Rumunia odwraca oczy

Rumunia odwraca oczy

Nie chcąc pamiętać o aliansie Rumunii z nazistami, wykreśliliśmy czas Holokaustu z podręczników. W efekcie dzisiaj faszystowscy zbrodniarze otoczeni są kultem – mówi reżyser Radu Jude.

„Aferim!”, „Zabliźnione serca”, „Umarły naród”. Często wracał pan do przeszłości. A teraz proponuje pan „Nie obchodzi mnie, czy przejdziemy do historii jako barbarzyńcy” – film o pamięci społecznej.

Historia interesuje mnie, gdy kształtuje współczesność. Pochodzi pan z Polski. Wie pan równie dobrze jak ja, że nasza część Europy wciąż nosi otwarte rany przeszłości. Kolejne systemy preparowały własne wizje dziejów, a w biegu wydarzeń zabrakło nam siły, aby obudzić prawdziwą, uczciwą debatę o bagażu, jaki dźwigamy. Dlatego dzisiaj na siłę, po omacku szukamy tożsamości, a nic tak nie łączy jak „wspólny wróg”. Rodzi się nacjonalizm, który daje poczucie siły. Mam nadzieję, że razem z nim nie odżyje faszyzm. Ale trudno zaprzeczyć, że Rumunia, Polska, Węgry, a nawet kraje Zachodu odchodzą dziś od demokratycznych ideałów.

Dlatego odkrywa pan mroczne rozdziały rumuńskich losów? W pana filmie młoda reżyserka teatralna próbuje na miejskim placu stworzyć rekonstrukcję masakry Żydów w Odessie w 1941 r.

Dokonanej przez rumuńską armię ramię w ramię z Niemcami. Dlatego moja bohaterka trafia na mur ze strony urzędników i „opinii publicznej”. Rumunia jest niewielkim, zapomnianym krajem, o którym niewiele mówi się w świecie. Reżim komunistyczny teoretycznie powinien był głośno wykrzyczeć prawdę o naszym aliansie z nazistami. Jednak politycy milczeli, bo nie chcieli przyznać, że kiedykolwiek znaleźliśmy się po przeciwnej stronie barykady niż bratni Związek Radziecki. Czas Holokaustu został wykreślony z annałów. I nagle kilka lat po przewrocie 1989 r. rodzi się kult członków Żelaznej Gwardii i innych organizacji faszystowskich. Stają się u nas wzorem dla nastolatków. Podobnie jak sam marszałek Ion Antonescu, dyktator Rumunii w latach 1940-1944.

Tytuł pana filmu to właśnie jego słowa.

Tak, powiedział: „Nie dbam, czy przejdziemy do historii jako barbarzyńcy”, wydając decyzję o „samooczyszczeniu” społeczeństwa. Wielu ludzi uznaje go za bohatera, bo przeciwstawiał się komunizmowi. Tylko zapominają, że robił to z pozycji hitlerowskich. Tak samo wybiela się wiele innych, w swojej naturze bandyckich, ruchów oporu wobec ZSRR. To efekt niedojrzałości społeczeństwa. W wersji historii, jakiej uczą się dzieci w szkołach, Rumuni zawsze przedstawieni są w heroiczny sposób. Wiele osób z mojej ekipy w mniejszym lub większym stopniu negowało udział rodaków w Holokauście. Zanim zacząłem zdjęcia, przeczytałem książkę historyka wojskowego o wybawieniu Odessy przez naszą armię. Nie padło w niej ani jedno słowo o losie Żydów mieszkających w tym mieście. A przygotowując swój projekt, wciąż słyszałem to samo pytanie, co bohaterka filmu: „Dlaczego taki temat? Nie mógłby pan zrobić filmu o tym, jak Rumuni cierpieli w czasach komuny?”.

A właściwie dlaczego nie mógłby pan nakręcić o tym filmu?

Mógłbym. Mam nawet projekt, którego akcja rozgrywa się w latach 80. Scenariusz oparty jest na aktach urzędu bezpieczeństwa. Ale najpierw muszę poradzić sobie z drzazgami, które bolą mnie najbardziej. Należę do pokolenia oszukanego przez historyczną propagandę. Przez lata żywiono mnie kłamstwami, muszę je wypłukać z krwiobiegu. Więc zaciskam zęby i robię to. Z niemałym trudem. Gdy kręciłem „Nie obchodzi mnie.”.., byłem wręcz zaskoczony, że Muzeum Wojskowości wpuściło nas na zdjęcia. Jego dyrekcja wysłała nasz scenariusz do Ministerstwa Obrony, a potem zażądała tylko usunięcia ze scenariusza kilku drobiazgów. Ale zazwyczaj bywa gorzej. Moje nazwisko – Jude – też mi nie pomaga w negocjacjach i rozmowach z widzami. Nie jestem Żydem, jednak w mediach społecznościowych wylewa się na mnie fala hejtu: „Gdyby nie był Jude, nie robiłby takich filmów”. Zresztą, po co ja to panu tłumaczę? Przecież czytam, jak w Polsce traktuje się Jana Tomasza Grossa.

Władze rumuńskie podsycają atmosferę wzajemnej nietolerancji?

Absolutnie. I są w tym bezczelne. Politycy partii rządzącej forsują swoje prawo, uprawiają propagandę, świadomie pogłębiają podziały społeczne. Kreują atmosferę, w której nietolerancja jest akceptowana. A w dobie social mediów wystarczy iskra, aby wywołać pożar. Zalewa nas fala nienawiści, wobec której jesteśmy bezsilni. Gdy kino w Bukareszcie włączyło do repertuaru film „120 uderzeń serca” Robina Campillo o aktywistach walczących z epidemią AIDS we Francji, do sali wtargnęła grupa nacjonalistów. Zatrzymali projekcję, wykrzykując, że nie życzą sobie, by gejowskie treści niszczyły naszą moralność. A my ulegamy. Gdy potem powstał rumuński film o lesbijskiej miłości, to samo kino, należące do Europa Cinemas Label, nie zgodziło się go pokazywać. Jego szefowie oświadczyli: „Przepraszamy, ale nie chcemy skandalu”.

Jeden z bohaterów pańskich „Zabliźnionych serc” mówi: „Nie jestem antysemitą. No może tylko pod względem politycznym i ekonomicznym”.

W tym filmie wykorzystałem zdania z autentycznych dokumentów z lat 30. i 40. „Szanujemy inną religię, ale jesteśmy przeciwni Żydom z powodów ekonomicznych czy politycznych”. Większość Żydów kojarzono wówczas z marksizmem. To był taki dziwny sposób wyrażania niechęci. Jak powiedzieć: „Nie podobasz mi się z powodu zegarka, jaki nosisz”.

Ten ton wraca w pana filmie, gdy aktor mówi: „Nie jestem przeciwnikiem Romów, po prostu nie chcę z nimi występować”.

Tej sceny nie wymyśliłem. Została zainspirowana sytuacjami, jakie przydarzyły się już w trakcie pracy nad „Nie obchodzi mnie.”... W Rumunii nie ma może jawnej nienawiści w stosunku do Romów, ale wyraźna jest tendencja do wypychania ich na margines. Wiele lat pracowałem w reklamie i nigdy nie mogłem zatrudnić do klipów cygańskiego aktora. Słyszałem: „To nie wpłynie dobrze na efektywność kampanii”. Pamiętam też, jak rok temu odebrałem ze szkoły mojego syna. Stał z kolegą, którego babcia nagle zaczęła na niego krzyczeć: „Nie zachowuj się jak brudny Cygan”. Zwróciłem jej uwagę. Mój syn miał potem w klasie przechlapane.

Co nie wróży dobrze na przyszłość. Robi pan filmy także dlatego, by kolejne pokolenie nie powtórzyło naszych błędów?

Absolutnie. Lubię myśleć, że sztuka może wywrzeć wpływ na widzów, a sukcesy rumuńskiej Nowej Fali odcisną się na świadomości młodego pokolenia. Ale potem mój błogostan pryska. Bo czy wspaniała niemiecka kultura zatrzymała marsz do władzy Hitlera?

Radu Jude (ur. 1977) – jeden z najciekawszych rumuńskich reżyserów. W „Najszczęśliwszej dziewczynie na świecie” i „Wszystkich w naszej rodzinie” obserwował przemiany swojego społeczeństwa na najbardziej intymnym poziomie. Zasłynął jednak opowieściami o środkowoeuropejskiej historii. W „Zabliźnionych sercach” wracał do lat 30. W nagrodzonym za reżyserię na festiwalu w Berlinie „Aferim!” przypominał, jak w XIX-wiecznej Rumunii kwitł handel romskimi niewolnikami. Najnowsze „Nie obchodzi mnie.”.. jest analizą naszego współczesnego stosunku do przeszłości.
Okładka tygodnika WPROST: 47/2019
Więcej możesz przeczytać w 47/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 47/2019 (1912)

  • Nie zbijajmy termometrów 17 lis 2019, 20:00 Kilka dni temu ABW podała, że aresztowano dwie osoby, które planowały w Polsce zamachy terrorystyczne. Z kolei we wrześniu przed manifestacją w Lublinie zatrzymano małżeństwo, które miało ze sobą bomby mogące – według specjalistów... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 17 lis 2019, 20:00 Politycy PiS żyją ciągle zdarzeniami z pierwszego dnia obrad nowego Sejmu. Zaskoczeniem dla wszystkich było to, że czas wystąpienia premiera MATEUSZA MORAWIECKIEGO podczas składania dymisji był ograniczony. – Premier się zdziwił, że... 6
  • 7 dni dookoła świata 17 lis 2019, 20:00 Grillowanie Trumpa Trwa mrożące krew w żyłach widowisko pt. odwoływanie prezydenta USA. Przesłuchania w Izbie Reprezentantów pokazały to, co już o Donaldzie Trumpie wszyscy wiemy: że nie jest on miłym facetem. Trudno patrzeć na to... 8
  • Obraz tygodnia 17 lis 2019, 20:00 5 mld euro Pochłonęła trwająca kilkanaście lat budow a systemu śluz zabezpieczających Wenecję przed podtopieniami. Projekt nieskończony, ponad 30 osób w więzieniu za korupcję, a woda znów zalała miasto Wygrany Laurent Simons... 11
  • Samotność naszych czasów 17 lis 2019, 20:00 Rozmowa z Grażyną Wolszczak, aktorką. 12
  • Ogrody Wersalu 17 lis 2019, 20:00 Obyczaje w świecie polskiej polityki upadły, ale od kilku dni marszałek Tomasz Grodzki przywraca standardy poprawności – na razie językowej. Czy wkrótce w parlamencie zapanuje Wersal? 14
  • Tajna broń prezesa 17 lis 2019, 20:00 Antoni Macierewicz, Krystyna Pawłowicz, Stanisław Piotrowicz to narzędzia, którymi posługuje się prezes PiS, żeby utrzymać jedność obozu władzy i prymat PiS po prawej stronie sceny politycznej. 17
  • Profesor od awantur 17 lis 2019, 20:00 Jarosław Kaczyński nie ma wątpliwości, że Krystyna Pawłowicz będzie wymarzoną sędzią Trybunału Konstytucyjnego. 22
  • Skutek odwrotny do zamierzonego 17 lis 2019, 20:00 W PRL przy okazji różnych rocznic – rewolucji październikowej, Manifestu Lipcowego i podobnych – odbywały się w szkołach akademie, młodzież w białych bluzkach lub harcerskich mundurkach recytowała propagandowe wiersze, często... 25
  • Trzeba podnieść wiek emerytalny 17 lis 2019, 20:00 Zmiana w kierownictwie PO jest niezbędna, jeżeli nie chcemy przegrać wyborów prezydenckich – mówi Bogdan Zdrojewski, senator PO. 26
  • Kto posprząta śmietnik Europy 17 lis 2019, 20:00 Większość Polaków chce zdecydowanych działań na rzecz ochrony środowiska naturalnego. Czy walka o przyrodę i klimat stanie się tematem numer jeden zbliżającej się kampanii prezydenckiej? 31
  • Pokolenie porno 17 lis 2019, 20:00 Dorasta pierwsze pokolenie Polaków wychowanych z nieograniczonym dostępem do pornografii online. Nie potrafią stworzyć zdrowego związku ani założyć rodziny. 34
  • Kościół, który nie wyklucza 17 lis 2019, 20:00 Jeśli przestałeś chodzić do kościoła i nie widzisz w nim miejsca dla siebie, powinieneś przyjechać do Wrocławia 39
  • Rozmnażanie białych wojowników 17 lis 2019, 20:00 ONZ chce, by Polska zdelegalizowała skrajnie prawicowe organizacje. Żeby w Polsce skutecznie walczyć z przejawami rasizmu i ksenofobii, tego samego powinni chcieć nasi politycy, księża i przedstawiciele prawa. 40
  • American Dream na sprzedaż 17 lis 2019, 20:00 Torebki Michaela Korsa i buty Gucci za jedną trzecią ceny. Plaże i drinki na Florydzie albo polowania na tornada w Kolorado. Jak firmy chcą zarabiać na pierwszych Polakach lecących do USA bez wiz. 44
  • Człowiek od brudnej roboty 17 lis 2019, 20:00 Unijni urzędnicy nie potrafią sobie wyobrazić poziomu zabagnienia naszego powietrza. Polska jest krajem, gdzie spala się 85 proc. węgla używanego rocznie w całej Unii w domowych piecach. Dla Brukseli to jest kosmos, inny świat – mówi Piotr Woźny, prezes Narodowego Funduszu... 50
  • Hossa Bessa 17 lis 2019, 20:00 Koszmar palacza Papierosy droższe o złotówkę, butelka wódki o 1,40 zł w górę – takie podwyżki czekają nas w sklepach już od przyszłego roku. Ministerstwo Finansów chce, żeby akcyza na alkohol i tytoń podskoczyła od stycznia 2020... 53
  • Odpowiedzialni cyfrowo 17 lis 2019, 20:00 Odpowiedzialny biznes to dziś nie tylko dbanie o zrównoważony rozwój czy działania na rzecz lokalnych społeczności. To także wzięcie na siebie cyfrowej odpowiedzialności za pracowników i klientów. 54
  • Cyberprzestępcy atakują 17 lis 2019, 20:00 58 proc. Polaków uważa, że cyberprzestępczość nie stanowi dużego zagrożenia dla naszego kraju. Tymczasem co godzinę na świecie dochodzi do tysiąca zorganizowanych cyberataków. 56
  • Nie daj się wirusom 17 lis 2019, 20:00 Cyberprzestępczość ma charakter masowy, jedynym sposobem na zabezpieczenie się przed atakami jest dobry program antywirusowy i zdrowy rozsądek– mówi Grzegorz Michałek, prezes firmy Arcabit. 57
  • Twój biznes na PGE Narodowym 17 lis 2019, 20:00 Zastanów się nad swoim biznesem. Wykorzystaj potencjał, który daje Biało-Czerwona Twierdza. 58
  • Prestiżowe salony samochodowe 17 lis 2019, 20:00 AutoGrupa Pietrzak to ekskluzywny salon samochodów używanych, funkcjonujący od ponad dwóch lat na rynku. 60
  • Zielony ład kontra dobra zmiana 17 lis 2019, 20:00 Ekologiczne plany UE wcale nie muszą być zagrożeniem dla polskiej gospodarki. Jeśli rząd rozegra to dobrze, opozycja może jeszcze przez długie lata zgrzytać zębami z zazdrości. 62
  • Zrozumieć Turka 17 lis 2019, 20:00 Agencje cytują słowa tureckiego prezydenta Recepa Erdoğana, wypowiedziane w Budapeszcie: „Czy otrzymamy wsparcie, czy nie, będziemy wciąż pomagać gościom, których przyjmujemy, ale jeśli to się nie powiedzie, będziemy musieli... 65
  • Rumunia odwraca oczy 17 lis 2019, 20:00 Nie chcąc pamiętać o aliansie Rumunii z nazistami, wykreśliliśmy czas Holokaustu z podręczników. W efekcie dzisiaj faszystowscy zbrodniarze otoczeni są kultem – mówi reżyser Radu Jude. 66
  • Odczulanie zmniejsza ryzyko astmy 17 lis 2019, 20:00 Coraz więcej osób w Polsce cierpi na alergiczny nieżyt nosa. Nieleczony prawidłowo u połowy z nich prowadzi do rozwoju astmy. Jednym ze sposobów, by temu zapobiec, jest odczulanie. 68
  • Groźne niedobory 17 lis 2019, 20:00 Niezdrowa dieta, radykalne odchudzanie, przewlekła choroba – przyczyn niedoborów makro- i mikroelementów oraz witamin może być wiele. Skutki? Często drastyczne. 70
