to nie może wróżyć nic dobrego... Też macie uczulenie na niezapowiedziane dzwonki do drzwi o dziwnych porach? Patrzę przez judasza: nasza kochana policja. Jak zwykle... 88
  • Bawmy się designem 5 maj 2019, 20:00 Żeby lepiej mieszkać, trzeba toczyć walkę nie tyle z biedą, co z przyzwyczajeniami – mówi Dorota Szelągowska, projektantka wnętrz. 90
  • Podhale zbudowało moją hardość 5 maj 2019, 20:00 Inspirujący dla mnie, paradoksalnie, jest stres. Trema, jakiś wypadek, ściany, od których się odbijam – z tego czerpię. Nie zapominam jednak brać inspiracji także z tego, co wokół: frajdy, radości i uśmiechu innych. 94
  • Czop-czop chlubą PRL-u 5 maj 2019, 20:00 Paprykarzem szczecińskim zajadano się na wycieczkach pracowniczych, w akademikach, a polskie rodziny smarowały nim w „rybne” piątki kanapki do pracy. 96
  • Jak odpowiedzialnie adoptować psa 5 maj 2019, 20:00 Kupowanie żywej istoty to przejaw bezsensownego snobizmu. Dużo lepszym pomysłem jest adopcja. 97
  • Zrób sobie Zełenskiego 5 maj 2019, 20:00 Sposób na karierę polityczną na Ukrainie: zagrać prezydenta w serialu (kampanię wyborczą mamy z głowy), a naród zagłosuje zgodnie ze scenariuszem. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany