Mitologia kontra nauka

Mitologia kontra nauka

Golkonda, Indie
Golkonda, Indie / Źródło: Fotolia / waj
Uczeni w Indiach ostro pokłócili się o to, czy w starożytnych eposach można doszukiwać się dowodów istnienia zaawansowanej cywilizacji technicznej starożytnych Hindusów. Część z nich uważa, że przed tysiącami lat w Indiach stosowano in vitro i używano samolotów.

W zeszłym tygodniu grupa naukowców z miasta Bangalore w Indiach zorganizowała publiczny protest. Chodziło o rzetelność i prawdę, których deficyt miał być odczuwalny podczas 106. Kongresu Nauki Indyjskiej, zorganizowanego tydzień temu pod patronatem rządu Indii. Obecny na nim prof. Nageshwara Rao, prorektor uniwersytetu Andhara w stanie Tamil Nadu na południu Indii wygłosił tam wykład oparty na Ramayanie. Ten starożytny epos uważany jest obok Mahabharaty za najważniejszy tekst hinduistyczny, dający wykładnie doktryny, historii i genealogii bogów tej religii. Profesor Rao nie skupiał się jednak na wartościach teologicznych czy kunszcie literackim poematu, bo jako biolog nie ma w tych dziedzinach wielkich kompetencji.

Posługując się cytatami z Ramayany, prorektor wywodził, że kilka tysięcy lat temu Hindusi posiedli trudną sztukę zapłodnienia pozaustrojowego, a ich władcy dysponowali różnymi rodzajami statków powietrznych i bronią masowej zagłady. Pikanterii wystąpieniu prof. Rao dodawał fakt, że miało ono miejsce podczas obrad sekcji dziecięcej Kongresu Nauki, gdzie większość słuchaczy stanowili uczniowie i ich nauczyciele. Profesor Jayant Murthy z indyjskiego Instytutu Astorfizyki zorganizował w Bangalore protest przeciwko robieniu młody słuchaczom wody z mózgów, a główny doradca naukowy rządu indyjskiego, K. Vijay Raghavan zaczął domagać się potępienia prof. Nageshwara Rao. Zaraz też zaczęły się polityczne oskarżenia premiera Narendry Modi o inspirowanie takich szalbierczych wystąpień, urągających powadze indyjskiej nauki. Media przypomniały, że Modi sam kiedyś stwierdził, że istnienie boga Ganesha, człowieka z głową słonia, to najlepszy dowód na to, że starożytni Hindusi znali się na chirurgii plastycznej. W 2014 r. te słowa wypowiedziane przez premiera podczas wizyty w bombajskim szpitalu wzięto za żart. Dziś nawet BBC uważa je za dowód postępującego upadku Indii pod rządami hinduskich konserwatystów. Byłaby to piękna historia, gdyby źródła tych absurdalnych z pozoru stwierdzeń o technologicznej potędze starożytnych Indii nie były nieco bardziej złożone.

Mity z kina akcji

Ramayana to w Indiach znacznie więcej niż mitologiczny poemat. To jeden ze świętych tekstów hinduizmu, odpowiednik Biblii czy Koranu. Kiedyś dzieci znały przypowieści o królu Ramie, jego żonie Sidi i złym władcy lankijskim Ravanie na pamięć wraz z zawartymi w nich moralnymi i doktrynalnymi naukami, stanowiącymi sedno hinduizmu. Nowoczesne technologie doprowadziły jednak do wulgaryzacji i trywializacji eposu, który stał się kanwą tasiemcowych seriali telewizyjnych, przechodząc z kategorii religijnej do rozrywkowej, w której zagubiona została symboliczna wartość tekstu. Wyznawcy hinduizmu zżymają się publicznie, że ze świętego poematu przeciętne dziecko w Indiach pamięta być może jedynie 10 głów lankijskiego króla-demona Ravany i kamienny most zbudowany przez Ramę, żeby przeprawić swoją armię na Sri Lankę. Wielu nauczycieli stara się więc docierać z tradycją do młodych odbiorców, opakowując ją w błyszczący celofan, strawny dla uzależnionych od internetu konsumentów kina akcji. Stąd np. Sudarshana Chakra, broń boga Wisznu w formie dysku z wieloma ostrzami opisywana jest jako prototyp sterowanych pocisków rakietowych, a Brahmastra, stosowana przez Brahmę jako narzędzie zdolne zniszczyć cały świat, utożsamiane jest z bronią termojądrową. Starożytni oczywiście nie ograniczają się do zabijania, bo byłoby to bardzo niewychowawcze.

W Ramayanie zręczni interpretatorzy doszukują się dowodów na zapłodnienie pozaustrojowe potomków króla Dhritarashtry i stosowanie pojazdów latających, sterowanych myślami, jak Pushpak Vimana, latający pałac króla Ravany. Jego 10 głów, które uparcie odrastają po ścięciu, to nic innego jak hologramy jednej jedynej prawdziwej głowy, stosowan dla zmylenia i przestraszenia przeciwnika. Z kolei królowi Ramie przypisuje się pokonanie newtonowskiej grawitacji poprzez zbudowanie mostu na Sri Lankę z pływających kamieni. Inna postać z Ramayany, jego wierny sługa Hanuman, uważana jest za pierwszego teleportującego się człowieka, bo wedle poematu potrzebował zaledwie dwóch skoków, żeby dostać się na Sri Lankę. Wszystko to brzmi jak fantazje Ericha von Dänikena, doszukującego się pozaziemskiego pochodzenia starożytnych cywilizacji. Niemniej jednak w podtrzymywaniu gasnących pod naporem nowoczesności hinduskich tradycji te opowieści chyba się sprawdzają. W każdym razie w sieci można znaleźć wiele wskazówek dla nauczycieli, jak zainteresować za ich pośrednictwem uczniów wedyjskimi tekstami, przed którymi zazwyczaj uciekają w panice. Nie jest to jedyna oznaka, że religijne teksty sprzed tysięcy lat żyją we współczesnych Indiach własnym życiem.

Ile historii w eposach

W 2007 r. w sprawie umocowania Ramayany w historycznej rzeczywistości wypowiedział się nawet Sąd Najwyższy Indii. Chodziło o próbę przekopania żeglownego kanału przez płycizny między południowym krańcem indyjskiego subkontynentu a Sri Lanką. Opozycyjna wówczas partia BJP, obecnie rządząca Indiami, uznała ten pomysł za bluźnierstwo, wskazując, że pły-cizna, nazywana obecnie Mostem Adama, jest autentycznym mostem zbudowanym przez boga Ramę i opisanym w Ramayanie. W pozwie przeciwko ruchom blokującym projekt ówczesny lewicowy rząd stwierdził, że nie ma dowodów na istnienie Ramy, a cały tekst nie jest kroniką historyczną tylko tekstem literackim. Część środowiska naukowego się zbuntowała, twierdząc, że jest dokładnie odwrotnie i że Ramayana to nie tylko poezja, ale także autentyczna historia Indii, przemieszana w ciągu stuleci z mitologią i tekstami religijnymi.

Źródła sporu były nie tylko naukowe, ale przede wszystkim światopoglądowe i polityczne. Obrońcy autentyczności tradycyjnych eposów wskazywali, że na Zachodzie nikt nie kwestionuje historycznej wartości Biblii czy Koranu, nie ma więc powodu bagatelizować Ramayany czy Mahabharaty. Dostało się cenionej indyjskiej badaczce, Romilli Thapar, która w Mahabharacie widziała gloryfikację lokalnej awantury między dwoma plemionami aryjskimi, a Ramayana była dla niej opisem konfliktu między rolnikami z doliny Gangesu a bardziej prymitywnymi ludami łowiecko-zbierackimi z gór centralnych Indii. Takie podejście, choć zgodne z najnowszymi prądami naukowymi, uznane zostało za sprzyjanie interesom mocarstw kolonialnych, którym zawsze zależało na tym, żeby dorobek indyjskiej cywilizacji wsadzić między bajki. Gdy partia BJP przejęła władzę w Indiach, włożono wiele wysiłku w znalezienie materialnych dowodów prawdy zawartej w eposach. Co ciekawe, efekty były zaskakujące. Przypomniano sobie np. o odkryciu u wybrzeży Gudżaratów pozostałości zatopionego miasta, którego położenie, po przefiltrowaniu przez starożytne teksty, okazało się pokrywać z podaną w Mahabharacie lokalizacją Dwarka, pochłoniętej przez morze stolicy boga Krishny. Pojawiło się pytanie: może więc i Rama był postacią historyczną? Poemat o jego perypetiach został napisany przez mędrca pustelnika o imieniu Valmiki, który jest wymieniany w wielu poźniejszych tekstach sanskryckich, co sugeruje, że mógł być autentyczną postacią.

Literaturoznawcy odkryli też, że wiele wątpliwej autentyczności fantastycznych szczegółów z Ramayany pochodzi z późnych średniowiecznych wersji tekstu. Tak jest np. z opisami wspomnianego już mostu na Sri Lankę, który Rama mia zbudować z pływających kamieni. Te cuda pojawiły się jednak dopiero w wersjach tekstu pochodzących z ok. XV w. naszej ery. Wcześniejsze mówią tylko o tym, że Rama kazał sypać do morza skały i kamienie, i na ich fundamentach zbudował drewniany most na wyspę. Skaliste dno morza w tym miejscu jest do dziś bardzo płytkie, a kilka tysięcy lat temu poziom wód mógł być tak niski, że budowa mostu nie była niczym nadprzyrodzonym.

Wiedza zaginiona

Uczeni, którzy wzięli udział w ubiegłotygodniowym proteście w Bangalore, zapewne zgodziliby się, że Ramayana to tekst literacki powstały ok. 7-9 w. p.n.e. Ci, którzy słuchali przychylniej wystąpienia krytykowanego prof. Rao, przesuwają te daty znacznie bardziej w przeszłość i nie do końca wysysają tę chronologię z palca. Pisząc Ramayanę, Valmiki upchał w tekście mnóstwo szczegółowych danych dotyczących położenia gwiazd i planet, a także zaćmień słońca i księżyca w precyzyjnie opisanych lokalizacjach geograficznych.

Takie dane to istna kopalnia wiedzy nie tylko dla astrologów bawiących się ezoteryczną wiedzą tajemną, lecz także dla astronomów z tytułami naukowymi, zasiadających w poważnych instytucjach naukowych. W Indiach od lat kilka niezależnych zespołów prowadzi na podstawie danych podanych przez Valmikiego badania nad datowaniem jego dzieła, podając za patrona swoich prac dr Raja Ramanna, twórcę indyjskiej broni atomowej. Większość z nich stawia tezę, że zjawiska astronomiczne, które opisywał, mogły mieć miejsce w 15 albo w 30 stuleciu przed naszą erą. Z tego okresu wiele materialnych śladów rozwiniętych cywilizacji mamy w Dolinie Indusu w dzisiejszym Pakistanie. Pośrednio autentyczność Ramayany zdają się poświadczać także genetycy. Okazuje się, że współcześnie żyjące w Indiach plemiona Bhil, Gondi i Kol zachowują niezmienny od 10 tys. lat genotyp, a ich nazwy są pokrewne z imionami postaci odnotowanych prze Valmikiego. Genetyka ma też coraz więcej do powiedzenia na temat zaawansowanej wiedzy starożytnych mieszkańców Indii. Ajurweda, czyli tradycyjna medycyna indyjska, należy dziś do kategorii newage’owych ciekawostek.

Jednak badania genetyczne potwierdzają wiele rządzących nią zasad, np. podział ludzi na trzy typy pod względem budowy ciała. Okazuje się, że każdy z tych typów ma unikalną kombinację genów, powodującą np. odmienną reakcję na lekarstwa podane na tę samą chorobę. Zachodni badacze odnaleźli też w ajurwedyjskich tekstach sprzed trzech tysięcy lat opisy praktyk uważanych dotąd za osiągnięcia średniowiecznej medycyny arabskiej, wywierającej wpływ na poziom nauki w Europie. W Indiach był to czas najazdów muzułmańskich, które doprowadziły do zniszczenia dorobku naukowego subkontynentu. W 1193 r. armia sułtana Delhi puściła z dymem słynną bibliotekę Nalanda w Bengalu, gromadzącą teksty od czasów powstania Mahabharaty. Można oczywiście wątpić, czy były tam szczegółowe plany broni jądrowej Brahmy czy zdalnie sterowanych pocisków Wisznu. Kroniki z epoki mówią jednak, że zasoby Nalandy płonęły przez pół roku. Część być może ocalała i została wywieziona przez muzułmańskich pielgrzymów do Bagdadu, a stamtąd trafiła do Europy. Czy można się Hindusom dziwić, że starają się tę straconą spuściznę dziś odtworzyć, choćby w zbiorowej wyobraźni?