  • Podzielone królestwo 17 lis 2019, 20:00 Choć termin brexitu został po raz kolejny przesunięty, brytyjska kultura zdążyła się już z nim oswoić. A ponurym wizjom rzeczywistości towarzyszy tęsknota za imperialną potęgą. 72
  • Wszyscy ludzie Kena Loacha 17 lis 2019, 20:00 „Nie ma nas w domu” to film o pracy w czasach prekariatu. Po raz kolejny Ken Loach skromną opowieścią dopisuje cały rozdział historii społecznej Wielkiej Brytanii. 76
  • Nie mam kompleksu polskości 17 lis 2019, 20:00 W ostatnich latach w polskiej kulturze wydarzyło się wiele dobrego, choćby Oscar dla Pawlikowskiego czy Nobel dla Tokarczuk. Opinia o polskich artystach jest fantastyczna – mówi Szymon Komasa, śpiewak operowy. 79
  • Anatomia linczu 17 lis 2019, 20:00 Coraz częściej bohaterem filmowym staje się tłum. Ludzie, którzy w grupie stają się nieprzewidywalni, agresywni, groźni. Ale opowiadając o tym w „Supernovej”, Bartosz Kruhlik nie gubi z pola widzenia pojedynczych bohaterów: z ich... 82
  • Film 17 lis 2019, 20:00 Zawał Monika Jordan-Młodzianowska nie traktuje Śląska jak atrakcyjnej scenografii. Wgryza się głęboko w mentalność ludzi, którzy na co dzień żyją w cieniu potencjalnej tragedii. Bo przecież zjeżdżając do szybów, pozostają... 83
  • Muzyka 17 lis 2019, 20:00 Emocjonalna równowaga FKA twigs, które mocno wchodzą pod czyli Tahliah Barnett, opowiada o przeżyciach, skórę i zostawiają w człowieku blizny. Ale w ten świat najgłębszych uczuć wprowadza słuchaczy z delikatnością i subtelnością.... 84
  • Książka 17 lis 2019, 20:00 Kaszubska saga DRUGA POWIEŚĆ MARTYNY BUNDY JEST MOCNYM POTWIERDZENIEM TALENTU, który zasygnalizował kilka lat temu jej powieściowy debiut „Nieczułość”. Siłą nowego utworu jest przede wszystkim głębokie wejście w historię jej... 86
  • Kalejdoskop 17 lis 2019, 20:00 Naturalne arcydzieło W „Siedmiu światach…” przenosimy się do najbardziej niedostępnych dla człowieka miejsc. W Amazonii na naszych oczach jerzyki wykonują śmiertelnie niebezpieczne loty przez wodospady, w Chinach małpy do złudzenia... 87
  • Witajcie w latach dwudziestych 17 lis 2019, 20:00 Za półtora miesiąca zaczną się nowe „lata 20”.. Moda lat 20., proza lat 20., muzyka itd. Jak sto lat temu. Co prawda, zważywszy na to, jak wygląda i ku czemu zmierza świat, w najmniejszym nawet stopniu nie ma się na co cieszyć.... 88
  • Od 40 lat uczę tolerancji 17 lis 2019, 20:00 Nie wierzę, że ktoś, kto słuchał moich piosenek, ale tak naprawdę słuchał, kto był moim prawdziwym fanem, komu rodzice tłumaczyli znaczenie śpiewanych przeze mnie słów, dziś jest obojętny na to, co się dzieje. Albo że mógł wyrosnąć na ksenofoba czy homofoba – mówi Majka... 90
  • Co mnie inspiruje mówi Piotr Rubik 17 lis 2019, 20:00 kompozytor, producent muzyczny, dyrygent oraz wokalista 95
  • Legendarne Katarzynki 17 lis 2019, 20:00 Toruńskie pierniki figuralne w dawnych czasach były nie tylko przysmakiem, lecz także arcydziełami rzemiosła artystycznego. 96
  • Jak zmniejszyć ślad węglowy 17 lis 2019, 20:00 Polska rocznie emituje średnio 8,5 tony dwutlenku węgla na mieszkańca. Ale wcale nie musi tak być. Wystarczy zacząć prowadzić ekologiczne kalkulacje. 97
  • Zrób sobie… Gretę Thunberg 17 lis 2019, 20:00 Grecie portret z recyklingu zwyczajnie się należy – z dedykacją dla wszystkich nastoletnich bojowniczek o lepszą przyszłość naszej planety. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany