Wszyscy jesteśmy esbekami

Wszyscy jesteśmy esbekami

Dodano:   /  Zmieniono: 
Film "Życie na podsłuchu" jest wyrzutem sumienia dla polskiego kina
Co wy tam Stopczyk palicie?" - pyta w "Psach" swojego podwładnego major SB. "Ja radomskie. Ale Franz ma camele" - odpowiada kapitan Stopczyk. Jego życiowym mottem jest hasło, że porządek w aktach musi być, bez względu na ustrój. "Panowie mówią, że akta palicie" - nie daje za wygraną major. Tak oto do polskiego kina wkroczyli pierwsi wielcy bohaterowie masowej wyobraźni III RP - dobrzy esbecy. Kiedyś może i mordowali jakichś księży, ale teraz są już moralnie w porządku, bo w odróżnieniu od mięczaków z nowej władzy wiedzą, jak wyrywać chwasty. W kasowym przeboju Władysława Pasikowskiego razem z aktami na wysypisku spłonęła też ochota polskich filmowców na uczciwe rozliczenie z PRL.
Lekcja, której nie udało się odrobić po odzyskaniu wolności, wraca do nas po 15 latach, tyle że z Niemiec. Bo filmu "Życie na podsłuchu" nie nakręcił Pasikowski ani inny polski reżyser, lecz Niemiec Florian Henckel von Donnersmarck. Warto zwrócić uwagę na kilkudziesięciosekundową scenę, która wyjaśnia, dlaczego ten obsypany nagrodami hit europejskiego kina musiał powstać w Niemczech, a nie w Polsce. Oto jakiś czas po obaleniu muru bohater filmu - poeta Dreyman - postanawia sprawdzić, co bezpieka zgromadziła na jego temat. Idzie więc do dawnego archiwum Stasi, podaje swoje nazwisko, po czym grzecznie czeka w czytelni na stertę zakurzonych teczek. Kiedy podczas lektury natrafia na kryptonim podsłuchującego go oficera, podchodzi po prostu do ustawionej na osobnym stole kartoteki pracowników ministerstwa bezpieczeństwa publicznego i znajduje właściwą fiszkę - z nazwiskiem, zdjęciem i historią służby. W tym czasie w Polsce tzw. autorytety moralne zachwalały politykę grubej kreski.

Sekrety i kłamstwa
"Życie na podsłuchu" to pierwsza w dziejach kina tak udana wiwisekcja totalitarnego państwa komunistycznego. Sukces jest tym większy, że nie jest to żaden fresk historyczny, który miałby zadziwiać rozmachem, ale film kameralny, opowiadający o losie kilku bohaterów. Świat późnej NRD widzimy oczami małego człowieczka pracującego dla wielkiej machiny zniewolenia, a także przez pryzmat losów garstki artystów, wśród których znajdzie się zarówno donosiciel, konformista, jak i dysydent. W odróżnieniu od wyraźnie komediowej "Słonecznej alei" i słodko-gorzkiego "Good-bye Lenin" tu gra idzie na poważnie.
Film von Donnersmarcka to historia trzech przełomów: tego, jak w sumiennym esbeku budzi się sumienie, jak w reżimowym artyście dojrzewa bunt i jak uczciwy człowiek zostaje kolaborantem. Na szerszej płaszczyźnie to opowieść o kłamstwie i manipulacji - dwóch z trzech filarów, na których wspierał się komunizm (trzecim była naga przemoc). Okłamują się w tym filmie wszyscy - podwładni, przełożeni, kochankowie i przyjaciele. Kto jest w tym najlepszy, ma władzę nad życiem innych. Kto próbuje pójść za porywem serca, by wyrwać się z labiryntu kłamstw, wywołuje tragiczne skutki - to kolejny paradoks, który idealnie oddaje specyfikę życia w komunizmie. Realizacyjna perfekcja niezwykle uwiarygodnia film von Donnersmarcka. Zdjęcia kręcono m.in. w autentycznych wnętrzach dawnej centrali Stasi, odtworzono również siermiężny blichtr enerdowskiej wielkiej płyty. Niektóre sceny mają walor dokumentalny, w czym ogromna zasługa Ulricha Mühe, grającego kapitana Gerda Wieslera. To kreacja pełna wewnętrznego napięcia i po niemiecku precyzyjna.

W Polsce, czyli nigdzie
"Życie na podsłuchu" to przykład tego, jak odmiennie do sprawy lustracji i rozliczeń minionej epoki podeszli Niemcy i Polacy. Przegraliśmy nie tylko na polu politycznym (tam sprawę oczyściła komisja Gaucka, w Polsce kolejne teczki sączą się z archiwów). Nie udało się także rozliczanie komunizmu przez polskie kino. A mogło być tak pięknie - emigracyjny film Agnieszki Holland "Zabić księdza" z 1988 r., choć nie w pełni udany, świetnie uchwycił specyfikę "codziennej trudnej służby" bezpieki. Oglądany po latach broni się kreacją Eda Harrisa (na którym zresztą trochę wzorował się w "Życiu na podsłuchu" Ulrich Mźhe) i smętnym obrazem PRL-u.
W 1990 r. na ekrany wszedł znakomity film Wojciecha Marczewskiego "Ucieczka z kina Wolność", świetnie oddający atmosferę zgnilizny toczącej system. Dalej miało iść z górki. W końcu to w Polsce doszło do solidarnościowej rewolucji, tu najsilniejsza była opozycja i obieg niezależnej kultury. Niestety, po 1989 r. kultura szybko stała się znów zależna, ale tym razem od politycznej poprawności III RP. Okazało się, że w Polsce nie ma czego i kogo rozliczać, bo zamiast oprawców żyli u nas ubecy reformatorzy, którzy razem z opozycją dogadali się dla dobra kraju. Że nie ma co zaglądać do archiwów SB, bo na pewno są puste, a jak nie puste, to przetrzebione, a jak nie przetrzebione, to z pewnością sfałszowane. "Nikt PRL nie opisał ani nie sfotografował, nie dotknął jej, wszystkie opowieści są tylko o tym, co na zewnątrz" - mówił kilka lat temu z goryczą Wojciech Marczewski.
Antylustracyjne tabu nie było naruszane przez polskie kino. Wyjątek stanowiły przestylizowane "Gry uliczne" Krzysztofa Krauzego z 1996 r., gdzie pojawiło się pytanie o związek patologii wolnej Polski z tajniacką przeszłością jej nowych luminarzy. Nawet ta powierzchowna, ubrana w kostium thrillera próba dotknięcia tabu została przyjęta przez elity jak puszczenie bąka w salonie. Dopiero w 2001 r. w Teatrze Telewizji zrealizowano "Misia Kolabo" Piotra Kokocińskiego w reżyserii Ryszarda Bugajskiego. Kilka tygodni temu mogliśmy oglądać w TVP spektakl - "Norymbergę" Wojciecha Tomczyka, w której padło dramatyczne wyznanie esbeka: "Tak, jestem zbrodniarzem, osądźcie mnie!".

Z punktu widzenia esbeka
"NRD to nie był jakiś żart. Stasi, strzelaniny przy murze. Ludzie wyrzekali się swojej osobowości, żeby jakoś przetrwać" - mówił szczerze aktor Alexander Scheer na planie filmu "Słoneczna aleja", wesołej historii o enerdowskich rockandrollowcach. Ta lekcja została wybiórczo przyswojona przez część artystów i publicystów piszących o PRL. Za swojego patrona uznali bowiem Stanisława Bareję, a za jedyną metodę badawczą - groteskę. Łatwo dziś się nabijać z osławionych szarf z rolek papieru toaletowego opasujących przechodniów albo przygłupich milicjantów. Jeśli na tym ma się kończyć refleksja na temat komuny, to znaczy, że jej badacze są równie ułomni jak obiekt ich badań.
Druga linia obrony grzechu zaniechania przeprowadzona została pod hasłem "nie da się". "Solidarność? Esbecja? Kto to będzie oglądał, jakieś kombatanctwo" - mówił niejeden reżyser. Okazało się, że nawet filmy o wydarzeniach w Gdańsku zrobili za nas Niemcy ("Strajk" Volkera Schlöndorffa kontynuuje właśnie pochód przez światowe festiwale). W Polsce uznano, że nie warto kręcić filmów o historii najnowszej, bo wyjdzie z tego agitka-plakat: ofiary i prześladowcy. Słowem - propaganda. Polscy filmowcy zapomnieli lekcję Holland i Marczewskiego, że kluczem do zrozumienia systemu nie muszą być pręgi na plecach pałowanych, lecz pomalowana farbą olejną klitka esbeka. Z tego miejsca świetnie widać i tych, którzy byli podsłuchiwani, i tych, którzy podsłuch zlecali. Esbek był zwornikiem tego systemu. Niemiecki reżyser okazał się przy tym łagodny dla swojego bohatera, bo dał mu szansę na odkupienie. W tym jednym miejscu von Donnersmack przegrywa z Marczewskim. W "Ucieczce z kina Wolność" bezimienny aktor, wycięty z nieprawomyślnego filmu, dopadał swego oprawcę (Janusz Gajos). I wtedy rzucał mu w twarz słowa: "Zbrodnia była, a kary ma nie być?". Polskie kino na prawie dwie dekady zapomniało o tym pytaniu.
"Życie na podsłuchu" wzbudza kontrowersje, bo zdaniem niektórych, niepotrzebnie uczłowiecza oficera Stasi. Rzeczywiście, trudno wierzyć w moralne rozterki esbeków, kiedy ogląda się ich podczas coraz liczniejszych ostatnio procesów sądowych. Zachowują się jak dawniej. Kłamią, kluczą, chronią kompanów i są wierni zawodowej solidarności, godnej sycylijskiej mafii. Nie widać w tym gronie kandydatów do nawrócenia. Z drugiej strony bohater "Życia na podsłuchu" przypomina, jak bardzo istotą komunizmu była banalność i codzienność zła. Kapitan Wiesler mieszka w obskurnym bloku, jeździ do pracy tandetnym samochodzikiem. Jego miłosne potrzeby zaspokaja szpetna prostytutka. Jego praca to mozolne spisywanie zeznań, wielogodzinne przesłuchania i pisanie nudnych raportów. Dziś tacy jak Wiesler, wyprowadzają pieski na spacer, stoją z innymi emerytami w kolejce na poczcie. Donnersmarck przypomniał nam o czymś, czego staraliśmy się nie pamiętać. Że to ludzie ludziom zgotowali ten system. W "Życiu na podsłuchu" zabrakło też stwierdzenia, że oprócz chętnie przesłuchujących byli też chętnie donoszący.
W jednej z ostatnich scen filmu, już w wolnych, zjednoczonych Niemczech, Dreyman spotyka w teatrze sprawcę swych nieszczęść: byłego ministra esbeka od kultury. "Że też tacy jak pan rządzili krajem!" - mówi z mieszaniną odrazy i nienawiści poeta. By analiza zniewolenia była pełna, potrzeba prostej riposty, która z ekranu nie pada: "Że też tacy jak pan nam w tym pomagali".
Więcej możesz przeczytać w 4/2007 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 4/2007 (1257)

  • Wprost od czytelników 22 sty 2007, 1:00 POLSKA JEST FACETEM Krzysztof Skiba pisze w felietonie "Polska jest facetem" (nr 2): "Dobrze, że Partia Kobiet powstała w Polsce. Ten historyczny fakt zapracuje na zaszczytne notki w encyklopediach światowych, gdzie wymienieni... 3
  • Na stronie - Depeerelizacja genów 22 sty 2007, 1:00 Wygląda na to, że peereliozanie jest chorobą genetyczną, lecz zakaźną 3
  • Skaner 22 sty 2007, 1:00 NISZCZYCIEL KYRILL Wichury, które przeszły nad Europą, zabiły ponad 40 osób. Kilkaset tysięcy gospodarstw domowych pozbawiły prądu. Sparaliżowały ruch kolejowy, lotniczy, a nawet samochodowy. Na europejskich lotniskach przez wiele godzin... 8