Okładka tygodnika WPROST: 3/2019
Więcej możesz przeczytać w 3/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 3/2019 (1869)

  • Mit taniego państwa 13 sty 2019, 20:00 Jeśli ktoś chce oszczędzać na państwie – wolna droga. Tylko bardzo uprzejmie proszę, żeby nie oszczędzał (szkodliwie) na moim. Pracownicy ministerstwa wyjechali na naradę do dobrego hotelu pod Warszawą. „Co za rozrzutność” –... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 13 sty 2019, 20:00 PARTIE SZYKUJĄ SIĘ DO EUROWYBORÓW, co na razie sprowadza się do układania list kandydatów na europosłów. Z naszych informacji wynika, że były prezydent Bronisław Komorowski będzie kandydował do europarlamentu z Poznania i to już jest... 6
  • Obraz tygodnia 13 sty 2019, 20:00 1,5 mld lat świetlnych dzieli nas od źródła sygnałów radiowych, które mogą być znakiem istnienia innej cywilizacji Wygrany Paweł Pawlikowski Przyzwyczaił nas do tego, że za „Zimną wojnę” zbiera nagrody jedna po drugiej – kilka... 9
  • Info radar 13 sty 2019, 20:00 Rosja się sypie Co czwarty Rosjanin nie ma toalety ani prysznica we własnym mieszkaniu. Co trzeci nie ma dostępu do ciepłej wody. Co piąty w ogóle nie ma bieżącej wody, a 22 mln Rosjan nie dysponuje centralnym ogrzewaniem. To najnowsze... 10
  • Twierdza Glapińskiego 13 sty 2019, 20:00 ODKĄD PIS PRZEJĄŁ WŁADZĘ, NIEWIELU BYŁO POLITYKÓW OBOZU RZĄDZĄCEGO, którzy otwarcie stawiali się prezesowi Jarosławowi Kaczyńskiemu. A jeśli już się odważyli, płacili za to wysoką cenę. Tak było z prezydentem Andrzejem Dudą,... 11
  • Klatkę omijam z daleka 13 sty 2019, 20:00 Rozmowa z Aleksandrą Popławską, aktorką, odtwórczynią roli Niny w filmie „Underdog”. 12
  • Czas zabijania 13 sty 2019, 20:00 Lewo IDZIE CZAS WIELKIEGO ZABIJANIA; STRZELAĆ BĘDĄ MYŚLIWI I MYŚLIWE, KAŻDE NIECO INACZEJ – jak twierdzi posłanka Pasławska, orędowniczka kobiecych polowań – ale każde masowo i celnie. I to nie tylko z przyjemnością i dla... 13
  • Czy kiełbasa może zabić 13 sty 2019, 20:00 Nikt nie wie, ile dodatków do żywności, oznaczonych różnego rodzaju „E”, spożywa w ciągu roku przeciętny Polak. Producenci uspokajają, że polska żywność jest bezpieczna. Naukowcy i dietetycy alarmują: spożywane w nadmiarze barwniki, konserwanty czy spulchniacze mogą prowadzić... 15
  • Wszystkie plagi PiS-owskie 13 sty 2019, 20:00 Pomysły na zmianę premiera, niewiara w wygraną, wewnętrzne wojny – to plagi, które spadły na PiS już na początku 2019 r. Roku, w którym zostanie ukształtowana scena polityczna na następne cztery lata. 20
  • Wdzięczenie się do emigrantów 13 sty 2019, 20:00 Przyznaję, że nigdy nie udało mi się pojąć sensu polskiej polityki wobec brexitu. Owszem, rozsądne było to, iż nasze państwo nie stanęło obok Francji, konsekwentnie starającej się upokorzyć Anglików w toku brexitowych pertraktacji.... 24
  • Falstart Nowackiej 13 sty 2019, 20:00 Nie było efektu wow, oburzenia prawicy ani wiwatów lewicy. Propozycje Barbary Nowackiej dotyczące rozdziału Kościoła od państwa mało obeszły opinię publiczną. 26
  • Wolność i dziewczyna 13 sty 2019, 20:00 Osiemnastoletnia Saudyjka Rahaf Mohammed al-Qunun oznajmiła, że nie wierzy w Boga. Ateizm jest w jej ojczyźnie surowo karany. W saudyjskim więzieniu od 2017 r. czeka na egzekucję Ahmad Al-Shamri skazany za próbę odejścia od islamu. Rahaf... 28
  • Dziki łączą ludzi 13 sty 2019, 20:00 Planem wystrzelania dzików w ramach walki z wirusem ASF władza uruchomiła to, co przez dziesięciolecia nie udawało się działaczom ekologicznym – zbiorową potrzebę ratowania zwierząt. Stał się jeszcze jeden cud – myśliwi mówią to samo, co ekolodzy. 31
