Wzór na kryminał

Wzór na kryminał

Chcieli wysadzić w powietrze socjaldemokratyczną Szwecję, a stworzyli wzorzec skandynawskiego kryminału. Właśnie ukazują się „Ludzie przemocy”, ostatnia część słynnego cyklu powieściowego Maj Sjöwall i Pera Wahlöö.
Jest rok 1963. Maj Sjöwall i Per Wahlöö, para dziennikarzy, płynie statkiem wycieczkowym po Kanale Gotyjskim. W pewnym momencie spostrzegają amerykańską turystkę – piękną brunetkę stojącą samotnie na pokładzie. Patrzą na nią przez chwilę, a potem jedno z nich rzuca: „Właściwie dlaczego nie mielibyśmy zacząć naszej książki od zabicia tej kobiety?”. Ich wspólne pisanie, które dotąd było przedmiotem teoretycznych dyskusji, nabiera nagle realnego kształtu. Po wielu miesiącach zbierania materiałów przystępują do pisania – w 1965 r. ukazuje się „Roseanna”, pierwsza część dziesięciotomowego cyklu kryminalnego, który odmienił europejską powieść noir.
Nowa literacka jakość

Maj Sjöwall (ur. 1935) i Per Wahlöö (1926-1975) poznali się w 1962 r. – pracowali w sąsiednich sztokholmskich redakcjach. Wzajemne oczarowanie przyszło nagle i szybko się rozwijało, chociaż ona była samotną matką z sześcioletnim dzieckiem, a on świeżo po ślubie i z niemowlęciem w domu. Wkrótce Per – w owym czasie znany dziennikarz polityczny – porzucił rodzinę i wprowadził się do Maj, a rok później przyszedł na świat ich pierwszy syn. Nigdy nie zawarli małżeństwa, uznając to za burżuazyjny przeżytek.

Oboje byli związani ze skrajną lewicą i obojgu bardzo nie podobały się długoletnie rządy Partii Socjaldemokratycznej (gdy rozpoczynali pracę nad swoim cyklem, szwedzcy socjaliści obchodzili właśnie 30. rocznicę nieprzerwanego panowania). Szwecja uchodziła wówczas za podręcznikowy przykład „trzeciej drogi”, wytyczonej pomiędzy reżimami typu sowieckiego a gospodarką wolnorynkową rodem z Ameryki. Sjöwall i Wahlöö uważali szwedzkie państwo opiekuńcze za propagandową fikcję. Krytykowali bezduszny etatyzm, ledwie skrywane poparcie rządu dla wielkiego kapitału, pustosłowie ideologii „Folkhemmet” („Domu ludu”), która miała prowadzić do stworzenia społeczeństwa dobrobytu, a ich zdaniem pogłębiała różnice klasowe i dewastowała kraj.

Pomysł duetu Sjöwall & Wahlöö był prosty: posłużyć się popularną konwencją, by zdemaskować hipokryzję władzy, napisać powieść deklarację, wieloczęściową sagę kryminalną, która w istocie traktować będzie o zbrodni, jakiej zdrajcy socjalistycznych idei dopuścili się na szwedzkiej klasie robotniczej. Brzmi to koszmarnie poważnie – na szczęście pisarska para miała wystarczająco dużo talentu, by nie wyprodukować komunizującej agitki. Wykreowali nową literacką jakość – wzorzec skandynawskiego kryminału społecznego, który posłużył później dziesiątkom, jeśli nie setkom prozaików kopiujących i modyfikujących ich pomysły. Dokonania duetu zostały docenione również w USA – ich „Śmiejącego się policjanta”, według wielu najlepszą część serii, wyróżniono w 1971 r. prestiżową nagrodą Edgara jako pierwszą nieanglojęzyczną powieść.

Bez gwiazdorstwa

– Ludzie często żartują, że teraz niemal wszyscy szwedzcy gliniarze mają problemy małżeńskie, depresję i sraczkę – wspominała Maj Sjöwall w jednym z wywiadów. Nie da się ukryć, że to właśnie ona ponosi za to częściową odpowiedzialność jako współtwórczyni postaci Martina Becka. Ten szef policyjnej komisji do spraw zabójstw jest małomównym ponurakiem o nijakiej powierzchowności, wiecznie niewyspanym pracoholikiem, aspołecznym pesymistą, a jednocześnie znakomitym śledczym, zmagającym się nieustannie z durnowatymi zwierzchnikami. – Kluczowy był dla nas realizm oraz brak jakiegokolwiek blichtru – mówi Sjöwall. A zatem – żadnego gwiazdorstwa, żadnych popisów solo, tylko ciężka zespołowa praca. Zapożyczona ze Stanów Zjednoczonych formuła „kryminału proceduralnego” polega w ich powieściach na dziesiątkach monotonnych przesłuchań, żmudnej grzebaninie w materiale dowodowym, nieuniknionych błędach i ślepych uliczkach kolejnych dochodzeń. Henning Mankell, świadom, jak wiele zawdzięcza autorom „Roseanny”, napisał, że cykl Sjöwall i Wahlöö to być może pierwsza seria powieści kryminalnych, których pierwszoplanowym bohaterem jest czas.

Jednak nie można zapominać, że przede wszystkim w doskonały sposób opisywali ludzi – bohaterów pierwszego i drugiego planu. Współpracownicy Becka – smakosz i pacyfista Kollberg, zdeklasowany grubianin Larsson, zakatarzony prowincjusz Rönn, pedantyczny śpioch Melander – to nie papierowe wycinanki, ale żywe postaci, których losy rozpisano z epicką wrażliwością na całą dekadę. Nie mniejszą rolę w ożywianiu narracji gra tu humor – zgryźliwy, ironiczny, niekiedy wręcz slapstickowy, zwłaszcza gdy chodzi o krytykę poczynań władzy. Dzisiejszą skandynawską powieść kryminalną z reguły trudno skojarzyć z żartobliwością – ale u Sjöwall i Wahlöö każda strona skrzy się dowcipem. Przy okazji zaś cykl dostarczył zbioru kanonicznych tematów kryminału skandynawskiego. Seryjni mordercy. Skorumpowani policjanci. Przemoc wobec kobiet. Afery szpiegowskie. Bezkarność finansjery. Międzynarodowy terroryzm. Przemysł seksualny. Z tych tematów czerpali potem Larsson i Mankell, a dziś korzysta z nich cała fala popularnych skandynawskich pisarzy.

Powieści o przeszłości

Sjöwall i Wahlöö tymczasem tworzyli coś zupełnie nowego. Pisali zazwyczaj w nocy, kiedy dzieci poszły już spać, albo gdy udało się wysłać je na wakacje. Najpierw ręcznie – każde swój rozdział. Potem następowała wzajemna redakcja. – Pracowaliśmy dużo nad stylem – opowiada Sjöwall. – Chcieliśmy znaleźć taki, który nie byłby ani charakterystyczny dla niego, ani dla mnie. (...) Zależało nam, żeby te książki mógł czytać każdy odbiorca, nawet niewyedukowany. W 1971 r. Per Wahlöö zachorował – żył jeszcze cztery lata, zmarł na raka trzustki w czerwcu 1975 r., parę tygodni po złożeniu w wydawnictwie ostatniej części serii – ukazujących się właśnie w Polsce „Ludzi przemocy”. Publikacji nie doczekał. „Per wiedział, że niedługo umrze. (...) Wynajęliśmy bungalow w Maladze, pierwszy raz wzięłam na siebie rolę redaktora, a on wytrwale pisał, chociaż był już bardzo słaby i błyskawicznie tracił na wadze” – wspominała Sjöwall.

Cykl, któremu autorzy nadali zbiorczy tytuł „Powieść o zbrodni”, ma dziś lekki posmak egzotyki: rozgrywa się w epoce, w której nie było telefonów komórkowych, komputerów z internetem, elektronicznych baz danych, analizy próbek DNA. Ponadto wszyscy dymili jak lokomotywy, wypalając tony tytoniu. Dziś, w obliczu światowego kryzysu, ich książki należy czytać uważniej – w jeszcze większym stopniu nie jako kryminały, lecz humanistyczny manifest.

„Ludzie przemocy”, Maj Sjöwall, Per Wahlöö, przeł. Ewa Chmielewska-Tomczak, Amber 2012
Okładka tygodnika WPROST: 36/2012
Więcej możesz przeczytać w 36/2012 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 36/2012 (1542)

  • Po pierwsze – gospodarka 2 wrz 2012, 12:00 Mówiąc wprost, to będzie niezwykle ciekawa jesień, choć ani spokojna, ani specjalnie wesoła. Wielkie imprezy sportowe za nami, piękne wakacje za nami, wakacyjna afera finansowa też nam pięknie wybuchła i rozkwitła. Ale teraz zaczynają... 4
  • Łowy czas zacząć 2 wrz 2012, 12:00 To był pouczający czas. Otrzymaliśmy niekompletną, ale i tak długą listę osób i instytucji, które postanowiły się skompromitować do końca. Jeśli to w naszej młodej demokracji jeszcze w ogóle możliwe… Czwartkowo-piątkowa... 6
  • Skaner 2 wrz 2012, 12:00 Spacer z iPhone’em Stworzona nad Wisłą aplikacja Walk and More w ciągu czterech dni stała się najpopularniejszą w kategorii health & fitness w polskim App Store – sklepie z aplikacjami na iPhone’y. Prześcignęła m.in.... 8
  • Witamy w nowym tygodniku Wprost 2 wrz 2012, 12:00 Kilka miesięcy intensywnej pracy i nieustanna burza mózgów: co zrobić, żeby nowy „Wprost” był jak najlepszy? Oto, jak nas oceniają specjaliści, konkurenci i koledzy z innych mediów. 10
  • Jesień PiS 2 wrz 2012, 12:00 Marzenie o władzy go nie opuszcza. W rozmowie z „Wprost” Jarosław Kaczyński zapowiada ofensywę swojej partii. Cel stały: zmieść Tuska. Ale sposób oryginalny – poprzez rząd pozaparlamentarny. 14
  • Straszaki na strachy Tuska 2 wrz 2012, 12:00 Teraz przed Donaldem Tuskiem batalia kryzysowa. Ma w ręku trzy mocne straszaki. W tym na koalicjanta i własnych posłów. 20
  • Kulawe śledztwo 2 wrz 2012, 12:00 – Trójmiasto to wielka Pucha Pandory. Trzeba byłoby te F-16 wypróbować, spalić to, zaorać, i jeszcze raz podpalić. Potem każdemu wchodzącemu dawać przepustkę po sprawdzeniu, że nie jest pozapinany z dziwnymi ludźmi. Tu jest jedna wielka sitwa – mówi były szef... 24
  • Główny śmieciarz kraju 2 wrz 2012, 12:00 Politycy nie wiedzą dokładnie, co i na kogo ma szef ABW Krzysztof Bondaryk. Pancerny do tej pory „Bond” może stać się najpoważniejszą ofiarą afery Amber Gold. 28
  • Wizowy sukces, czyli klapa 2 wrz 2012, 12:00 MSZ uważa naszą politykę wizową na Wschodzie za sukces. Próbowaliśmy umówić się na wizytę w konsulacie w Łucku przy użyciu nowoczesnego systemu e-konsulat. Odpowiedź: „do końca kwietnia 2015 roku brak wolnych terminów”. 32
  • 1990 2 wrz 2012, 12:00 „Jeżeli spokój jest u góry, to na dole jest wojna. Dlatego zachęcam państwa do wojowania” – tak Wałęsa zapowiada wojnę na górze. „Wprost” rozmawia z jej bohaterami. 34
  • Trawka i Kamil 2 wrz 2012, 12:00 Opozycja z prawej wali w nas jak w bęben, ta z lewej wspiera, a rząd milczy. Przemawiałem nawet do Tuska, żeby rozwiązał w końcu problem, ale Tusk ma mnie w dupie – mówi Kamil Sipowicz. 36
  • Porno z lukrem 2 wrz 2012, 12:00 Gniot czy fenomen? Ostra erotyka czy tylko sprawny marketing, na który dały się nabrać gospodynie domowe? Słynny pornobestseller „Pięćdziesiąt twarzy Greya” właśnie wkracza na polski rynek. 40
  • Rozmowa niemożliwa, a jednak... 2 wrz 2012, 12:00 Współtwórca Alfabetu Lemingów Robert Mazurek o moherach, przemyśle pogardy i furii. We wrażym „Wprost”. 44
  • Muhajababes i Muslim Up 2 wrz 2012, 12:00 Kocham dziewczyny, które kochają Jezusa”. Gdy zobaczyłem T-shirt z tym hasłem w internetowym sklepie z chrześcijańskimi gadżetami C28.com (odniesienie do wersu Listu do Kolosan, mówiącego, co pochodzi, a co nie pochodzi od... 50
  • Blaszane zegarki, pierzaste koguciki 2 wrz 2012, 12:00 Dwudziestu dwóch lat potrzebował prof. Henryk Samsonowicz, były minister edukacji, by zrozumieć, że szkolna katecheza wyrządza szkodę zarówno religii, jak i standardom edukacyjnym polskiej szkoły. 55
  • Po co nam (taka) szkoła? 2 wrz 2012, 12:00 Jeszcze na początku XIX w. Kościół i niektórzy konserwatyści uważali, że lepiej ludu nie uczyć sztuki czytania, bo od czytania człowiekowi mąci się w głowie i może mu się zachcieć rewolucji. Nie odważyłbym się wygłosić dzisiaj... 56
  • Kartel Allaha 2 wrz 2012, 12:00 Amerykanie zajęli właśnie 150 mln dolarów należących do Hezbollahu. To finał jednego z najważniejszych śledztw narkotykowych w historii USA. 58
  • Starcie giermków 2 wrz 2012, 12:00 Republikanie właśnie ją skończyli, demokraci wkrótce rozpoczną – konwencje partyjne to wylęgarnie bohaterów, którzy mogą przesądzić o losach całej kampanii. 62
  • Biegun ropy 2 wrz 2012, 12:00 Wkrótce zacznie działać pierwsza arktyczna platforma wiertnicza na świecie. Obrońcy przyrody alarmują – kataklizm ekologiczny jest tylko kwestią czasu. 66
  • Tilapia z fabryki ryb 2 wrz 2012, 12:00 Już za 15-20 lat nikt nie będzie się wyprawiał na dalekie morza w poszukiwaniu ławic dorsza czy tuńczyka. Po co tracić czas i pieniądze, jeśli fabryki świeżych ryb staną na lądzie – w pobliżu dużych miast. 68
  • Papieros. Ostatnie życzenie 2 wrz 2012, 12:00 Unia szykuje ofensywę, która ma uwolnić Europejczyków od nikotynowego nałogu. Producenci papierosów są wściekli. W wojnie na pierwszej linii frontu jest Polska. 72
  • Cwaniacy kontra pierdoły 2 wrz 2012, 12:00 Cwaniactwo – jak cholesterol – może być dobre lub złe. Pierwsze napędza przeregulowaną gospodarkę, drugie skutecznie hamuje rozwój. Zbliża się kryzys i Polacy znów zaczynają kombinować. 74
  • Sezon na tablety 2 wrz 2012, 12:00 Nie masz? To pewnie zaczynasz myśleć o zakupie. A jeśli nie - góra sama do ciebie przyjdzie. Już za chwilę nie będziemy w stanie wyobrazić sobie życia bez tabletów. 80
  • Know-how 2 wrz 2012, 12:00 Telewizory giganty Jeśli targi IFA w Berlinie wieszczą przyszłość zaawansowanych technologii użytkowych, to możemy przyjąć, że czekają nas w niedalekiej przyszłości rzeczy wielkie. Przynajmniej w świecie telewizorów. Producenci,... 82
  • Pneumokoki wciąż groźne 2 wrz 2012, 12:00 Wprowadzenie powszechnych szczepień przeciw pneumokokom to najpilniejsza zmiana, której potrzeba w kalendarzu szczepień. Polska jest jednym z ostatnich krajów UE, które nie chronią dzieci masowo tymi szczepieniami. 84
  • Szczepienia po polsku 2 wrz 2012, 12:00 Choć obowiązkowe szczepienia podstawowe są bezpłatne, to wiele matek woli dopłacić, aby zwiększyć bezpieczeństwo swoich dzieci. Pierwsze szczepienie polskie dzieci otrzymują już w pierwszej dobie życia. 86
  • Gorzkie skutki cukrzycy 2 wrz 2012, 12:00 W Polsce na choroby cukrzycowe wywołane podwyższonym poziomem cukru we krwi cierpi ponad dwa miliony Polaków. Niestety, połowa cukrzyków nie wie, że jest chora. Nieleczona cukrzyca wywołuje katastrofalne skutki – pojawiają się zaburzenia czynności narządów, a nawet... 88
  • Już nie tylko generyki 5 wrz 2012, 2:00 Wartość rynku leków refundowanych spadła o ponad miliard złotych. Odpowiedzią jest dywersyfikacja: od generyków po leki innowacyjne i dynamiczny rozwój segmentu leków sprzedawanych bez recepty – mówi Michał Nitka, dyrektor generalny Teva Pharmaceuticals Polska. 90
  • Nie jestem idealna 2 wrz 2012, 12:00 Rola wampirzycy ze „Zmierzchu” zrobiła z niej jedną z najgorętszych amerykańskich gwiazd. Takimi projektami jak film „W drodze” Kristen Stewart przypomina, że jest nie tylko idolką nastolatek, ale też utalentowaną aktorką. 92
  • Wzór na kryminał 2 wrz 2012, 12:00 Chcieli wysadzić w powietrze socjaldemokratyczną Szwecję, a stworzyli wzorzec skandynawskiego kryminału. Właśnie ukazują się „Ludzie przemocy”, ostatnia część słynnego cyklu powieściowego Maj Sjöwall i Pera Wahlöö. 96
  • Rytm współczesności 2 wrz 2012, 12:00 Kino europejskie coraz częściej opisuje ważne problemy społeczne. Telewizja Ale Kino+ pokaże głośne filmy, które są tego dowodem. 98
  • Ostry duet 2 wrz 2012, 12:00 Skalpel wraca po latach przerwy. Wystąpi na festiwalu Sacrum Profanum w Krakowie, pracuje też nad trzecią płytą. 100
  • Tydzień kultury polskiej 2 wrz 2012, 12:00 W zeszłym tygodniu, ze względu na cykl składania pisma, nie byłem w stanie zareagować komentarzem na koncert z okazji 50-lecia Beatlesów na festiwalu w Sopocie. Teraz jestem. Piosenki Beatlesów zaśpiewali m.in. Anna Wyszkoni, Bracia i... 102
  • Wulkan zmysłów 2 wrz 2012, 12:00 Słyszeliście już o „nowej Sade”? Oto Jessie Ware – brytyjska gwiazda popu. Właśnie wydała płytę. 104
  • Zagotowani 2 wrz 2012, 12:00 Polska się zagotuje. Niestety, nie będzie to, jak wieszczą niektóre media, zagotowanie z oburzenia przeciw władzy, ale zagotowanie telewizyjne. Telewizje ostatnio wciskały nam programy o tańczeniu. Kto nie tańczył, ten się nie liczył.... 105
  • Ściereczka do oczu 2 wrz 2012, 12:00 Kupiłem specjalną ściereczkę do przecierania oczu, ale tylko ze zdziwienia. W normalnych warunkach nie jest mi potrzebna, i na przykład, patrząc na pierwsze po wakacjach posiedzenie Sejmu, nawet jej nie dotknąłem. Tu, na Wiejskiej, nikt... 105
  • Złoty krokodyl 2 wrz 2012, 12:00 Co kilka dni podrzuca się nam ropuchę nadmuchaną przez media. Jak nie poskacze dłużej, to szuka się nowego płaza (lub gada), rozwojowego. A jak poskacze, zmienia się w krokodyla i pobędzie z nami dłużej. Amber Gold to krokodyl, na... 106

ZKDP - Nakład kontrolowany