Sąsiedzi, których nie ma

Sąsiedzi, których nie ma

Hiszpańska wojna domowa z lat 1936-1939 i reżim generała Francisco Franco nie doczekały się uczciwej debaty. Dzisiaj artyści pokazują konsekwencje, jakie społeczeństwo ponosi za dekady milczenia.

To trudny rok, powietrze w Hiszpanii zatruł ekstremizm – mówił na festiwalu w San Sebastián Alejandro Amenábar. Reżyser, który zasłynął filmami „W stronę morza” czy „Innymi” z Nicole Kidman, po słabszych latach pokazuje ważny obraz „W czasie wojny”. Ale prawdę powiedziawszy, od kiedy jeżdżę do kraju Basków, zawsze słyszę, że „to trudny rok”. Najważniejsza impreza filmowa iberoamerykańskiego świata jest agorą, gdzie artyści z Hiszpanii i krajów Ameryki Południowej rozmawiają o kształcie swoich społeczeństw. Piękny kurort z obłędną panoramą Atlantyku i wspaniałym jedzeniem tętni polityką. Pamiętam, jak widownia przez kilkanaście minut skandowała „Sí, se puede” („Tak, można”) po projekcji dokumentu o masowych protestach przeciwko rosnącym nierównościom zarobków.

Albo kiedy gniew budziło „Królestwo”, mocny film o aferze korupcyjnej, w której członkowie aktualnie rządzącej partii wyłudzili setki milionów dolarów. No i gdy w kraju Basków, z jego niełatwą historią w tle, dyskutowano o sprawie Katalonii. W tym roku publiczność przed i po seansie dokumentu „La ola verde (Que sea ley)” unosiła zielone wstążki, symbol ruchu walczącego w Argentynie o prawo do aborcji. Przede wszystkim jednak to był festiwal poświęcony przeszłości. Epoce wojny domowej i dyktatury Francisco Franco. Jego tłem stała się dyskusja wzbudzająca w Hiszpanach wielkie emocje: Sąd Najwyższy nakazał przeniesienie zwłok generała z mauzoleum w Dolinie Poległych na zwyczajny cmentarz. W miejscowym muzeum trwała wystawa „Gipuzkoa (Kraj Basków) w czasie wojny domowej”. A na ekranie reżyserzy badali pamięć historyczną swojego społeczeństwa i dotykali tej niezabliźnionej rany Hiszpanii – konfliktu lat 1936-1939 i dekad reżimu. Odkrywali, ile waży ciężar milczenia o sprawach, o których po 1975 r., w pędzącym do demokracji kraju, nikt nie chciał rozmawiać. I jak bardzo przekłada się on na współczesne podziały kraju.

Zapomniane ofiary

„Główni bohaterowie tej książki nie żyją. Niektórzy od ponad osiemdziesięciu lat, inni krócej. Większość z nich pogrzebano. Nie wszystkich. Niektórych pochowano z pompą, w asyście biskupów i z salwami honorowymi. Inni zostali wrzuceni do rowów, rozpadlin i studni, przysypani cienką warstwą ziemi. Niektórzy leżą tak do dziś” – pisze Katarzyna Kobylarczyk we wstępie do właśnie wydanego reportażu „Strup”. Przytacza też „matematykę”: „Na polach, w studniach, pod murami cmentarzy nacjonaliści (później będzie się ich nazywać frankistami) zostawili nie mniej niż 26 mln 800 tys. kości, należących do około 130 tys. ludzi”. Ziemia w Hiszpanii wciąż wybrukowana jest cierpieniem anonimowych ofiar historii. Kolejne rozdziały książki Kobylarczyk przypominają śledztwo w poszukiwaniu tych, którzy „zniknęli”.

Autorka wychodzi zarówno od losów zamordowanych, jak i podąża szlakami przetartymi po latach przez ich potomków szukających informacji o bliskich. Bada też miejsca, w których odkryto szczątki ciał (w ciągu ostatnich kilkunastu lat otworzono ponad 700 anonimowych mogił). Są tu portrety współczesnych, którzy nie potrafią żyć ze świadomością, że najprawdopodobniej kości ich przodków leżą gdzieś pod polem kapusty. Są kobiety i mężczyźni noszący w sobie wspomnienia z dzieciństwa o „ludziach, którzy strzelali” i trzymali w chacie nieopodal łopaty. Ale i o tych, którzy nagle przestawali pojawiać się we wsi, a mieszkańcy przestawali o nich mówić. Aż w końcu jest on: „Zwykle nie wiadomo, co zrobić z ciałem dyktatora, gdy jego czas przemija. Nie ma dobrych wyjść (…) – pisze reporterka. – Rząd wezwał balsamistów i zamówił trumnę ze szklaną szybką, po czym wywiózł generała z Madrytu, hen, w las, do Doliny, w miejsce wystarczająco godne i wystarczająco ustronne, i urządził mu tam piękny pogrzeb. (…) Można było przewidzieć, że kiedyś będą z tego kłopoty”.

Jeszcze rok temu w całym kraju komentowano performance artysty Enrique Terneiro, który na grobie dyktatora, nim zatrzymała go ochrona, zdążył napisać czerwoną farbą „W imię wolności”. Również w 2018 r. policja aresztowała mężczyznę, który zebrał arsenał broni, aby zemścić się na polityku apelującym o ekshumację generała z Doliny Poległych. Monumentalny budynek został wybudowany rękami więźniów reżimu zmuszanych do katorżniczej pracy. Poza dyktatorem pochowano w nim szczątki 34 tys. ludzi, których pochłonęły trzy lata wojny domowej. Teraz sąd rozstrzygnął toczącą się od dawna sprawę. Ale nie ustają protesty rodziny gen. Franco. A i skrajna prawica w Hiszpanii rośnie w siłę.

Narodziny zła

Po czasie zaniedbań kino i literatura chcą poddać społeczeństwo terapii i wreszcie obudzić w nim prawdziwą debatę o przeszłości. Z fali książek o przeszłości do Polski właśnie docierają „Władca cieni” Javiera Cercasa o jego stryjecznym dziadku, którzy zginął, walcząc w wojnie po stronie nacjonalistów, i „Król przyjmuje” Eduardo Mendozy o epoce terroru. Głośno komentowano nagrodzony Emmy dokument Roberta Bahara i Almudeny Carracedo „The Silence of Others”, w którym ofiary opowiadały o zapomnianych zbrodniach sprzed dekad. Fabularne „W czasie wojny” i „Niekończący się okop”, prezentowane w San Sebastián, to mocne filmy o czasie wojny i narodzinach totalitaryzmu. Ale ich siła nie tkwi w obrazach okrucieństwa. Pokazują one, że Franco nie wziął się z próżni. – O tym czasie zaczyna opowiadać nowe pokolenie – opowiada Alejandro Amenábar. – Dorastaliśmy w okresie transformacji. W latach 80. byłem dzieckiem. Ze szkoły wyniosłem nikłą wiedzę o wojnie domowej. W oficjalnej wersji historii Franco dokonał zamachu na władzę. Nikt nie wspomina, że wyniosła go na szczyt duża część Hiszpanów.

Reżyser zaczyna film tuż przed końcem wojny. Portretuje Miguela de Unamuno, wybitnego filozofa i pisarza. Intelektualistę w czasach brutalnej siły. Mężczyzna próbuje zachować rozwagę. Nie potrafi sobie wyobrazić, że można dojść do władzy, lekceważąc prawo, za pomocą bestialskiej przemocy. Że świat wszedł w czas barbarzyństwa, a przydrożne rowy kryją zwłoki zarówno socjalistów, jak i nacjonalistów. „Cały naród chce nagle umierać za idee” – mówi z niechęcią profesor, nawołując, aby ludzie nie ginęli, ale żyli dla idei. Jednak na horyzoncie już pojawiają się nacjonalistyczne oddziały skandujące „Viva la Muerte”.

