Budowanie portfela inwestycyjnego – jak zacząć?

Budowanie portfela inwestycyjnego – jak zacząć?

Logo GPW na sali notowań
Logo GPW na sali notowań Źródło: Beata Czarnecka/Sportografia.pl
Po długich miesiącach marazmu, a nawet okresowej bessy, na GPW wreszcie zaczęło się dziać. Po bardzo burzliwym ubiegłym roku, który przyniósł wiele zaskakujących rozstrzygnięć na arenie polityczno-gospodarczej (m.in. Brexit, wybór Donalda Trumpa na prezydenta USA), już pod jego koniec rozpoczęła się wyraźna faza wzrostowa, którą powoli możemy nazywać hossą.

W tym roku raczej następuje redukcja ryzyka w postaci przegranej eurosceptyków w Holandii i we Francji, a w rodzimej gospodarce ruszają wydatki z nowej perspektywy unijnej, co koresponduje z lepszymi wskaźnikami, zarówno tymi twardymi – makroekonomicznymi, jak i dotyczącymi ocen perspektyw naszej gospodarki. Wszystko zatem wskazuje na to, że wchodzimy w dobry okres dla inwestorów indywidualnych, którzy chcą rozpocząć działania inwestycyjne lub powrócić do inwestowania na giełdzie. Dlatego warto przypomnieć kilka zasad budowania portfela inwestycyjnego, których stosowanie może stosownie chronić zainwestowany kapitał. Zanim rozpocznie się budowę portfela inwestycyjnego, trzeba odpowiedzieć sobie na kilka podstawowych pytań dotyczących naszych celów inwestycyjnych, skłonności do ryzyka oraz oczekiwanych stóp zwrotu. Celem inwestycyjnym może być np. systematyczne oszczędzanie albo zbudowanie portfela dającego regularne odsetki, a wtedy samodzielne inwestowanie w akcje nie jest optymalnym sposobem alokacji. Przede wszystkim należy zdać sobie sprawę z ryzyka inwestycji w akcje. Generalnie, inwestowanie w akcje w długich (czasem bardzo długich okresach) powinno być zyskowne, jednak w trakcie tego procesu mogą pojawiać się spore, nawet kilkudziesięcioprocentowe straty.

Dlatego w akcje nie powinno się inwestować wszystkich swoich oszczędności, a jedynie ich mniejszą część. Logicznym połączeniem wysokiego ryzyka z giełdą jest w tym wypadku wysoka, oczekiwana stopa zwrotu, ale także wysoka zmienność. W związku z tym należy wypracować odporność na okresowe wahania wartości zainwestowanego kapitału, a zyski i straty liczyć tylko od zrealizowanych transakcji, a nie zmian wycen papierów wartościowych na zamknięciu sesji, bo już na kolejnej sesji sytuacja może się diametralnie zmienić. A jeśli nasza tolerancja na ryzyko jest niska, czy należy odpuścić sobie inwestowanie na giełdzie i skupić się tylko na wyborze lokat bankowych? Nie, gdyż oferta rynku finansowego jest bardzo szeroka i są tam inne, bezpieczniejsze niż giełda rozwiązania. Mogą to być na przykład jednostki czy certyfikaty funduszy gotówkowo-pieniężnych lub obligacje korporacyjne. GPW oferuje możliwość ich nabywania poprzez rynek Catalyst, gdzie jednak płynność pozostawia wiele do życzenia.