  • Sawka czatuje 22 sty 2007, 1:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 14
  • Poczta 22 sty 2007, 1:00 ZABÓJCZY GŁÓD WĘGLA Zzaskoczeniem przeczytałem w artykule "Zabójczy głód węgla" (nr 48) zarzuty pod moim adresem. Wyjaśniam zatem, że podczas mojej pracy w Kompanii Węglowej nakłady na inwestycje rosły, by w 2005 r.... 20
  • Playback 22 sty 2007, 1:00 Od lewej: wiceprezes PZPN Eugeniusz Kolator, prezes PZPN Michał Listkiewicz i członek zarządu Grzegorz Lato © A. JAGIELAK 20
  • Ryba po polsku - Sympatyczny atrament 22 sty 2007, 1:00 Wołoszański najbardziej zaszkodził sobie. I nie wtedy, ale teraz - strugając głupka 21
  • Z życia koalicji 22 sty 2007, 1:00 CAŁY TYDZIEŃ TRWAŁ SPEKTAKL "ocenianie ministrów". W ocenianiu prześcigali się Przemysław Edgar Gosiewski oraz rzecznik rządu Jan Dziedziczak. Każdy chciał pokazać, że lepiej wie, co wie premier. A najważniejsze decyzje... 22
  • Z życia opozycji 22 sty 2007, 1:00 TAJEMNICZY BOGUSŁAW W. był agentem. Podkablował kolegę, że pedał, dziennikarza zachodniego, że imperialistyczna świnia, miał donosić jeszcze na Polonię, ale był nieudolny. I krzyż mu na drogę - byłymi sługusami się nie zajmujemy,... 23
  • Wprost przeciwnie - Wildstein musi zostać! 22 sty 2007, 1:00 Telewizja publiczna wreszcie prezentuje opinie, które eliminowała nieformalna cenzura III RP 24
  • Fotoplastykon 22 sty 2007, 1:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 25
  • Polska mania antypolska 22 sty 2007, 1:00 Za granicą polscy politycy rozprawiają się z własnym krajem w przekonaniu, że w ten sposób są bardziej europejscy 26
  • Postmodernista Giertych 22 sty 2007, 1:00 Zamiast oddawać szkołę rodzicom i nauczycielom, minister edukacji chce ją centralizować 30
  • Operacja Papież 22 sty 2007, 1:00 NRD-owska Stasi odkryła tajny plan wyboru Karola Wojtyły na papieża 34
  • Giełda 22 sty 2007, 1:00 ŚWIAT Wieczyste więzienie Kreml długo nie pozwoli opuścić więzienia Michaiłowi Chodorkowskiemu, byłemu szefowi koncernu naftowego Jukos. Prokurator generalny Rosji Jurij Czajka zapowiedział, że najbogatszemu niegdyś Rosjaninowi oraz... 38
  • Państwo nędza 22 sty 2007, 1:00 Polska oszczędza na administracji miliony, żeby stracić miliardy 40
  • Liberalizm kropelkowy 22 sty 2007, 1:00 Liberalni ministrowie ratują honor rządu Jarosława Kaczyńskiego 44
  • Golenie owiec 22 sty 2007, 1:00 Samodzielnie kupując akcje, mielibyśmy lepszy wynik niż ponad 90 proc. "speców" od zarządzania pieniędzmi 46
  • Thatcherówka 22 sty 2007, 1:00 Holenderska Kanadyjka broni niezależności Wielkiej Brytanii 48
  • Supersam 22 sty 2007, 1:00 52
  • Diabelskie pachnidło 22 sty 2007, 1:00 Jeśli już diabeł kupuje perfumy, to musi to być Prada Men. Pierwsza w historii tej marki woda toaletowa dla mężczyzn właśnie wchodzi na polski rynek. Podobnie jak w wypadku damskich wód toaletowych Prady, główną nutą tego zapachu jest... 52
  • Rzut laptopem 22 sty 2007, 1:00 Aktorka Denise Richards zasłynęła ostatnio wyrzuceniem przez okno notebooka uprzykrzonego paparazziego. Wprawdzie ciskanie komputerami zdarza się rzadko, ale na takie sytuacje możemy się przygotować, nabywając toughbooki Panasonica. Modele... 52
  • Narty z kierownicą 22 sty 2007, 1:00 Skki Trikke, czyli połączenie trzech nart i kierownicy, jest - jak zapewnia producent - szansą na szusowanie dla każdego. Podstawy jazdy na tym sprzęcie można opanować w 5 minut, nawet jeśli nigdy wcześniej nie próbowało się żadnej... 52
  • Gra na dwa fronty 22 sty 2007, 1:00 "Gothic 3" to kontynuacja jednej z najpopularniejszych serii komputerowych gier RPG. Studio Pyranha Bytes stworzyło świat, w którym ważą się losy królestwa ludzi, opanowanego przez butnych orków, obracających obywateli w... 52
  • Poskodowany rynek aut 22 sty 2007, 1:00 Używane auta ze starej unii zaszkodziły producentom samochodów. Sprzedaż nowych pojazdów spada - twierdzi Polski Związek Przemysłu Motoryzacyjnego, który właśnie opublikował raport o krajowym rynku aut osobowych. W 2005 r. rynek ten... 52
  • Kalkulator jak komputer 22 sty 2007, 1:00 ClassPad 300, kolejny innowacyjny kalkulator Casio, można już porównać z komputerem - ma pakiet obliczeń algebraicznych CAS, możliwość kreślenia wykresów 3D i sporządzania notatek elektronicznych. Uczniów na pewno ucieszy pakiet... 52
  • Realne życie wirtualne 22 sty 2007, 1:00 W Stanach Zjednoczonych przychody ze sprzedaży wirtualnych przedmiotów trzeba już ujawnić w zeznaniu podatkowym 54
  • Jutro będzie futro 22 sty 2007, 1:00 Futrem ozdabia się dziś dżinsy, szpilki, a nawet bieliznę i rajstopy 58
  • Zmysłoterapia 22 sty 2007, 1:00 Bycie SPA jest dziś równie modne jak niedawno bycie trendy 60
  • Pazurem - Déjà vu 22 sty 2007, 1:00 Są miliony do rozdania, jest frekwencja u ministra 63
  • Krótko po wolsku - Podwójna księgowość 22 sty 2007, 1:00 Podwójna księgowość 63
  • Zamach mniemany 22 sty 2007, 1:00 Wśród 46 udokumentowanych prób zabicia Hitlera nie ma zamachu Eddiego Chapmana 64
  • Know-how 22 sty 2007, 1:00 Papieros z gruźlicą Palacze częściej niż inni chorują na gruźlicę i częściej z jej powodu umierają - twierdzą naukowcy z Harvard Medical School. Uczeni przeanalizowali 43 historie tej choroby i jej związek z aktywnym paleniem... 68
  • Pierwsi super-Polacy 22 sty 2007, 1:00 Czy uprawianie seksu w celach prokreacyjnych stanie się wkrótce przeżytkiem? W Polsce urodziły się już pierwsze dzieci, których rodzice zdecydowali, że nie będą polegać na genetycznej loterii, jaką jest ciąża uzyskana w sposób naturalny. 70
  • Nieustraszeni zdobywcy rozgłosu 22 sty 2007, 1:00 Jeśli nie jesteś sławny, nie żyjesz! 76
  • Smog światła 22 sty 2007, 1:00 Sztuczne oświetlenie szkodzi zwierzętom aktywnym nocą 78
  • Recenzor 22 sty 2007, 1:00 FILMY KINO MĘKA NAD PILICĄ Ludzie cierpią i dokonują fatalnych życiowych wyborów. Wyzwolić ich z zaklętego kręgu udręki i błędów może tylko miłość. Ta jednak przychodzi przeważnie zbyt późno. Połączenie melodramatu,... 92
  • Wszyscy jesteśmy esbekami 22 sty 2007, 1:00 Film "Życie na podsłuchu" jest wyrzutem sumienia dla polskiego kina 96
  • Trujący zapach dyktatury 22 sty 2007, 1:00 Zamordyzm nie może funkcjonować bez wszechogarniającego strachu 99
  • Tajna policja 22 sty 2007, 1:00 Reaktywacja The Police jest od 20 lat największym marzeniem branży koncertowej 102
  • Wencel gordyjski - Cóż, że ze Szwecji 22 sty 2007, 1:00 Jeśli chcemy liczyć się w finale Eurowizji, zrezygnujmy z narodowych uprzedzeń 104
  • Ueorgan Ludu 22 sty 2007, 1:00 Nr 4 (221) Rok wyd. 6 WARSZAWA, poniedziałek 22 stycznia 2007 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza WOŁOSZAŃSKI NIE DONOSIŁ! Prawdziwa sensacja XX i XXI wieku Rośnie liczba tych, którzy współpracowali z SB i nie donosili. Do listy niedonoszących,... 105
  • Skibą w mur - Brudne myśli 22 sty 2007, 1:00 Auto brudas to piękny brutal, a nie mięczak wyciągany z garażu na wycieczkę do banku 106