A masy mają wielką potęgę. W jednej ze scen filmu samotny żołnierz zaczyna śpiewać ku czci Francisco Franco. Jest w tym śmieszny. Ale kiedy przyłączają się do niego inni, zuniformizowany tłum staje się groźny. Zaraz później już jako zwycięzcy budują oni swój reżim. Coraz bardziej świadomy prawdziwej twarzy dyktatury artysta staje przed dylematem: na ile współpracować z nową władzą, aby uratować skrawki swojego świata? A może uczciwiej jest sprzeciwić się w samobójczym geście? „W czasie wojny” przypomina „Obywatela Jonesa” Agnieszki Holland, który triumfował na festiwalu w Gdyni. Oba film są opowieściami o roli artystów w czasach rodzącego się totalitaryzmu i o wyrzuconej z pamięci historii, która kładzie się cieniem na współczesności. Ale też w obu kryje się nadzieja, że zaczniemy wsłuchiwać się w lekcje przeszłości. – Chciałem przypomnieć Hiszpanom, z jakim trudem wywalczyliśmy demokrację – komentował Amenábar. – Wierzę, że nigdy nie wrócimy do faszyzmu. Ale znów rosną w siłę skrajne ruchy polityczne i tracimy szacunek dla drugiego człowieka.

Daleko od okna

Bo, jak udowadniają José María Goenaga, Jon Garaño i Aitor Arregi, faszyzm nie nastaje ot tak. Rodzi się, gdy zwyczajne kontakty między ludźmi zaczynają przesiąkać agresją. Ich „La trinchera infinita” („Niekończący się okop”) zaczyna się jeszcze w czasie wojny domowej. Maleńka wieś, nacjonaliści polujący na sympatyków lewicowej partyzantki. Jednemu z poszukiwanych udaje się wybiec z domu, ma czystą drogę ucieczką. Nagle pada. Nogę podstawił mu najbliższy sąsiad, który teraz kolanem przytrzymuje leżącego mężczyznę aż do przyjścia żołnierzy. Bohaterowi uda się uciec raz jeszcze.

Ukryje się we własnym domu, w komórce za piecem. Potem przeniesie się do domu ojca z „podwójną” ścianą. W ciasnym pomieszczeniu, do którego wchodzi przez szafkę. – Takich ludzi, którzy na strychach, pod podłogą, w komórkach czekali najpierw na kres wojny, a później dyktatury, było dużo – komentował reżyser José María Goenaga. – Nazywano ich kretami. Stali się oni dla nas symbolem klaustrofobii, na którą skazuje codzienny strach o własne życie. Niemal cały film, jak niegdyś „Daleko od okna” Jana Jakuba Kolskiego, rozgrywa się w czterech ścianach.

Bohater wychodzi ze swojej klitki, gdy ma pewność, że nikt go nie dostrzeże. Ale nigdy na zewnątrz. I chyba najbardziej przejmuje tu moment końca II wojny światowej. Kiedy bohater już chce opuścić schron, ale odkrywa, że jego zwycięstwo aliantów nie dotyczy. Franco trzyma się mocno. I będzie rządził kolejne trzy dekady. Dla mężczyzny oznacza to kolejne 30 lat w quasi-piwnicy. A dramat jednej osoby promieniuje jak ból kręgosłupa. Reżyserzy uważnie obserwują emocje nie tylko głównego bohatera, lecz także jego żony, która dźwiga na swoim barkach ciężar utrzymania domu i decyduje się na trwanie przy człowieku odartym z godności i podstawowych praw. A także syna – od dziecka zmuszonego do kłamania, że matka jest jego ciotką, która tylko się nim zajmuje. Nieustannie zaś w polu widzenia pozostaje sąsiad, ten sam, który dekady wcześniej doniósł i zadbał o pojmanie mężczyzny. Wciąż poluje na bohatera. Zbrodniczy system daje tu owładniętemu nienawiścią człowiekowi szansę zadawania przemocy cudzymi rękami. – Ktoś kiedyś mówił, że zmieniają się ubrania, ale nie ludzie – mówi Jon Garaño. – Chciałem wywołać dialog między przeszłością a teraźniejszością. Bo znów żyjemy w epoce, gdy świadomie wzbudza się w ludziach strach.

Hiszpanie wiedzą, o czym opowiadają. Po 80 latach od wojny domowej ona ciągle w nich żyje. 100 tys. osób, które zniknęły za czasów reżimu, wciąż uznawane jest za zaginionych, rachunki krzywd przechodzą z pokolenia na pokolenie, . A dziś skrajnie prawicowa partia España 2000 przerywa seanse „W czasie wojny”. Jej sympatycy wpadają do kin ze sloganami „Niech żyje Hiszpania” i „Niech żyje król Chrystus”. Wołają: „Dołącz do naszego ruchu oporu”. A mury rosną. I oby nie pogrzebały starego świata.

Krzysztof Kwiatkowski – szef działu Kultura

Okładka tygodnika WPROST: 43/2019
Więcej możesz przeczytać w 43/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 43/2019 (1908)

  • Gdy politycy mówią ludzkim głosem 20 paź 2019, 20:00 Cud się zdarzył! Politycy przestali posługiwać się przekazami dnia i przemówili ludzkim głosem. Dość niespodziewana sytuacja, w której opozycja (być może) odbiła Prawu i Sprawiedliwości Senat, partyjne rozliczenia w Platformie Obywatelskiej, a także wewnątrzkoalicyjne tarcia w... 4
  • Niedyskrecje parlamentarne 20 paź 2019, 20:00 W Platformie Obywatelskiej aż huczy od informacji na temat samopoczucia GRZEGORZA SCHETYNY po wyborach. Zdaniem naszych informatorów po krytyce medialnej, jaka spadła na szefa PO, polityk ukuł pewną teorię. – Schetyna oznajmił, że w TVN... 8
  • 7 dni dookoła świata 20 paź 2019, 20:00 Żegnajcie, wyspy Brexit się dokona. Tak przynajmniej ustalił premier Boris Johnson i UE. W chwili zamykania tego wydania „Wprost” niewiadomą jest już tylko zgoda Izby Gmin. Jeśli Johnson ją dostanie, z UE zniknie państwo przywiązane... 10
  • Obraz tygodnia 20 paź 2019, 20:00 5 tys. dolarów wynosi dzienna stawka Joanny Kulig grającej w Hollywood w serialu Netflixa „The Eddy” Przegrana Anna Lewandowska Była sportsmenka, trenerka i celebrytka nie będzie już reklamowała przeciwłupieżowych szamponów do... 13
  • Tęcza do pralki 20 paź 2019, 20:00 Zadyma z powodu ustawy o edukacji seksualnej. Jedni chcą tęczowego piątku. Przeciwnicy – zakryć wszystko kołdrą. A gdzie zdrowy rozsądek? 16
  • Zdeprawowane „rządy prawa” 20 paź 2019, 20:00 W tym samym czasie, gdy w Polsce mieliśmy demokratyczne wybory, przed hiszpańskim sądem zapadały wyroki wieloletniego więzienia wobec przywódców demokratycznej Katalonii. Na dwóch geograficznych krańcach Unii Europejczycy mogliśmy być... 17
  • Wrobiony 20 paź 2019, 20:00 Historia skazanego na dożywocie i wypuszczonego z więzienia po 20 latach Arkadiusza Kraski to opowieść o zbrodni sądowej dokonanej w majestacie prawa na człowieku, który nawet nie był w pobliżu miejsca przestępstwa. 18
  • Wszystkie kłopoty prezesa 20 paź 2019, 20:00 Druga kadencja miała być dla Jarosława Kaczyńskiego łatwiejsza. Już wiadomo, że nie będzie. W jej trakcie prezes PiS będzie musiał bowiem stawiać czoła nie tylko opozycji, lecz także frakcjom we własnym obozie. 24
  • Tusk powinien wystartować 20 paź 2019, 20:00 Donald Tusk ma największe szanse na wygranie wyborów prezydenckich, w dodatku jest w stanie swoją osobą połączyć całą opozycję – przekonuje Bogdan Borusewicz, wicemarszałek Senatu. 28
  • Transfery są częścią polityki 20 paź 2019, 20:00 Boję się, że Senat pod rządami opozycji z izby refleksji i zadumy szybko by się zmienił w izbę awantur i zadymy. Dlatego spoczywa na nas obowiązek stworzenia w nim większości – mówi Stanisław Karczewski, marszałek Senatu. 31
  • Déją vu 20 paź 2019, 20:00 W schyłkowym PRL-u opozycja demokratyczna wyznawała taką zasadę – kiedy Służba Bezpieczeństwa próbowała kogoś zwerbować, należało opowiadać o tym na lewo i prawo. To rozbrajało przeciwnika. Po co komu agent, o którym wszyscy... 33
  • Zróbmy prawybory opozycji 20 paź 2019, 20:00 Do końca roku opozycja powinna wyłonić wspólnego kandydata na prezydenta – mówi Władysław Kosiniak-Kamysz, prezes PSL. 34
  • Operacja: odsunąć Schetynę 20 paź 2019, 20:00 W Platformie Obywatelskiej narasta atmosfera rozliczeń. Młodzi działacze chcą, by Grzegorz Schetyna przestał kierować partią. 38
  • Co obali Kaczyńskiego 20 paź 2019, 20:00 Prawo i Sprawiedliwość osiągnęło wyborczy sukces i 8 mln głosów poparcia, ale Jarosław Kaczyński zamiast umocnić się na pozycji hegemona, znowu musi walczyć o utrzymanie status quo. Oto 10 rzeczy, które mogą zabrać PiS władzę. 42
  • W związku z telefonem 20 paź 2019, 20:00 Wybieramy smartfony zamiast prawdziwych relacji i komunikatory zamiast rozmów twarzą w twarz. Nawet 2 mln Polaków mogą mieć problem z phubbingiem. 47
  • Perły z PRL 20 paź 2019, 20:00 Meble po dziadkach wracają w chwale do mieszkań młodych Polaków. Można się nimi pochwalić przed gośćmi, ale też nieźle na nich zarobić. 52
  • Sądny dzień rosyjskiego sportu 20 paź 2019, 20:00 Skala afery dopingowej w Rosji jest taka, że flaga tego kraju może na długo zniknąć nie tylko z olimpiad, lecz także z każdych większych zawodów międzynarodowych. 56
  • Wizjonerzy znad Wisły 20 paź 2019, 20:00 Kiedy Steve Jobs wymyślił Maca, IBM wydawał 100 razy więcej pieniędzy na badania niż Apple. W innowacjach nie chodzi tylko o kasę, ale o ludzi, z którymi się pracuje. A tych mamy w Polsce najlepszych na świecie. 62
  • Innowatory „Wprost” 2019 rozdane 20 paź 2019, 20:00 Można nimi pokonać konkurencję albo zdobyć umysły i portfele klientów. Innowacje to broń, którą wykorzystują również polscy przedsiębiorcy. Przekonuje o tym najnowsza edycja Innowatorów „Wprost” – nagrody dla najbardziej innowacyjnych przedsiębiorstw w Polsce, którą nasz... 66
  • Tylko dla odważnych 20 paź 2019, 20:00 O paliwach przyszłości, sztucznej inteligencji, internecie rzeczy i innych nowych technologiach mówili uczestnicy konferencji „RTMx. Innowacje na rzecz rozwoju”. 68
  • W świecie internetu rzeczy 20 paź 2019, 20:00 Internet rzeczy daje ogromne możliwości, ale nie można zapominać też o zagrożeniach, jakie za sobą niesie – przypomina Maciej Kawecki, dziekan Wyższej Szkoły Bankowej w Warszawie. 70
  • Z prądem zmian 20 paź 2019, 20:00 Rozrasta się sieć stacji ładowania samochodów elektrycznych Grupy ORLEN. Oprócz Polski i Czech, gdzie pojazd naładujemy w 43 miejscach, ładowarki pojawiły się również w Niemczech. 72
  • Ewolucja kontra rewolucja 20 paź 2019, 20:00 To nie innowacyjność rewolucyjna, ale ta stopniowa często przyczynia się do przełomu w firmach i może się stać motorem rozwoju oraz gwarantem ich sukcesu, także na rynkach międzynarodowych. 74
  • Innowacyjne wsparcie dla innowacji 20 paź 2019, 20:00 Wrocławski Park Technologiczny (WPT) wdrożył program rozwoju biznesu Stellar Hub, który pozwala firmom na korzystanie z innowacyjnego wsparcia – produktów i usług biznesowych. 76
  • Jak budować szybciej i taniej 20 paź 2019, 20:00 Innowacje to nie tylko nowe technologie, lecz także nowoczesny model zarządzania procesem budowy. Wprowadza je HM Inwest. 77
  • Hotele na piątkę 20 paź 2019, 20:00 Rozwój i inwestowanie w nowe obiekty hotelowe to strategia Polskiego Holdingu Hotelowego, który pierwszy wprowadził na polski rynek takie marki hoteli jak Courtyard by Marriott, Hampton by Hilton, Renaissance i Moxy. Wkrótce dołączy do nich Vīb. 78
  • Uskrzydlony e-commerce 20 paź 2019, 20:00 Innowacje w Polskich Liniach Lotniczych LOT udowadniają, że ultranowoczesne rozwiązania w transporcie to nie fanaberia, ale standard, którego klienci oczekują. 80
  • Zablokować reaktywację wirusa 20 paź 2019, 20:00 Obudzenie uśpionego wirusa cytomegalii to poważne ryzyko ciężkich, a niekiedy śmiertelnych powikłań przeszczepienia szpiku. Można temu zapobiec – mówi dr hab. Beata Piątkowska-Jakubas, hematolog. 82
  • Astmę ciężką można kontrolować 20 paź 2019, 20:00 Jeszcze niedawno ciężka postać astmy to dla chorych był dramat. Leczenie biologiczne całkowicie zmieniło ich sytuację – mówi dr Piotr Dąbrowiecki, alergolog z Kliniki Chorób Infekcyjnych i Alergologii WIM. 83
  • Zapobiec atakom 20 paź 2019, 20:00 Infekcje, stres, nawet dłuższa podróż czy wystąpienie w pracy mogą się przyczynić do niebezpiecznego ataku choroby. Jest lek, który może temu zapobiec – mówi Nienke Feenstra, dyrektor generalna Takeda Pharma w Polsce. 84
  • Kolejny przełom w raku płuca 20 paź 2019, 20:00 Chcielibyśmy, by rak płuca zmieniał się w chorobę przewlekłą, podobnie jak to się stało w raku piersi – mówi Wiktor Janicki, dyrektor generalny Roche Polska. 85
  • Paliwo dla innowacji 20 paź 2019, 20:00 PGNiG zainwestowało dotychczas w ponad 50 innowacyjnych projektów m.in. w obszarze poszukiwań, wydobycia, magazynowania i dystrybucji surowców naturalnych. 86
  • Zielony prąd do twojego auta 20 paź 2019, 20:00 PGE Polska Grupa Energetyczna to pierwszy w Polsce operator stacji ładowania samochodów elektrycznych, który zapewnia swoim klientom w pełni ekologiczne zasilanie. 87
  • Bliżej polskiego rolnika 20 paź 2019, 20:00 Innowacje w rolnictwie umożliwiają prowadzenie rolnictwa zrównoważonego – mówi Artur Szymczak, dyrektor zarządzający KUHN Maszyny Rolnicze. 88
  • Ekstremalne przeprowadzki 20 paź 2019, 20:00 Przenosimy całe fabryki, całe linie produkcyjne. Maszyny lub ich elementy o wadze nawet setek ton. To praca w ciągłym napięciu, ale i straszna frajda – mówi Robert Samczyk, prezes spółki Protech Motors. 89
