Labirynt pamięci

Dodano:   /  Zmieniono: 
To nie miał być przyjemny pomnik, tak jak pamięć o Zagładzie nie ma w sobie niczego przyjemnego Pomnik jest zbyt abstrakcyjny i nie zawiera odniesień do winy Niemców za wymordowanie milionów europejskich Żydów. Zamiast tego pokazuje naród ofiar, przemienionych w 2711 betonowych słupów. Tak Paul Spiegel, przewodniczący Centralnej Rady Żydów w Niemczech, mówił podczas uroczystości otwarcia berlińskiego pomnika Holocaustu. Spiegel stwierdził, że żadne abstrakcyjne dzieło, starające się - jak berliński pomnik - oddać grozę Zagłady, nie pomoże ludziom w tym, by pamiętali o przeszłości. Peter Eisenman, amerykański architekt, autor pomnika, mówił o porządku obozu koncentracyjnego, gdzie baraki tworzyły monotonne szeregi. Jego projekt nazwano "lasem słupów", ale przypomina on także kirkut - cmentarz żydowski z rzędami kamiennych płyt.
Spory o pomnik Holocaustu w stolicy Niemiec toczą się od czternastu lat - od upadku berlińskiego muru. Założono, że taki obiekt, w tym miejscu, nie może być zwykłą rzeźbą pomnikową. Na konkurs napłynęło ponad 500 projektów. Uznania jury nie zdobyły dzieła zawierające opis męczeństwa. Żadne z nich nie wydało się odpowiednie: ani jako głos współczucia, ani jako oskarżenie.
W 1997 r. swój projekt przedstawił Peter Eisenman (ur. 1932 r.), znany dotychczas głównie jako teoretyk architektury, wykładowca Cambridge oraz dyrektor Instytutu Architektury i Urbanistyki przy Cooper Union w Nowym Jorku. W 1999 r. jego projekt, po wielu dyskusjach, został zaakceptowany przez niemiecki parlament.

Samotność jak Zagłada
Eisenman wspomina, jak przed laty wyszedł na skoszone pole w stanie Iowa i znalazł się między rzędami spiętrzonych kostek sprasowanej słomy. Poczuł się odcięty od świata, dotkliwie samotny. To przeżycie pomogło mu znaleźć formę dla wyrażenia samotności, która - według niego - stanowi istotę cierpienia ofiar Holocaustu. Podejmując prace nad pomnikiem, Eisenman nie chciał być sentymentalny. Nie chciał, by "oglądający pomnik popłakali sobie, a potem odchodzili z oczyszczonym sumieniem". Stworzył przestrzeń uderzająco surową.
Na obrzeżach lasu słupów widz jest jeszcze otoczony życiem: widzi kopułę Reichstagu, intensywny ruch uliczny, drzewa w parku Tiergarten. Od zachodniej strony czarnym blokom towarzyszą nierówne rzędy wiązów. Od wschodniej strony słupy zniżają się niemal do poziomu ulicy. Ludzie przysiadają na nich, biegają tu dzieci.
Wysokość betonowych bloków o jednakowej podstawie (około metr na dwa i pół metra) zmienia się, przechodzi niemal od poziomu ziemi do blisko pięciu metrów ponad nią. Stoją rzędami, tworząc wąskie, równe przejścia. Gdy zwiedzający pomnik wchodzą w owe uliczki między blokami, stopniowo znikają z oczu przechodniów. Grunt, wyłożony wypukłym brukiem podobnym do kocich łbów, lekko opada ku środkowi. Zwiedzający, wchodząc tam, czuje się otoczony betonowymi ścianami. Bryły nie są całkiem regularne - krawędzie lekko odbiegają od pionu i poziomu. Nie ma tu ścisłego porządku geometrii, jest niepokój, ciemność i zaskakująca cisza. Przejście trwa długo i jest niezbyt przyjemne.

Betonowa metafora
To nie miał być przyjemny pomnik, tak jak pamięć o Zagładzie nie ma w sobie niczego przyjemnego. Kształt dzieła Petera Eisenmana wielu osobom wydaje się zaskakujący i nie od razu kojarzy się z Holocaustem. Skojarzenie to musi jednak przyjść - wymordowanie przez niemieckich nazistów milionów Żydów w Europie jest jedynym powszechnie znanym powodem, dla którego w centrum stolicy Niemiec znalazła się ta masa czarnego betonu. Pomnik przemawia także swym ogromem - jest nieusuwalny. Nie da się go w Berlinie ominąć, trudno byłoby go zniszczyć. Powierzchnie pokryto substancją pozwalającą na łatwe usuwanie graffiti, mimo że Eisenman był temu przeciwny. Mówi: "Jeśli neonaziści wymalują tu swastyki, staną się one częścią pomnika". Władze Berlina są innego zdania, nikt jednak pomnika nie pilnuje, nie ma nadzorujących go kamer, nie ma ogrodzenia. Między betonowe bloki można wchodzić o każdej porze dnia i nocy. Zakazano tylko ustawiania w sąsiedztwie kiosków z pamiątkami, jakie zwykle towarzyszą turystycznym atrakcjom.

Listy z pociągu do Auschwitz
Uzupełnieniem pomnika Holocaustu jest znajdujące się w podziemiach centrum informacyjne. Autorką jego koncepcji jest historyczka Dagmara von Wilcken. Zebrane dokumenty nie mówią o nazistach, o wykonawcach Endlšsung, lecz o konkretnych ludziach z różnych krajów Europy, których wymordowały Einsatzgruppen, których zagłodzono w gettach, zagazowano w Auschwitz czy też wywieziono. Pojawiają się nazwiska: Rachel Posinova z Hamburga, Meyer Spektor z Odessy, Zdenek Konas z Pragi. Są to osoby w różnym wieku, także dzieci. Można zobaczyć fotografie wielu z nich, przeczytać o ich losach. Czasem te losy streszczają się w jednym słowie: "zaginął".
W podziemiach pomnika wystawiono między innymi listy - kartki wyrzucone z okien pociągów jadących do Auschwitz. Pozwalają pamiętać o ofiarach - tak jak znikanie ludzi między betonowymi blokami pomnika w Berlinie.
Więcej możesz przeczytać w 20/2005 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

Spis treści tygodnika Wprost nr 20/2005 (1172)

  • Na stronie - Kłamstwo bez barier22 maj 2005Porozumienie bez barier było najwyższym stadium systemu bez barier, na którym zbudowano III RP Błądzi, kto pyta. Kto nie pyta, ten ma instynkt samozachowawczy, a więc żyje. Żyjący według tej prostej zasady homo sovieticus przeżył chwile wzruszeń...3
  • Wprost od czytelników22 maj 2005Zmartwychwstanie Marszałka Z zainteresowaniem przeczytałem artykuł "Zmartwychwstanie Marszałka" (nr 19). Niestety, nie udało się autorowi uniknąć powielania pewnego stereotypu. Pisze on m.in.: "Na trasie przejazdu pociągu ustawiały...3
  • Skaner22 maj 2005Wydawca tygodnika „Wprost" – Agencja Wydawniczo Reklamowa WPROST Sp. z o. o. przeprasza Panią Jagnę Marczułajtis za opublikowanie z naruszeniem zasad rzetelności i uczciwości dziennikarskiej, nieprawdziwych i naruszających jej...6
  • Dossier22 maj 2005Jeżeli o coś można mieć pretensje do Putina, to o to, że zostaliśmy wymienieni po przecinku Program III Polskiego Radia ALEKSANDER KWAŚNIEWSKI prezydent RP Jeśli sami nie będziemy mówić o stratach Polski w II wojnie światoweji wkładzie w...7
  • Sawka22 maj 20058
  • Playback22 maj 200511
  • Poczta22 maj 2005ZAKLINANIE MOWY Od kilku lat pracuję z ludźmi, którym z racji wykonywanych zawodów zależy na tym, by nie mieć wad wymowy. Największe problemy to niesłyszalne końcówki wyrazów, "zlane" zbitki...11
  • Nałęcz - Rugowanie z panteonu22 maj 2005Prawica zachowuje się jak tatarski czambuł. Postanowiła nawet wyciąć marszałka Piłsudskiego Sejm nie upamiętnił okolicznościową uchwałą 70. rocznicy śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego (12 maja). To zaniechanie jest znamienne, zwłaszcza jeśli...12
  • Okiem barbarzyńcy - Nie ma się czemu dziwić22 maj 2005Tyrania prawdy to straszna rzecz. Nic dziwnego, że tak wielu próbuje ją zdetronizować Generał Jaruzelski, pytany przez rosyjską agencję Nowosti o "okupację Białorusi i Ukrainy przez Polskę w 1920 r. i egzekucję dziesiątek tysięcy żołnierzy Armii...13
  • Z życia koalicji22 maj 2005CO POCZĄĆ Z BELKĄ? - głowi się SLD. Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta, tym bardziej że Belka począł już z Władysławem Frasyniukiem Partię Demokratyczną. Zmachał się przy tym tak, że aż wióry leciały. NIESZCZĘSNY MAREK DYDUCH DAŁ GŁOS,...14
  • Z życia opozycji22 maj 2005DWIE WIADOMOŚCI DLA LECHA KACZYŃSKIEGO. Zacznijmy od dobrej: zgodnie z naszymi przewidywaniami sprzed miesięcy prezydent Warszawy będzie musiał stanąć przed komisją śledczą do spraw PZU. Gdzie tu wiadomość dobra? Ano głównym atakującym...15
  • Fotoplastykon22 maj 200516
  • Kwaśniewska bez barier22 maj 2005Potrafiła rzucić w pokojówkę źle ułożonymi kwiatami z wazonu czy zwymyślać sprzątaczkę, gdy znalazła na dywanie sierść psa. Nazywali ją "Mama Afryka". Była "Matką Narodu", żywą legendą, żoną jeszcze większej legendy. Winnie Mandela była symbolem...18
  • Lista Kwaśniewskiej22 maj 2005Artur Kawalec, baron paliwowej mafii, finansował fundację Porozumienie bez Barier Czy fundacja Porozumienie bez Barier zamieściła wreszcie listę swoich sponsorów w Internecie? - pytała Monika Olejnik prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. Ten...24
  • Rachunek za wyzwolenie22 maj 2005Ponad 150 mld dolarów jest nam winna Rosja za "wyzwolenie i wolność", o których 9 maja mówił Władimir Putin Wyzwoleniem Europy i bitwą o Berlin Armia Czerwona postawiła zwycięską kropkę w wojnie" - mówił prezydent Rosji Władimir Putin 9 maja na...26
  • Odmienne stany świadomości22 maj 2005W Sejmie brakowało odważnego, który by krzyknął, że wariactwo jest wariactwem, a nie ekstrawagancją Posłowie tak się przyzwyczaili do Zbigniewa Nowaka i trzymanego przezeń plakatu z napisem "Raport Nowaka", że przestali go zauważać. Stojący przy...30
  • Uniwersytet Europa22 maj 2005Najbardziej o polskich studentów zabiegają uczelnie w Szkocji, Anglii, Niemczech i Szwecji To wy zdecydujecie o naszej przyszłości", "Dziękujemy za to, że chcecie u nas studiować". Takie hasła witają polskich studentów na uniwersytetach w...32
  • Giełda22 maj 2005Hossa Świat Budżetowy prezent Aż o 21,7 mld dolarów australijskich zmniejszą się obciążenia podatkowe Australijczyków w najbliższych czterech latach. Dodatkowo 16 mld dolarów zostanie wydanych na dofinansowanie państwowego...40
  • Kwiatki Lotosu22 maj 2005Rząd Belki chce sprzedać giełdowym ciułaczom udziały... w aferze paliwowej Wskutek niezrozumiałego przeoczenia w nazwie sejmowej komisji śledczej do spraw PKN Orlen zabrakło drugiego członu. Komisja śledcza powinna się bowiem zająć także...42
  • Dzieci Wilczka22 maj 2005Do przejęcia władzy w polskim biznesie szykuje się pokolenie `90 Kiedy przed 15 laty Maciej Adamkiewicz, prezes i właściciel najszybciej rozwijającej się polskiej firmy farmaceutycznej Adamed (wraz z żoną jest 20. na naszej liście 100...46
  • Załatwione odmownie - Móżdżek ekologiczny22 maj 2005Od dwóch stuleci spada cena surowców względem produktów przetworzonych Istnieją zjawiska cykliczne, takie jak przypływy i odpływy. Są one wywoływane prawami natury. Znacznie trudniej zrozumieć jednak zjawiska ze sfery psychospołecznej, takie jak...58
  • Supersam22 maj 200560
  • Kolory Europy22 maj 2005Rok po wejściu Polski do Unii Europejskiej Teresa Rosati postanowiła ująć w swojej najnowszej kolekcji "Wszystkie kolory Europy" regionalizmy występujące w sztuce i kulturze Starego Kontynentu. W gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie 10...60
  • Zapachy fusion22 maj 2005Styl fusion, czyli łączenie aromatów z różnych regionów świata, z kuchni przenosi się do łazienki. Pozornie niepasujące do siebie zapachy przypraw i roślin z kilku kontynentów połączono ostatnio w nowej wodzie toaletowej Hugo Bossa - Boss in...60
  • Miejskie aygo22 maj 2005Toyotę aygo sprzątnęli nam sprzed nosa Czesi. Autko niby niezbyt duże (3405 mm długości i 1615 mm szerokości), ale okazało się łakomym kąskiem. Inwestycję Toyoty w Czechach wstępnie oszacowano na 1 mld euro. W założeniach każdego roku z taśmy...60
  • Antyrodzice22 maj 2005Dla homorodziców dziecko jest rodzajem gadżetu, a czasem ubezpieczeniem od samotności W komedii "Klatka dla ptaków" z Robinem Williamsem konserwatywny polityk zachwyca się stadłem gejów. Jeden z nich jest właścicielem nocnego klubu, drugi - drug...62
  • Labirynt pamięci22 maj 2005To nie miał być przyjemny pomnik, tak jak pamięć o Zagładzie nie ma w sobie niczego przyjemnego Pomnik jest zbyt abstrakcyjny i nie zawiera odniesień do winy Niemców za wymordowanie milionów europejskich Żydów. Zamiast tego pokazuje naród ofiar,...66
  • Gry uliczne22 maj 20058 maja w Monachium, 60 lat po wojnie, rzeczywistość znowu przegoniła sztukę, a polityka wygrała z estetyką Film dokumentalny powinien być odzwierciedleniem historii świata i Europy - tej wcześniejszej i teraźniejszej". Tak mówił Christian Ude,...70
  • Stasi i SB - przyjaciółki dwie22 maj 2005Płk SB Hipolit Starszak, wydawca "Nie", przy pomocy Stasi zwalczał ruch oazowy Służba Bezpieczeństwa razem ze Stasi niszczyła katolicki Ruch Światło-Życie. Dotarliśmy do dokumentów, które dowodzą, że podczas stanu wojennego konfiskowano...72
  • Know-how22 maj 2005Pszczeli kompas Tańczące pszczoły wskazują innym pszczołom drogę do pokarmu, ale robią to niezbyt dokładnie - ustalili entomolodzy. Choć to odkrycie w 1973 r. przyniosło Nagrodę Nobla Karlowi von Frischowi, potem zostało zakwestionowane, ponieważ...76
  • Dieta stulatków22 maj 2005Jedzenie mięsa skraca życie o 17 lat! Tłoczona na zimno oliwa z oliwek, nazywana przez Homera złotym płynem, była uważana w starożytnej Grecji za lekarstwo. Południowoamerykańscy Majowie już w 600 r. p.n.e. przypisywali właściwości magiczne...78
  • Polacy na mękach22 maj 2005Każdy chory uskarżający się na silny ból może przestać cierpieć Wszystko, co ludzkość dotychczas wymyśliła, wzięło się z dążenia do zaspokojenia najgłębszych potrzeb i uśmierzenia bólu - twierdził Albert Einstein. Mimo to ból jest nadal...80
  • Bez granic22 maj 2005Kibic aseksualny Izba Reprezentantów Teksasu uchwaliła ustawę zakazującą dopingowania drużyn sportowych przez cheerleaderki, które robiły to w wyzywający sposób. Dziewczęta zagrzewają drużyny do walki, wykonując taneczne...83
  • Francuska awangarda22 maj 2005Odrzucenie konstytucji nie będzie oznaczało upadku Europy Referendum konstytucyjne we Francji będzie dotyczyło nie tyle samej konstytucji, ile kondycji politycznej Francuzów. Przeciwnicy projektu konstytucji dla Unii Europejskiej nie odpowiadają...84
  • Gaszenie latarni demokracji22 maj 2005Rosja jest V kolumną w instytucjach europejskich Rada Europy, od kiedy rządy w Rosji objął Władimir Putin, zaczęła się stawać narzędziem w rękach Kremla. - Moskwa wykorzystuje swoje wpływy w innych krajach, głównie w Niemczech i Francji, i...86
  • Śladem Chrystusa22 maj 2005Polska zyska nowego patrona - po Świętym Wojciechu Świętego Karola Benedykt XVI rozpoczął proces beatyfikacyjny naszego papieża. Czy uległ presji placu skandującego "Santo subito"? Chyba nie potrzebował. Był w końcu jednym z najbliższych...88
  • Arabska wiosna ludów22 maj 2005Bush niczym tsunami wstrząsnął Bliskim Wschodem, zmiatając tyranów i przynosząc wolność Na Bliskim Wschodzie nie ma już miejsca dla dyktatorów. Gdy amerykańskie wojska wymiotły z Iraku reżim Saddama Husajna, na pozostałych autorytarnych...90
  • Trzecią drogą do pierwszej22 maj 2005Współczesna lewica woli, by związki zawodowe były słabe i nie wtrącały się do polityki W Wielkiej Brytanii, Niemczech, Hiszpanii oraz w większości krajów skandynawskich socjaldemokracja nadal zachowuje siłę polityczną, a reprezentujące ją partie...93
  • Menu22 maj 2005KRÓTKO PO WOLSKU Futurologia stosowana Po latach chudych, kiedy głównie czytano fantasy, wraca moda na kryminały i powieści z gatunku political fiction. Znany scenarzysta filmowy Maciej Karpiński napisał powieść o Polsce pod rządami...94
  • Hollywood w Cannes22 maj 2005Cannes jest modelowym przykładem kulturalnego darwinizmu, który tak zwalczają polscy filmowcy W ubiegłym roku przyznali mu Złotą Palmę, w tym roku najchętniej udawaliby, że go wcale nie znają. Organizatorzy tegorocznego festiwalu w Cannes doszli...96
  • Gwiezdne wojny wydawców22 maj 2005Pisarzy milionerów jest dziś zaledwie kilkunastu na świecie Kiedy spotykają się bankierzy, rozmawia się o sztuce. Kiedy spotykają się artyści, rozmawia się o pieniądzach" - mawiał Oscar Wilde. W tej mierze nic się nie zmieniło, szczególnie w...100
  • Zemsta Lucasa22 maj 2005"Zemsta Sithów" ma przebić "Matriksa braci Wachowskich i "Władcę pierścieni" Petera Jacksona Czy można zrobić pasjonujący film, gdy widz dokładnie wie, jak się historia rozpocznie i jak skończy? Udało się to George`owi Lucasowi w ostatniej części...102
  • Ueorgan Ludu22 maj 2005Jesteśmy niezawodnym ogniwem UE, ale bigosu nie oddamy TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 20 (135) Rok wyd. 4 WARSZAWA, poniedziałek 16 maja 2005 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza POSTULUJEMY: Dla Marii Szyszkowskiej DWA NOBLE Na wniosek...104
  • Skibą w mur - Szarik szczeka po niemiecku22 maj 2005Janek Kos naprawdę nazywał się Johann i był dezerterem z Wehrmachtu Od niepamiętnych czasów po wygranej bitwie, wojnie czy nawet po zwykłym mordobiciu wódz i jego kumple odbierali defiladę zwycięskich wojsk. Co robili z nią po odebraniu - cholera...106