Wybierając do portfela emitentów musimy jednak pamiętać także o ryzyku kredytowym. Mając niewielki portfel nie jesteśmy w stanie odpowiednio rozdzielić aktywów na różnych emitentów, a tym samym zmniejszyć ryzyka niewypłacalności któregoś z nich. W ten sposób płynnie można przejść do jednej z najważniejszych zasad – dywersyfikacji portfela, czyli popularnej zasady „niewkładania wszystkich jaj do tego samego koszyka”. Budując portfel inwestycyjny powinno się kupić akcje i obligacje różnych emitentów. Optymalna dywersyfikacja zakłada dobór ok. 20 walorów. I choć nie zawsze może to być osiągalne, na pewno jest dużym uproszczeniem. Przy wyborze akcji sprawa jest jednak dużo bardziej złożona. Bo co z tego, że dokona się zakupu akcji kilku różnych spółek, skoro będą one z tej samej branży i ten sam czynnik będzie działał podobnie na wycenę całego sektora. Przykładem może być sektor bankowy i kwestia kredytów frankowych. Należy umiejętnie wybierać branże, a najlepiej celować w te bardziej bezpieczne, ale np. płacące wysoką dywidendę. Inną sprawą jest dywersyfikacja geograficzna. To wymaga jednak jeszcze większej wiedzy i doświadczenia. Dla inwestora indywidualnego może to stanowić spory kłopot. Dlatego warto korzystać z dostępnych, różnych funduszy inwestycyjnych, dających ekspozycję np. na rynek amerykański, rynki Europy Zachodniej czy rynki EM. Pamiętajmy też, że nie możemy zapominać o horyzoncie inwestycyjnym. Biorąc pod uwagę fakt, że powyższe rady kierowane są do początkujących inwestorów, spekulacyjny charakter inwestycji warto sobie odpuścić, przyjmując co najmniej kilkumiesięczny, a nawet dłuższy termin inwestycji, sięgający powyżej roku. Nie oznacza to, że należy stosować strategię „kup i trzymaj”, bowiem cięcie strat to także ważny mechanizm zarządzania ryzykiem. Niekoniecznie trzeba stawiać sztywne „stop lossy” na konkretnych poziomach cenowych. Warto jednak przyjąć, że przecena spółki np. o 10% powinna wzbudzić czujność i spowodować ponowne przeanalizowanie zasadności trzymania jej akcji w portfelu. Jeśli bowiem na wczesnym etapie uda się zdiagnozować poważny problem w spółce lub branży, można uniknąć większych strat.

Łukasz Rozbicki Zarządzający w MM Prime TFI S.A.

Artykuł został opublikowany w 22/2017 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 22/2017 (1788)

  • Wolność, równość, żona Macrona i koty prezesa28 maj 2017, 20:00Co za dziwna para! Jak tak można! Właściwie przez cały świat przetoczyła się dyskusja na temat różnicy wieku pomiędzy prezydentem Francji i starszą od niego małżonką. Nie brakowało komentarzy prześmiewczych albo zwyczajnie chamskich. Nasuwa mi się...3
  • Obraz tygodnia28 maj 2017, 20:00123 456 i „password” to najsłabsze hasła – stwierdziła firma SplashData po przyjrzeniu się 2 mln stosowanych haseł Przegrany Leo Messi Został prawomocnie skazany na 21 miesięcy więzienia (w zawieszeniu) za oszustwa podatkowe. Wygrany...6
  • Niedyskrecje parlamentarne28 maj 2017, 20:00Donald T. spotkał się w Brukseli z Donaldem T., były polityka i drobne złośliwości SZEF MON ANTONI MACIEREWICZ MOŻE SIĘ CIESZYĆ, że ma tak zajadłego przeciwnika jak Platforma Obywatelska. Ostatnia akcja tej partii, czyli wotum...8
  • Zdarzyło się jutro28 maj 2017, 20:00Opole w Kielcach, Trump w Tusk Tower i Misie Srysie. BIEDNY PREZYDENT OPOLA. On chyba na początku tylko nie chciał disco polo, a tu jak u niezapomnianego Kononowicza. Niczego nie będzie. A festiwal opolski odbędzie się w Kielcach. „GAZETA...12
  • Info radar28 maj 2017, 20:00Polak jednak potrafi Nasza dyplomacja zaskakująco dobrze radzi sobie w staraniach o wejście Polski do Rady Bezpieczeństwa ONZ. Przed piątkowym głosowaniem nic nie jest jeszcze przesądzone. Mimo to Polska po 20 latach przerwy ma szansę na...14
  • Prawo do wyboru – Wolne od GMO28 maj 2017, 20:00#WPROSTOBYWATELSKO RAFAŁ GÓRSKI 4 MAJA RUSZYŁY RZĄDOWE KONSULTACJE SPOŁECZNE W SPRAWIE PROJEKTU USTAWY, która zakłada ujednolicenie przepisów dotyczących znakowania żywności wolnej od organizmów genetycznie modyfikowanych (GMO). To...15
  • Zacznij od Wodeckiego28 maj 2017, 20:00Chciałbym trafić na okładkę magazynu gejowskiego – mówił przed trzema laty w wywiadzie dla „Wprost”. Miał wtedy bardzo dobry czas, szykował się do wydania płyty „1976: A Space Odyssey”, nagranej z muzyczną grupą Mitch &...16
  • Ta przeklęta innowacyjność!28 maj 2017, 20:00NIM SKOŃCZĘ PISAĆ TEN FELIETON, W RÓŻNYCH FIRMACH, W KORPORACJACH, NA SZKOLENIACH I W GABINETACH SŁOWO „innowacja”, „innowacyjność” padnie z tysiąc razy. I niestety, nie w pustkę. To słowo klucz nie tylko do gospodarki, ale i...17
  • Bezkosztowe oburzenie28 maj 2017, 20:00W KRAJU LICZNYCH KŁOPOTÓW ZADZIWIA UWAGA, Z JAKĄ ZNACZNA CZĘŚĆ POLSKIEJ INTELIGENCJI ŚLEDZI AKTYWNOŚĆ ONR. Ekstrema narodowa jest w Polsce znacznie słabsza niż w Niemczech czy we Francji, a jednak nie tam, lecz tu jest ona przedmiotem...17
  • Jak prezydent spał na budowie28 maj 2017, 20:00Andrzej Duda pod okiem BOR bawił w zakopiańskim hotelu Belvedere, który nie ma pozwolenia na użytkowanie, a przede wszystkim nie został odebrany przez strażaków. Sprawę badają już ABW i prokuratura.19
  • Solidarny gest28 maj 2017, 20:00Nie namawiałam nikogo do bojkotu Opola, to były indywidualne decyzje samych artystów – mówi Kayah.23
  • Zakazane piosenki28 maj 2017, 20:00W sprawie festiwalu w Opolu wypowiedzieli się niemal wszyscy. Można pomyśleć, że każdy chce tu coś ugrać. Mało kto jednak ma pomysł, jak uratować imprezę, która jest dla polskiej kultury prawdziwym skarbem.24
  • Zostaliśmy ocenzurowani28 maj 2017, 20:00Dostaliśmy łatkę osób walczących z Kościołem. Nic bardziej błędnego! Przekaz zawarty na naszej płycie jest wręcz przeciwny!26
  • Opole pod Grunwaldem28 maj 2017, 20:00Śniło mi się, że na urodziny babci zaprosiłam trzyosobowy boysband z ONR, choć babcia, odznaczona medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, już dawno nie żyje. Chłopcy byli bardzo sympatyczni, ubrani jak oddziały SA, tylko zamiast...28
  • Wszystkie wojny Jacka Kurskiego28 maj 2017, 20:00Historia z niedoszłym festiwalem w Opolu nie tylko nie zmiotła Jacka Kurskiego ze stanowiska prezesa TVP, ale nawet go umocniła. – Teraz długo nie będzie go można odwołać – uważają politycy PiS.30
  • Jak zabija policja28 maj 2017, 20:00Sprawa zabójstwa Igora Stachowiaka odsłania skrywaną od lat prawdę, że polska policja ciągle stosuje tortury. Zdaniem rzecznika praw obywatelskich potrzebna jest zmiana prawa.32
  • Rutynowe przepychanki28 maj 2017, 20:00Opozycja żąda głowy wiceministra MSWiA Jarosława Zielińskiego, ale dymisji nie będzie.35
  • Kongres rozwiązań przykryty buczeniem28 maj 2017, 20:00Szkoda, że buczenie i wyjście z sali zdominowały przekaz z kongresu prawników, bo potem działy się na nim rzeczy ważne.36
  • Ferwor Szydło28 maj 2017, 20:00JAN ROKITA W reakcji na emocjonalne uniesienie, w jakie wpadła w Sejmie premier Beata Szydło, gorączka myślowa ogarnęła także opozycyjnych polityków i publicystów. Pani premier, ni z tego, ni z owego, zaczęła z trybuny sejmowej...37
  • Armia narzędziem utrzymania władzy?28 maj 2017, 20:00WALDEMAR SKRZYPCZAK, generał broni W każdym państwie mieniącym się demokratycznym lub do tego miana aspirującym armia podlega politycznemu kierownictwu państwa, które jest kreatorem polityki bezpieczeństwa. W starych demokracjach jest to...38
  • Duzi mogą więcej28 maj 2017, 20:00Nic dziwnego, że w naszych rankigach szpitali wygrywają placówki kliniczne. Są wizytówkami uczelni medycznych i przyciągają najlepszych ich absolwentów.41
  • Urologia niedofinansowana28 maj 2017, 20:00Rak gruczołu krokowego to domena urologii – mówi dr hab. Artur A. Antoniewicz, krajowy konsultant w dziedzinie urologii.44
  • W jakości siła28 maj 2017, 20:00Naszym celem jest wyleczenie pacjenta, a nie wykonanie procedur – mówi Jędrzej Litwiniuk, prezes CM Gamma.45
  • Dobre leki to nie wszystko4 wrz 2017, 3:00Teva Pharmaceuticals od lat angażuje się w działania wspierające terapie pacjentów oraz służące poprawie jakości ich życia.46
  • Wykryć raka28 maj 2017, 20:00Rozwój diagnostyki w onkologii to odpowiedź na wzrost liczby zachorowań – mówi Michał Milczarek, dyrektor Alab Laboratoria.47
  • Chirurg z robotem28 maj 2017, 20:00Wykonujemy rocznie ponad 1500 operacji na otwartym sercu – mówi prof. Romuald Cichoń, prezes Medinetu.48
  • Odmłodzić stawy28 maj 2017, 20:00O regeneracji stawów komórkami macierzystymi i systemie Q-graft® mówią Małgorzata Pilecka z kliniki Perfect Medica i dr Marek Krzemiński, prezes Orthos Clinic. Zespół lekarzy Orthos Clinic z Gdyni we współpracy z kliniką Perfect Medica z Gdańska...50
  • Nie mamy żadnych kompleksów28 maj 2017, 20:00Pomagamy 4,5 tys. pacjentów rocznie – mówi prof. Sławomir Snela, kierownik Kliniki Ortopedii Szpitala nr 2 w Rzeszowie.51
  • Szpital to ludzie28 maj 2017, 20:00Wykonujemy głównie operacje związane z nowotworami układu pokarmowego – mówią lekarze ze szpitala w Brzozowie.52
  • Równi i równiejsi28 maj 2017, 20:00Wydawałoby się, że równość to oczywiste hasło. A jednak nie. W Polsce równość wprawdzie jest, ale nie dla wszystkich.54
  • Za co kocha nas reszta świata28 maj 2017, 20:00Polskie meble, srebro i okręty. Sukcesy naszych eksporterów udowadniają, że Polska przestała być wyłącznie krajem wódki i kiełbasy.60
  • Giełda potrzebuje spokoju28 maj 2017, 20:00Na warszawskiej giełdzie od początku roku można było zarobić 20 proc. – mówi Jarosław Grzywiński, szef GPW66
  • Bezpieczeństwo w (małym) palcu28 maj 2017, 20:00Czy biometria zmieni oblicze bankowości? Dyskutowali o tym przedstawiciele świata nauki, biznesu oraz sektora bankowości podczas debaty zorganizowanej przez tygodnik „Wprost”.68
  • Pomorskie Orły nagrodzone28 maj 2017, 20:00W Sopocie odbyła się kolejna gala, podczas której zostali uhonorowani przedsiębiorcy z województwa pomorskiego.70
  • Pieniądz lubi ciszę28 maj 2017, 20:00Kulczykowie przekażą 100 mln zł na cele charytatywne. Taką wiadomość ogłosiła kilka dni temu, w imieniu swoim i brata, Dominika Kulczyk, zachęcając innych bogatych do dzielenia się majątkiem. Idea szlachetna, cel słuszny, tylko po co...72
  • Lustro pokaże przyszłość zakupów28 maj 2017, 20:00Jeśli sądzicie, że zakupy w internecie doprowadzą do likwidacji sklepów stacjonarnych, może się okazać, że grubo się mylicie.74
  • Jak w rajdówce28 maj 2017, 20:00Na początku czerwca zadebiutuje w Polsce DiRT 4. To kontynuacja kultowej serii Colin McRae Rally. Czyli, krótko mówiąc, ostra jazda rajdówką w terenie. Weźmiemy udział w bezpardonowych zawodach rallycross, opartych o licencję FIA World...76
  • Biuro kluczem do rozwoju biznesu28 maj 2017, 20:00Rynek nieruchomości jest ściśle związany z rozwojem ekonomicznym Polski. Rosnące zasoby powierzchni biurowych to odpowiedź na ekspansję polskich firm oraz chęć zagranicznych korporacji do wybierania Polski, jako dobrego miejsca do prowadzenia...78
  • Czy zakup mieszkania na wynajem się opłaca?28 maj 2017, 20:00Coraz więcej Polaków rozważa zakup mieszkania na wynajem jako alternatywę dla lokowania oszczędności w bankach. Statystyki pokazują, że może to być dobry pomysł, lecz należy pamiętać, że wyższe odsetki wiążą się z ryzykiem.80
  • Klimatyzacja w budynkach zabytkowych28 maj 2017, 20:00Instalowanie systemów klimatyzacji w budynkach zabytkowych może być sporym utrudnieniem, bowiem budynki tego typu znajdują się pod ścisłą ochroną konserwatora zabytków. Oznacza to, że instalowanie jakichkolwiek urządzeń – także agregatów...82
  • W biznesie wygrywają twórcy idei, a nie podwykonawcy28 maj 2017, 20:00Innowacje są niezbędnym czynnikiem rozwoju przedsiębiorstw i gospodarki jako całości. Liczę, że przełamanie negatywnego trendu w inwestycjach będzie się wiązać z większym ukierunkowaniem na innowacyjność polskich przedsiębiorstw – mówi Maciej Sus,...84
  • Wynajem długoterminowy aut rośnie28 maj 2017, 20:00Zgodnie z danymi opublikowanymi przez Polski Związek Wynajmu i Leasingu Pojazdów (PZWLP), w I kw. 2017 r. rynek wynajmu długoterminowego aut w Polsce urósł o 13,2% r/r. Tempo wzrostu było aż 1,5-krotnie wyższe niż rok wcześniej.85
  • Sieci wodociągowe przyszłości28 maj 2017, 20:00Automatyczne wykrywanie awarii – tak nowoczesne technologie usprawnią działanie firm wodociągowych.87
  • Kogo obchodzi Manchester?28 maj 2017, 20:0022 zabitych, dziesiątki rannych, w tym wiele dzieci. Kolejna z serii masakr dokonywanych w Europie potwierdza bezradność i rosnącą obojętność wobec terrorystów.89
  • Polowanie na prezydenta28 maj 2017, 20:00Pierwsza podróż zagraniczna Donalda Trumpa okazała się sukcesem, ale amerykańska lewica robi wszystko, żeby prezydent nie dokończył kadencji.91
  • Wersal dla Putina28 maj 2017, 20:00Francuskie dąsy na Rosję były ważnym elementem prezydenckiej kampanii nad Sekwaną. Jej zwycięzca, Emmanuel Macron kreował się na zdecydowanego przeciwnika Moskwy. Padały oskarżenia o ingerowanie w kampanię wyborczą. Wbrew opinii...93
  • Pięć sposobów na fake newsy28 maj 2017, 20:00Naukowcy alarmują: fake newsy to potężne wyzwanie stojące przed światem.94
  • Dzieci, które zmieniały świat28 maj 2017, 20:00Walczyły o wolność, dostęp do edukacji i równouprawnienie, czasem płacąc za to najwyższą cenę.98
  • Restauracja spod znaku ryb28 maj 2017, 20:00Serwowanie owoców morza i ryb morskich świeżych i najwyższej jakości. To cel, który postawili sobie właściciele warszawskiej restauracji L’Arc Varsovie.102
  • Moore. Roger Moore28 maj 2017, 20:00Jako James Bond, w którego wcielił się aż siedem razy, stawił czoła wszystkiemu. Z chorobą również walczył dzielnie i do końca.104
  • Realia przed fikcją28 maj 2017, 20:00Na festiwalu w Cannes artyści próbowali zrozumieć okaleczoną Europę. Ale i pytali, jaki świat odziedziczą nastolatkowie.108
  • Koniec z gablotami28 maj 2017, 20:00Spór o Muzeum II Wojny Światowej przysłonił fakt, że w Polsce trwa muzealny boom – w udanych budynkach lokują się dobre wystawy.110
  • Wydarzenie28 maj 2017, 20:00MUZYKA Ludzie w maskach Beatlesi mieli swoje alter ego w Orkiestrze Klubu Samotnych Serc; na przełomie wieków Damon Albarn ze wspólnikiem powołali do życia komiksowy zespół, który okazał się być wyjątkowo ponadczasowym projektem.  To...113
  • Koniecznie!28 maj 2017, 20:00teatr114
  • Powyżej średniej28 maj 2017, 20:00KSIĄŻKA Mafiosi i Indianie „DEMASKATOR” TO NAJWIĘKSZY OD LAT SUKCES JOHNA GRISHAMA, mistrza prawniczych thrillerów. Sukces, dodajmy, zasłużony. Pisarz osnuł akcję książki wokół należącego do Indian kasyna na Florydzie. To...115
  • Nietrafny wybór28 maj 2017, 20:00Bez entuzjazmu KSIĄŻKA Autorka superbestsellera „Dziewczyna z pociągu” wraca z nową książką. Tamten tytuł sprzedał się w 20 mln egzemplarzy, a jego sukces potwierdziła hollywoodzka adaptacja z Emily Blunt. Szczerze mówiąc, był to...116
  • Z Warszawy do Wenecji28 maj 2017, 20:00Od połowy maja do 26 listopada trwa 57. Biennale w Wenecji – jeden z najważniejszych i największych międzynarodowych festiwali sztuki współczesnej.118
  • Andrzej Smolik & Kev Fox: To się państwu spodoba28 maj 2017, 20:00AS: PRÓBOWAŁEM ZAPRZYJAŹNIĆ SIĘ Z AUDIOBOOKAMI, ALE MAM POKRĘTNĄ NATURĘ: JEŚLI COŚ CZYTAM, to lubię to szybko skończyć. Audiobooków słuchałem w samochodzie, a przecież w aucie rozmawia się przez telefon, wysiada, tankuje, to...120
  • Waszyngton, czyli „Poland”28 maj 2017, 20:00RYSZARD CZARNECKI Ju-Es-Ej”, „Ju-Es-Ej”! Piszę te słowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Piszę między spotkaniami z jednym, drugim, trzecim kongresmenem a kolejnym: z szefem jednej z komisji Senatu USA. Bardzo lubię...122
  • Zmiany na polskim rynku usług domów maklerskich w okresie 1991–201728 maj 2017, 20:00Pierwsza sesja giełdowa w Polsce odbyła się 16 kwietnia 1991 roku. Od tego momentu polski rynek kapitałowy zaczął rozwijać się w ogromnym tempie, stając się obecnie wiodącym w regionie Europy środkowo-wschodniej. Rozwój rynku kapitałowego polegał...127
  • Budowanie portfela inwestycyjnego – jak zacząć?28 maj 2017, 20:00Po długich miesiącach marazmu, a nawet okresowej bessy, na GPW wreszcie zaczęło się dziać. Po bardzo burzliwym ubiegłym roku, który przyniósł wiele zaskakujących rozstrzygnięć na arenie polityczno-gospodarczej (m.in. Brexit, wybór Donalda Trumpa...128
  • Od mechanicznego krosna do algorytmów inwestycyjnych28 maj 2017, 20:00Rok 1745. Jacques de Vaucanson, zatrudniony przez ówczesnego króla Francji jako inspektor tamtejszego przemysłu jedwabniczego, rozpoczął pracę nad pierwszym zautomatyzowanym krosnem tkackim. Wcześniej, w 1732 roku stworzył on pierwszy...129
  • Czy sztuczna inteligencja zastąpi CFO?28 maj 2017, 20:00Sztuczna inteligencja – termin, który jeszcze nie tak dawno kojarzony był z dziedziną naukową bardziej z pogranicza science-fiction, aniżeli z realnym i praktycznym wykorzystaniem jej możliwości.130
  • Reputacja w czasach kryzysu zaufania28 maj 2017, 20:00Według ostatniego indeksu zaufania Edelmana żyjemy w czasach kryzysu dobrej opinii na temat instytucji publicznych, mediów oraz dużych firm. W przypadku instytucji publicznych zanotowano spadek w 21 na 28 badanych państw, co finalnie oznacza że 2...131