  • Odpowiedzialna cyfryzacja 20 paź 2019, 20:00 Jak wykorzystać potencjał innowacji – mówi Łukasz Sibielak z zarządu DHL Parcel Polska, dyrektor ds. systemów informatycznych firmy. 90
  • Dzielmy się autem 20 paź 2019, 20:00 Jesteśmy narodem, który lubi posiadać. My przekonujemy, że auta lepiej używać. Korzystać z niego wtedy, kiedy potrzebujemy, bo tak jest wygodniej i bardziej ekologicznie – mówi Maciej Panek, prezes firmy Panek SA. 91
  • Być żaglem i sterem 20 paź 2019, 20:00 Powolna popularyzacja elektromobilności w Polsce wynika głównie ze słabo rozwiniętej infrastruktury ładowania. Dlatego zaopatrujemy nabywców naszych pojazdów w szybkie ładowarki – mówi Łukasz Blichewicz, prezes zarządu Grupy Assay, inwestora strategicznego Elimen Group. 92
  • Fotowoltaiczne żniwa 20 paź 2019, 20:00 Energetyka słoneczna ma wielki potencjał. Wykorzystanie go to zysk nie tylko dla środowiska, lecz także dla naszego portfela – mówi Włodzimierz Robaszek, dyrektor generalny i specjalista ds. fotowoltaiki w Solaris Energy. 93
  • Technologia jutra 20 paź 2019, 20:00 Nowe sposoby pozyskiwania i doskonalenia wiedzy, innowacyjne metody leczenia. Nasze projekty otwierają przed użytkownikami zupełnie nowe możliwości – mówi Jerzy Durślewicz, prezes firmy Tomorrow. 94
  • Przyszłość dzieje się na naszych oczach 20 paź 2019, 20:00 Innowacyjność systemowa to nie wszystko. Konieczne są uporządkowane i zaplanowane działania, zorientowane na oczekiwania klienta i przyszłe potrzeby rynku – mówi Mariusz Kazimierczak, dyrektor sprzedaży Geis PL. 95
  • Słodkie przekąski nowej generacji 20 paź 2019, 20:00 Marcin Gortat dołożył swoją cegiełkę do projektu FreeYu, dając swój know-how w obszarze odżywiania sportowców, ich preferencji i wyborów – mówi Bogusław Szladewski, prezes zarządu ZPC Otmuchów SA. 96
  • PGE Narodowy wyznacza trendy 20 paź 2019, 20:00 PGE Narodowy to nie tylko stadion, ale jednocześnie wielofunkcyjna arena, która jest wzorcem dla innych podobnych obiektów – mówi Alicja Omięcka, prezes zarządu operatora PGE Narodowego. 98
  • Polacy ruszają na Marsa 20 paź 2019, 20:00 Już w 2022 r. wyruszy pierwsza na świecie naukowa wyprawa na Marsa. Będzie to polska misja – zapowiadają Artur Chmielewski i Mariusz Sawiński, którzy razem z uczelniami oraz polskimi firmami kosmicznymi przygotowują Polski Program Marsjański. 100
  • Wątrobie na pomoc 20 paź 2019, 20:00 Leki, tłuste potrawy, nadmiar alkoholu – ze świecą szukać osób, które nie szkodzą swojej wątrobie. Jak wspomóc jej pracę? 102
  • Z twarzy podobny do nikogo 20 paź 2019, 20:00 Samotność nie jest najstraszniejszą ceną, jaką może zapłacić artysta. Wykluczenie, napiętnowanie, stygmat szaleńca. Z nimi trudniej się pogodzić – mówi Willem Dafoe, odtwórca głównej roli w filmie Juliana Schnabla „Van Gogh. U bram wieczności”. 104
  • Uprawiam techno romantyczne 20 paź 2019, 20:00 Moje pokolenie kuma więcej, niż się wydaje. Wiemy, że głos ma sens – mówi Mery Spolsky. Artystka właśnie wydała nową płytę „Dekalog Spolsky”. 108
  • Sąsiedzi, których nie ma 20 paź 2019, 20:00 Hiszpańska wojna domowa z lat 1936-1939 i reżim generała Francisco Franco nie doczekały się uczciwej debaty. Dzisiaj artyści pokazują konsekwencje, jakie społeczeństwo ponosi za dekady milczenia. 110
  • Tylko miłość 20 paź 2019, 20:00 Ta opowieść o losie kobiet w XVIII w. niepokojąco współgra z współczesnością – mówi Adèle Haenel, odtwórczyni głównej roli w nagrodzonym za scenariusz na festiwalu w Cannes „Portrecie kobiety w ogniu”. 114
  • Wydarzenie 20 paź 2019, 20:00 Lustro historii Po odważnym, zaskakującym „Pokocie” według prozy Olgi Tokarczuk Agnieszka Holland wraca do bardziej tradycyjnego kina. To cena za możliwość dotarcia do większej publiczności. A „Obywatel Jones” jest ważnym filmem.... 115
  • Film 20 paź 2019, 20:00 Szaleństwo artysty „VAN GOGH. U BRAM WIECZNOŚCI”, reż. Julian Schnabel, Against Gravity J ulian Schnabel jest dinozaurem bohemy w coraz bardziej korporacyjnym świecie artystycznym. Malarz i reżyser uwielbia obnosić się ze swoim... 116
  • Muzyka 20 paź 2019, 20:00 Środek skali B aranovski swoją karierę buduje krok po kroku i od roku dawkuje piosenki, które z łatwością zdobywają polski eter. „Luźno”, „Zbiór” czy „Czułe miejsce” są powszechnie znane, a część z nich dała artyście... 117
  • Książka 20 paź 2019, 20:00 Wielki powrót Z nikanie” to bardzo ciekawa i przejmująca proza wzięta wprost z życia i o życiu mądrze opowiadająca. Za nazwiskiem niezwykle sprawnej pisarsko Izabeli Morskiej kryje się znana choć milcząca od lat autorka kultowej... 118
  • Kalejdoskop 20 paź 2019, 20:00 Tradycja i nowoczesność P odczas wystawy „Retroperspektywa” można oglądać ponad 50 prac Michała Batorego – głównie plakaty teatralne z Polski i Francji i okładki książek wydawnictwa Drzewo Babel. Pochodzący z Łodzi artysta,... 119
  • Niebrylantowa 20 paź 2019, 20:00 Co do Olgi, myślę, że jak najbardziej, jestem za! Przez te wszystkie lata od początku lat 90. Tokarczuk wykonała gigantyczną robotę. Wydała dziesiątki książek, z których chyba tylko „Anna In w grobowcach świata” była niestrawna,... 120
  • Sprzedawcy marzeń 20 paź 2019, 20:00 W świecie, w którym coaching robi spektakularną karierę, gwiazdy też chcą być coachami, tyle że w wersji premium. 122
  • Jestem człowiekiem staromodnym 20 paź 2019, 20:00 To, co mam w głowie, nie jest efektem jednorazowego objawienia, tylko lektur i podróży, które najczęściej odbywałem, będąc zainspirowany książką. 126
  • Kiszone „oliwki” z Podkarpacia 20 paź 2019, 20:00 Jest rośliną ozdobną, często formowaną w żywopłoty. Ma rodowód dworski, w przeszłości jego krzewy musiały zdobić każdy park pałacowy. Mowa o dereniu, który kryje także kulinarne sekrety. 128
  • …prowadzenie rozmowy o podwyżce 20 paź 2019, 20:00 Uważasz, że zasługujesz na podwyżkę, ale boisz się o nią poprosić? Podpowiadamy, jak przygotować się do rozmowy z przełożonym. 129
  • Zrób sobie… Olgę Tokarczuk 20 paź 2019, 20:00 Prawicowi publicyści natychmiast wytropili sztokholmski spisek przeciwko Polsce. Wgryzamy się w jego szczegóły. 130

ZKDP - Nakład kontrolowany