  • Niech połączą nas zwierzęta 13 sty 2019, 20:00 W sprawie zwierząt apeluję do PiS: chociaż ten jeden raz nie bądźmy podzieleni! – mówi Andrzej Halicki, wiceszef klubu PO. 35
  • Łatwopalna Polska 13 sty 2019, 20:00 W latach 80. dochodziło do 20 tys. pożarów rocznie. Dziś jest ich średnio 150 tys. Do tego Polska ma jeden z najwyższych na świecie wskaźników śmiertelności w pożarach. 36
  • Sylwester na falach 13 sty 2019, 20:00 KS. MICHAŁ ZALEWSKI SJ Dobrze, że w Polsce mamy własne problemy. Pensje z czterema zerami dla młodych i zdolnych urzędniczek, kolejny pomysł na ekstradycję religii ze szkół, a na końcu masowe strzelanie do Bogu ducha winnych dzików.... 40
  • Mit bursztynowej potęgi 13 sty 2019, 20:00 W Polsce niemal nie wydobywamy bursztynu. Większość surowca pochodzi z importu, bardzo często nielegalnego. A rodzimi producenci to małe firmy, którym ciężko jest konkurować z zachodnimi gigantami. Zwłaszcza w dobie bursztynowego kryzysu. 42
  • Hossa Bessa 13 sty 2019, 20:00 Cena wolności Szykuje nam się najdroższy rozwód w historii. W zeszłym tygodniu Jeff Bezos, założyciel Amazona i najbogatszy człowiek na Ziemi, ogłosił, że po 25 latach małżeństwa rozstaje się ze swoją żoną MacKenzie Bezos. Do... 46
  • Homar na dobry humor 13 sty 2019, 20:00 Karnawał to czas szaleństw i zabaw. To dobry czas, żeby zaszaleć kulinarnie – zapomnieć o ciężkich świątecznych potrawach, spróbować czegoś nowego, wykwintnego, czego nie jemy na co dzień. Homar, ostrygi, kawior... Czemu nie? 47
  • Kto się boi Salviniego 13 sty 2019, 20:00 Blady strach padł na Europę. Ledwo Unia wybrnęła z brexitu, a już polscy nacjonaliści i włoscy faszyści knują, jak jej wbić nóż w plecy. Ze wsparciem Putina oczywiście. 48
  • Dekalog dla Polski 13 sty 2019, 20:00 Dziesięć tematów na dziesięć konferencji, w trakcie których dyskutuje się o sprawach najważniejszych dla Polski – to główne założenie programu Polonia Restituta. 53
  • Mitologia kontra nauka 13 sty 2019, 20:00 Uczeni w Indiach ostro pokłócili się o to, czy w starożytnych eposach można doszukiwać się dowodów istnienia zaawansowanej cywilizacji technicznej starożytnych Hindusów. Część z nich uważa, że przed tysiącami lat w Indiach stosowano in vitro i używano samolotów. 55
  • [(Matematyka), bąk]+ prawa kobiet 13 sty 2019, 20:00 Zofia Kowalewska – córka carskiego generała artylerii zainteresowała się matematyką, gdy miała 11 lat. I to tak głęboko, że w II połowie XIX w. była najwybitniejszą kobietą świata nauki. Przyćmiła ją dopiero kilka dekad później Maria Skłodowska-Curie. 58
  • Wrocław w miniaturze 13 sty 2019, 20:00 Imponujących rozmiarów makieta Wrocławia stała się częścią Centrum wiedzy o wodzie Hydropolis. Nowy eksponat to najbardziej zaawansowana technologicznie miniatura w Polsce. 62
  • Na koniu przez stulecia 13 sty 2019, 20:00 Konie towarzyszyły nam w codziennym życiu i walce przez wieki. Nasi sąsiedzi mawiali, że Polak rodzi się i umiera na koniu. 64
  • Dwa życia na jednym stole 13 sty 2019, 20:00 Zaburzenia rytmu serca to problem setek tysięcy Polaków. Zwykle można je leczyć zarówno farmakologicznie, jak i zabiegowo. Jak jednak leczyć kobiety w ciąży, które mają arytmię? Czy można u nich wykonać ablację? 66
  • Zawał serca: każda minuta ma znaczenie 13 sty 2019, 20:00 Ponad 80 tys. osób w Polsce co roku ma zawał serca. Co czwarty chory umiera, zanim trafi do szpitala. Jedną z przyczyn jest zbyt długie zwlekanie z wezwaniem pogotowia. 68
  • Z białaczką trzeba walczyć bez kompromisów 13 sty 2019, 20:00 U chorych na ostrą białaczkę limfoblastyczną czas odgrywa zasadniczą rolę – mówi prof. Sebastian Giebel, hematoonkolog. 70
  • Jedz zdrowiej, aby żyć dłużej i lepiej 13 sty 2019, 20:00 Odpowiednia dieta może zapobiec wielu chorobom rozwijającym się wraz z wiekiem. Recepta na długowieczność jest prosta – to dobre odżywianie i mądra suplementacja. 72
  • Ten fantastyczny świat 13 sty 2019, 20:00 „Ludzie mówią, że mam styl, ale ja w ogóle nie wiem, co to jest ten styl. Po prostu robię to, co czuję” – mówi Ryszard Horowitz, fotograf, który jak mało kto umie tak zaczarować obraz, że każdy widzi w nim coś innego. 74
  • Bolek i Lolek wiecznie żywi 13 sty 2019, 20:00 Dla jednych są wspomnieniem beztroskiego dzieciństwa, dla innych dowodem na to, że miniony ustrój wtrącał się do wszystkiego. Bolek i Lolek byli wykorzystywani do politycznych rozgrywek, ale się uratowali i nadal są żywi i szczęśliwi. 79
  • Matka, Polka, alkoholiczka 13 sty 2019, 20:00 Alkoholizm, szczególnie ten kobiecy, to choroba samotności, – mówi Kinga Dębska, reżyserka filmu „Zabawa zabawa”. 82
  • Wyśniony ukraiński sen 13 sty 2019, 20:00 Jest Ukrainką, mieszka we Francji i jest gwiazdą kina. Świat zachwycił się Olgą Kurylenko po tym, jak pojawiła się w 22. Bondzie. Od tego czasu pracuje z największymi. W naszych kinach „Władca Paryża”, w którym partneruje jej numer jeden kina francuskiego – Vincent Cassel. 87
  • Wydarzenie 13 sty 2019, 20:00 Wstęp do Lema Stanisław Lem zmarł w 2006 r., ale wciąż rośnie, choć nie jako pisarz, lecz myśliciel. Jego proza science fiction, która przyniosła mu sławę światową, nie pasuje do głupstw wypisywanych przez dzisiejszą fantastykę,... 90
  • Film 13 sty 2019, 20:00 Ból bezsilności Mój piękny syn” Felixa Van Groeningena jest zrealizowany z perspektywy ojca uzależnionego nastolatka. W „Powrocie Bena” Peter Hedges portretuje zaś matkę chłopaka próbującego wyrwać się z nałogu. Tytułowy Ben... 91
  • Muzyka/Gra 13 sty 2019, 20:00 Zabijanie to sztuka Hitman 2, Platforma: PC, XONE, PS4. Dystrybutor: Cenega Poprzednia część Hitmana była wielkim rozczarowaniem dla wszystkich fanów tego tytułu. Dlatego w kolejnej odsłonie wracamy do klasyki, czyli dostajemy całą grę... 92
  • Książka 13 sty 2019, 20:00 Karuzela wieku NIEZNANY U NAS DOTĄD WŁOSKI PISARZ MARCO ROSSARI WCHODZI DO KSIĘGARŃ Z MOCNYM PRZYTUPEM. Jego powieść robi wrażenie narracyjnym rozmachem, poczuciem humoru, ironią i odwagą, z jaką autor pisze. Widać, że jest pod wielkim... 93
  • Kulturalna trzynastka 13 sty 2019, 20:00 Krzysztof „Jankes” Jankowski PREZENTER RADIOWY I TV 94
  • Doktorat z perfum 13 sty 2019, 20:00 Tym felietonem chcę zwrócić uwagę wszystkich badaczy kultury i obyczajowości polskiej na potrzebę powstania doktoratu, czy choćby pracy magisterskiej, opowiadającej historię owej obyczajowości od strony historii perfum. Zapachy,... 95
  • 5 sposobów na zimową depresję 13 sty 2019, 20:00 Kiedyś początek roku kojarzył się ze słońcem i śnieżnym krajobrazem. Niestety ostatnio styczniowa aura coraz częściej przypomina listopadową pluchę, co wydłuża sezon na depresję. Istnieją jednak sposoby na walkę z zimowym przygnębieniem. 96
  • Zrób sobie… Salviniego 13 sty 2019, 20:00 Wicepremier Matteo Salvini trzasnął już sobie selfie z Władimirem na zaanektowanym Krymie. Teraz wpadł z ziemi włoskiej do Polski zaprosić do znajomych samego prezesa. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany