Widzialna ręka polityków

Widzialna ręka polityków

Rozmowa z prof. Davidem D. Friedmanem, wykładowcą ekonomii i prawa na Uniwersytecie Santa Clara, promotorem anarcho- kapitalizmu
„Wprost": – Państwo wraca w wielkim stylu, by sparafrazować wypowiedź jednego z bohaterów filmu „Pulp Fiction" Quentina Tarantino. Wybawi nas od kryzysu wywołanego ponoć nieodpowiedzialnym pozostawieniem wszystkiego „niewidzialnej ręce rynku”?
David D. Friedman: Churchill twierdził, że demokracja to najgorsza forma rządów, ale lepszej nie wymyślono. Niektórzy wyciągają z tego wniosek, że należy ją wspierać. Ja mam inny: skoro nawet najlepsza istniejąca forma rządów jest tak zła, to trzeba robić wszystko, aby maksymalnie ograniczyć rolę państwa w naszym życiu.– Kto wtedy wyciągnie rynki z kłopotów?
– Może wtedy nie będzie tak głębokich kryzysów? Niedługo po pierwszej wojnie światowej w USA wystąpiły wszelkie oznaki zbliżającego się kryzysu, m.in. gwałtowne spadki cen. Rząd nic nie zrobił i zawierucha skończyła się po roku. Gdy sytuacja się powtórzyła i nastąpił krach w 1929 r., rząd interweniował na ogromną skalę. I kryzys w ostrej formie trwał cztery lata, a rooseveltowski New Deal przedłużył jego skutki aż do wybuchu kolejnej wojny.

– Tym razem państwo także jest winne?
– Nie wiem, na ile jest to kryzys finansowy, a na ile polityczny, czyli taki, który powoduje przedłużenie i pogłębienie finansowych turbulencji. Rządy są bardzo aktywne, co będzie oznaczało ogromne koszty przez dłuższy czas. Weźmy przykład zamachów z 11 września 2001 r. Ktoś oszacował ich koszt dla amerykańskiej gospodarki, wliczając wartość życia zabitych ludzi, na kilka miliardów dolarów, zaś koszty działań rządu, mających przeciwdziałać skutkom zamachów, na kwotę 10-20 razy większą. Tym razem może być podobnie.

– Usprawiedliwia pan bankierów kupujących i sprzedających pakiety beznadziejnych kredytów hipotecznych jako superprodukty inwestycyjne?
– To złożona sprawa. Państwo nie może zupełnie uciec od odpowiedzialności. Spójrzmy na znane agencje hipoteczne Fannie Mae i Freddie Mac. Po drugiej wojnie światowej politycy chcieli zdobyć punkty u wyborców i postanowili ułatwić jak największej liczbie osób zakup własnego domu. Powołali dwie wspomniane firmy, które kupowały od banków detalicznych pożyczki, pakowały je, ubezpieczały i sprzedawały dalej. Te obligacje zabezpieczone kredytami hipotecznymi były ryzykowne, ale nikt się tym nie przejmował. Wszyscy domniemywali – i słusznie – że w razie kłopotów państwo nie pozwoli upaść tym firmom i przejmie ich długi. To rozkręciło rynek nieruchomości i związanych z nimi produktów finansowych.

– Anna Schwartz, znakomita ekonomistka i współpracowniczka pańskiego ojca Miltona Friedmana, twierdzi, że szef Rezerwy Federalnej Ben Bernanke się myli. Stosuje metody, które powinny być użyte, ale nie zostały, podczas wielkiego kryzysu w latach 30. Tyle że dzisiejszy kryzys jest zupełnie inny. Czy Bernanke toczy niewłaściwą wojnę?
– Zgadzam się z Anną Schwartz. Podczas wielkiego kryzysu głównym problemem był brak płynności w bankach. Dziś nie ma problemu z płynnością. To nie jest taki sam kryzys.

– A czym ten się skończy?
– Mój ojciec w takich sytuacjach przytaczał historyjkę o tym, jak w XVIII wieku Szkoci radowali się z klęski i upokorzenia Anglików podczas amerykańskiej wojny o niepodległość. Oczekiwali, że lada chwila brytyjskie imperium się zawali. A ono dopiero zmierzało ku prawdziwej potędze. Podobnie dziś nie należy przeceniać znaczenia kryzysu finansowego.

– Rozważmy trzy plany: amerykański plan Paulsona, czyli państwowy skup „toksycznych aktywów" od banków; europejski plan Browna, czyli państwowe gwarancje dla pożyczek międzybankowych i depozytów klientów; i prosty plan, który bankowcom proponują demonstranci przed siedzibą giełdy na Wall Street: „Skaczcie, dranie!".
– Wybrałbym ten ostatni. Błąd, strata, wypadnięcie z interesu – to normalny cykl wolnorynkowy. Gdy włącza się do tego rząd, naturalna kolej rzeczy zostaje zakłócona, odpowiedzialność się rozmywa, a straty rozkładają się na wszystkich. Jeśli ktoś kupił dom, na który go nie stać, to jego problem. Jeśli ktoś kupił akcje banku dokonującego ryzykownych inwestycji, to również jego problem. Każdy z nas co chwila podejmuje ryzyko, choćby zatrudniając się w jakiejś firmie. Gdy się okaże, że popełniliśmy błąd, musimy po prostu poszukać nowej pracy.

– Ale wielu ludzi oczekuje reakcji rządu na kryzys.
– Brak decyzji też jest decyzją. Przy okazji planów ratunkowych politycy załatwiają tylko swoje interesy. Gdy Kongres w pierwszym podejściu odrzucił plan Paulsona, rząd dołożył do niego wiele nowych elementów – bez żadnego związku z kryzysem, żeby tylko „kupić" głosy kongresmenów i wyborców. I co? Po odrzuceniu planu giełdowe indeksy spadły. Po jego przyjęciu spadły jeszcze bardziej.

– Skoro prywatny sektor jest dużo bardziej racjonalny, to dlaczego tylu inwestorów wierzyło, że ceny nieruchomości mogą rosnąć w nieskończoność?
– Bazowanie na racjonalności konsumentów to nie jest system perfekcyjny, ale lepszego nie ma. Pamiętam czasy, gdy graficzny interfejs w komputerach był nowinką. Zainwestowałem wtedy w akcje Apple’a i Microsoftu, wnioskując z działań tych firm, że pecety się upowszechnią, a spółki będą wówczas miały gotowe oprogramowanie do nich. I to był dobry interes. Udało się dlatego, że się tym interesowałem, byłem w temacie. Podobnie teraz, jedni uwierzyli w nieustanny wzrost cen nieruchomości, ale są i tacy, którzy przewidzieli załamanie.

– Skąd mamy czerpać taką wiedzę w wypadku wielkich firm prowadzących złożone operacje? Może trzeba bardziej uregulować rynki, aby wszystkim zapewnić równy dostęp do informacji i zagwarantować minimum bezpieczeństwa?
– Wolny rynek zapewnia metody zmniejszenia ryzyka. Są towarzystwa ubezpieczeniowe, kontrakty terminowe, za których pomocą można się zabezpieczać przed spadkami kursów itd.

– Zatem państwowe regulacje są niedobre. Ale czy ich brak nie byłby jeszcze gorszy?
– Niekoniecznie. Przykładowo, w trosce o uczestników rynku państwa narzucają firmom zasady rachunkowości, które próbują pogodzić ogień z wodą: prostotę informacji, tak by była ona zrozumiała dla każdego inwestora, z wielką jej komplikacją, aby jak najdokładniej opisywała operacje finansowe. Ta sprzeczność ułatwia firmom manipulowanie danymi. Tak było w wypadku amerykańskiej ustawy Sarbanes-Oxley, przyjętej po bankructwie Enronu. Narzucone przez nią wymogi prowadziły w wielu wypadkach do niedoszacowania wartości aktywów firm i dezinformowania inwestorów.

– Czy to znaczy, że żadne regulacje rynku nie są potrzebne?
– Nie da się zapewnić całkowitego bezpieczeństwa w żadnej sferze. Ingerencja rządu tego nie zmieni, a zahamuje rozwój. Jakie jest znane wszystkim tanie, ekologiczne i potężne źródło energii? Energia jądrowa. Rządy ograniczają jednak budowę elektrowni atomowych. Nie dlatego że są po temu sensowne przesłanki, ale z ostrożności, „na wszelki wypadek".

– Przewidział pan dla rządu przynajmniej rolę „nocnego stróża"? Monopolu na przemoc nie da mu się chyba odmówić.
– To, że na niektóre działania rządu nie reagujemy, bo ma odpowiednią siłę, aby nas zabić, to jeszcze nie znaczy, że przyznajemy mu do tego prawo. To racjonalne zachowanie.

– Wyobraźmy więc sobie, że rządu nie ma. Ma pan butelkę coca-coli, ktoś ją panu zabiera i co dalej?
– Może go powstrzymać świadomość, że mogę go walnąć w łeb.

– Wtedy on panu odda i mamy bijatykę. Co, jeśli złodziej jest większy i silniejszy? Zawsze ma wygrać?
– To nie takie proste. Moje środowisko uznaje, że ta butelka jest moja. Po to tworzymy sieci powiązań i społeczne sojusze, aby w takim wypadku przywołać na pomoc innych i dać odpór choćby silniejszemu. Cała historia ludzkości dowodzi, że zysk z oszustwa czy kradzieży jest na dłuższą metę mniejszy niż z kooperacji. W XVIII wieku w Anglii nie było policji. Przestępców wyrzucali na margines sami obywatele.

– Czy to może działać w erze globalnych zagrożeń, takich jak terroryzm czy cyberprzestępczość?
– Przykładowo, jeśli każdy z nas będzie miał podpis elektroniczny, reputacja internetowego oszusta zostanie zrujnowana skuteczniej i szybciej niż w wyniku jakiegokolwiek wyroku sądowego. Nie uda mu się wymigać od odpowiedzialności, a wiadomość o nim rozejdzie się błyskawicznie wśród milionów ludzi. W mojej nowej książce piszę o problemie wolności w odniesieniu do nowych technologii. Państwo uważa, że skoro nastolatek może stworzyć w garażu wirusa, który zabije mnóstwo ludzi, to każdego trzeba prewencyjnie poddać zwiększonej kontroli. Zaraz, zaraz. Czy to nie rządy są głównymi organizacjami, które wydają miliardy na opracowanie nowych sposobów uśmiercania ludzi? Za to w prywatnym sektorze, poza firmami, które również się tym zajmują, są też takie, które oferują mnóstwo różnych sposobów – od leków po ubezpieczenia – obrony przed takimi zagrożeniami.

– Czy jednak państwo nie wyjdzie z obecnego kryzysu finansowego wzmocnione? Chyba będzie pan musiał dłużej poczekać na jego upadek.
– Twierdzę, że rząd kiedyś obumrze. W końcu jestem anarchistą.



David D. Friedman urodził się 12 lutego 1945 r. Jest synem prof. Miltona Friedmana, noblisty, jednego z najsłynniejszych i najbardziej wpływowych ekonomistów XX wieku. Uzyskał doktorat z fizyki na Chicago University. Wykłada prawo i ekonomię na uniwersytecie Santa Clara. Jest ateistą i jednym z czołowych przedstawicieli anarchokapitalizmu. Jest autorem książek „The Machinery of Freedom", „Price Theory: An Intermediate Text", „Hidden Order: The Economics of Everyday Life”, „Law’s Order: What Economics Has to Do with Law and Why It Matters”, „Future Imperfect: Technology and Freedom in an Uncertain World”. Jest publicystą amerykańskiego libertariańskiego dziennika „Liberty”. Prowadzi blog, interesuje się historią średniowiecznej Europy, pisze opowiadania fantasy.



Okładka tygodnika WPROST: 45/2008
Więcej możesz przeczytać w 45/2008 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 45/2008 (1350)

  • Na stronie - Czy leci z nami pilot? 2 lis 2008, 22:00 Polskie banki są bezpieczniejsze niż polscy przywódcy 3
  • Komando Kiszczaka z Kazunia 2 lis 2008, 22:00 Zabójstwo Popiełuszki 6
  • Skaner 2 lis 2008, 22:00 6
  • Listek załatwił Drzewko 2 lis 2008, 22:00 Piłka nożna 7
  • Emirat Polska 2 lis 2008, 22:00 Inwestycje 7
  • Polski pisarz amerykański 2 lis 2008, 22:00 William Wharton (1925-2008) 7
  • Dossier 2 lis 2008, 22:00 „Senator Obama startuje w wyborach, by być naczelnym redystrybutorem. Ja startuję w wyborach, by być naczelnym wodzem" John McCain o Baracku Obamie„Te wszystkie eleganckie i drogie ubrania są tylko wypożyczone. Nie zabiorę... 8
  • Pytania niepolityczne: Wywinąłem niewąskiego orła 2 lis 2008, 22:00 Rozmowa z Pawłem Poncyliuszem, posłem PiS, mistrzem parlamentarzystów w narciarstwie 8
  • Ludzie 2 lis 2008, 22:00 Zabaw się z Bruni i SarkozymCarla Bruni i Nicolas Sarkozy zostali bohaterami zbioru szarad i rebusów. „Zeszyt zabaw Nicolasa i Carli" to książeczka, która wkrótce ukaże się na francuskim rynku. Można w niej będzie znaleźć... 9
  • Niebezpieczny taniec 2 lis 2008, 22:00 Show-biznes 9
  • Lampart w domu starców 2 lis 2008, 22:00 Obyczaje 10
  • Maszyna do fałszowania 2 lis 2008, 22:00 Wybory 10
  • Wykrywacz kłamstw 2 lis 2008, 22:00 „To był pierwszy i ostatni przypadek użycia przeze mnie takich wulgarnych sformułowań" – tak Janusz Palikot tłumaczył swoją telewizyjną wypowiedź z 29 października: „Jebać PZPN" Janusz Palikot (ur. 26... 10
  • Euromapa 2 lis 2008, 22:00 Gospodarka 12
  • Fundusz 007 2 lis 2008, 22:00 Film 12
  • Zapytaj Wprost - Rajd to narkotyk 2 lis 2008, 22:00 Na pytania czytelników internetowego wydania tygodnika „Wprost” odpowiada Michał Sołowow. 14
  • Poczta 2 lis 2008, 22:00 Wyższa fikcjaW  artykule „Wyższa fikcja" (nr 40) najbardziej dostało się takim kierunkom, jak zarządzanie i psychologia. Studiuję jedno i drugie – zarządzanie na uczelni państwowej w trybie stacjonarnym, psychologię w... 16
  • Playback 2 lis 2008, 22:00 Prezes PZPN Grzegorz Lato oraz konkurenci do tego stanowiska Zbigniew Boniek i Zdzisław KręcinaFot. W. Rozbicki/Reporter 16
  • Wprost przeciwnie - Terror większości 2 lis 2008, 22:00 "Nie" dla referendum w sprawie prywatyzacji służby zdrowia to wyraz nowego rodzaju demokracji w Polsce 17
  • Wydarzenia tygodnia - Kraj 2 lis 2008, 22:00 Kwestia przyjęcia euro zdominowała posiedzenie Rady Gabinetowej 28 października. Po jego zakończeniu prezydent ocenił, że wprowadzenie w Polsce euro powinno być „sprawą pewnej dyskusji", a premier Donald Tusk uznał, że udało... 18
  • Wydarzenia tygodnia - Świat 2 lis 2008, 22:00 2,5 miliona osób według organizatorów, a 200 tysięcy zdaniem policji wzięło udział w manifestacji w Rzymie przeciwko rządowi Silvio Berlusconiego. Zwołała ją największa siła centrolewicowej opozycji – Partia Demokratyczna. W... 20
  • Z życia koalicji 2 lis 2008, 22:00 Na Radzie Gabinetowej Donald z Kaczorem pili sobie z dzióbków. Jak to podsumował wiceszef klubu PO Grzegorz Dolniak? „Jestem pozytywnie rozczarowany postawą prezydenta". Litości! Naucz się, chłopie, raz na zawsze, że... 22
  • Z życia opozycji 2 lis 2008, 22:00 Przemysław Edgar Gosiewski ogłosił, że PiS ma ponadpartyjny plan ratunkowy dla gospodarki. Dlaczego plan partyjny jest ponadpartyjny, to nie bardzo rozumiemy. Ale też nie wymagajmy od polityków, by partyjna logika była tożsama z logiką... 23
  • Czy zabraknie pieniędzy 2 lis 2008, 22:00 Dlaczego ludzie rzucili się wypłacać pieniądze z tego banku? Przecież politycy mówili, że jest bezpieczny. Właśnie dlatego. Politycy zawsze kłamią" – w ten sposób brytyjscy komicy John Bird i John Fortune żartowali z... 26
  • Bank zaufania 2 lis 2008, 22:00 Rozmowa ze Sławomirem Skrzypkiem, prezesem NBP 30
  • Kryzys nerwowych 2 lis 2008, 22:00 Jak nie stracić pieniędzy, gdy rynki finansowe szaleją 32
  • Podczepieni 2 lis 2008, 22:00 Żebyb zrobić karierę w polskiej polityce, trzeba się pod kogoś podczepić 34
  • Trybuni ludowi 2 lis 2008, 22:00 Dziennikarze zastępują w Polsce wymiar sprawiedliwości 38
  • Polityka atomowa 2 lis 2008, 22:00 Postawienie na atom wzmocni pozycję Warszawy wobec Moskwy 42
  • Kamorra nadwiślańska 2 lis 2008, 22:00 Mafia neapolitańska inwestuje w Polsce 44
  • Wprost z blogu 2 lis 2008, 22:00 GospodarkaŁapać spekulanta!Free Your Mind  www.freeyourmind.salon24.plniedawna analitycy tłumaczyli, że kapitalizm spekulacyjny jest głównym źródłem obecnego kryzysu, ale – dodawali na uspokojenie – w naszym kraju takich... 46
  • Trójka bez sternika 2 lis 2008, 22:00 47
  • Rachunek za zbrodnie 2 lis 2008, 22:00 Czy kanclerz Merkel zdecyduje się na wykupienie wojennych grzechów wobec Polaków?Niemcy muszą zapłacić za swe zbrodnie - uznali włoscy sędziowie po rozpatrzeniu pozwu rodzin 203 mężczyzn, kobiet i dzieci wymordowanych w 1944 r. w... 47
  • Tańcząca złotówka 2 lis 2008, 22:00 Dziwne by było, gdyby tak zdrowy pacjent jak Polska był traktowany jak obłożnie chory Dziesięć dni temu (najgorsze dni w historii ostatnich 19 lat!), dolar kosztował 3,01 zł, euro 3,87 zł, a WIG20 wynosił 1555 pkt. Od 27 października... 47
  • Bożek polityków 2 lis 2008, 22:00 Bez dyskusji zaakceptowaliśmy dogmat, że musimy przyjąć euroWyjątkowo zgodna deklaracja prezydenta i premiera w sprawie przyjęcia przez Polskę euro pokazała, że merytoryczna dyskusja na ten temat jest niemożliwa. Przekaz jest taki:... 47
  • Ryba po polsku - Spiski wokół związkowej miski 2 lis 2008, 22:00 Na poprzednim etapie potrzebne było wspieranie związkowców przeciw premierowi, teraz – odwrotnie 48
  • Pomarańczowa spryciara 2 lis 2008, 22:00 Julia Tymoszenko 50
  • Giełda 2 lis 2008, 22:00 54
  • Droga do euro 2 lis 2008, 22:00 Rząd przyjął tzw. mapę drogową wprowadzenia euro. Według Donalda Tuska, euro może być obowiązującą u nas walutą już od początku 2012 r. Polska jeszcze niedawno spełniała większość kryteriów wejścia do strefy euro (poziom... 54
  • Komputerowi zombie 2 lis 2008, 22:00 Polska zajmuje dziewiąte miejsce na świecie pod względem liczby komputerów-zombie. To komputery, które wykonują polecenia cyberprzestępców bez wiedzy właścicieli i są wykorzystywane do dystrybucji spamu czy przeprowadzania hakerskich... 54
  • Senne Włochy 2 lis 2008, 22:00 Dzięki okresowej zmianie czasu na zimowy i letni w ciągu czterech lat Włochy zaoszczędziły 400 mln euro na energii– poinformowała spółka Terna, zarządzająca siecią energetyczną Włoch. Nie przekonuje to jednak mieszkańców... 54
  • Laptop z bambusa 2 lis 2008, 22:00 Asus, tajwański producent sprzętu komputerowego, zajmuje już drugie miejsce pod względem sprzedaży laptopów w Polsce i zamierza założyć koszulkę lidera. Mają mu w tym pomóc nowe produkty, których zalety to miniaturyzacja, wydajność... 54
  • Widzialna ręka polityków 2 lis 2008, 22:00 Rozmowa z prof. Davidem D. Friedmanem, wykładowcą ekonomii i prawa na Uniwersytecie Santa Clara, promotorem anarcho- kapitalizmu 56
  • Friedman kontra Kołodko 2 lis 2008, 22:00 Czy anarchokapitalista może się porozumieć z ministrem finansów socjalistycznego rządu? 60
  • Krach mniemany 2 lis 2008, 22:00 Złoty nie upada, lecz odzyskuje realną wartość 62
  • Miliard w gitarze 2 lis 2008, 22:00 Muzycy rockowi przenoszą się do gier komputerowych 64
  • Telekit 2 lis 2008, 22:00 Nawet 400-700 proc. marży zawierają ceny produktów oferowanych przez telewizyjne kanały zakupowe 68
  • Lew w akwarium 2 lis 2008, 22:00 Peugeot 308 SW realizuje politykę prorodzinną. Singla ten samochód nie zadowoli 72
  • Amerykański sen cenowy 2 lis 2008, 22:00 BMW328i za 73 tys. zł, volkswagen passat za 55 tys., prestiżowy lexus LS460 za niespełna 150 tys., honda CRV za nieco ponad 48 tys. zł. To nie gigantyczna wyprzedaż w komisie, ale ceny nowych aut w salonach. Tyle że nie w polskich czy... 74
  • Know-how 2 lis 2008, 22:00   76
  • Czerwień pożądania 2 lis 2008, 22:00 Chcesz się spodobać mężczyźnie, ubierz się na czerwono – radzi kobietom psycholog prof. Andrew Elliot z University of Rochester. Czerwień jest symbolem zmysłowości i romantycznych uczuć w wielu kulturach, czego przykładem są... 76
  • Oszust w głowie 2 lis 2008, 22:00 Oszust w głowie Samousprawiedliwianie jest gorsze od kłamstwa? Są o tym przekonani psychologowie Carol Tavris i Elliot Aronson. Samousprawiedliwianie daje fałszywe przekonanie, że to, co robimy, jest najlepszym rozwiązaniem. Niesłusznie... 76
  • Ojciec w potrawce 2 lis 2008, 22:00 Samiec tarantuli zamiast ojcem może zostać przekąską. Aż 30 proc. samic tarantuli wło-skiej żywi się samcami swojego gatunku. Samica kanibal ma młode wcześniej, a jej potomstwo jest większe, silniejsze i bardziej liczne niż młodej... 76
  • T-Mobile G1 stosuje Android 2 lis 2008, 22:00 76
  • Macierzyństwo zaczyna się po trzydziestce 2 lis 2008, 22:00 Wkrótce normą będą kobiety rodzące dzieci w wieku 35 czy nawet 40 lat 78
  • Pojedynek z rakiem 2 lis 2008, 22:00 Czy sztab wyborczy i lekarze ukrywają zły stan zdrowia Johna McCaina? 84
  • Test cukierka 2 lis 2008, 22:00 Ludzie, którzy nie ulegają pokusom, mają więcej przyjaciół i lepiej sobie radzą z przeciwnościami 88
  • Kino bez celuloidu 2 lis 2008, 22:00 Na czym polega największa rewolucja od czasów braci Lumière 90
  • Szaleństwo wikingów 2 lis 2008, 22:00 Skandynawowie wyruszyli na łupieżcze wyprawy w poszukiwaniu kobiet 94
  • Uciekinier z obozu 2 lis 2008, 22:00 Czy Romuald Spasowski, ambasador PRL w Waszyngtonie, był jedynym nawróconym komunistą? 98
  • Górna półka - Oś Waszyngton – Delhi 2 lis 2008, 22:00 Cezurą kończącą niespełna dwudziestoletni okres supremacji USA na świecie mogą się w przyszłych podręcznikach historii okazać światowy kryzys finansowy i zmiana gospodarza Białego Domu. Coraz wyraźniej rysują się dwa wielkie... 101
  • Bez granic 2 lis 2008, 22:00   102
  • Wudu Sarkozy 2 lis 2008, 22:00 Nicolas Sarkozy grozi procesem o naruszenie dóbr osobistych wydawnictwu K&B. Wszystko z powodu nowego produktu firmy, lalki wudu, przedstawiającej francuskiego prezydenta. Lalka pokryta jest cytatami z przemówień Sarkozy’ego. Zgodnie... 102
  • Nieskromny Luter 2 lis 2008, 22:00 Dziecięca kusza, marmurowe zabawki, nóż do ostrzenia gęsiego pióra – to część pamiątek po Marcinie Lutrze, ojcu reformacji. Przedmioty te odnaleziono podczas wykopalisk prowadzonych m.in. w rodzinnym domu teologa w Eisleben i w... 102
  • Zimna Rosja 2 lis 2008, 22:00 Książka 102
  • Cytat tygodnia 2 lis 2008, 22:00 „Duet McCain i Sarah Palin u władzy byłby kompletną klapą nie tylko w USA, ale w każdej części świata – nawet w Portoryko" Bode Miller, amerykański gwiazdor narciarstwa alpejskiego, w wywiadzie dla „Frankfurter... 102
  • Kość Mugabe 2 lis 2008, 22:00 Prezydent Zimbabwe Robert Mugabe, który od 1997 r. prowadził kampanię na rzecz legalizacji handlu kością słoniową, dopiął swego. ONZ udzieliła kilku krajom Czarnego Lądu (m.in. Zimbabwe i RPA) pozwolenia na aukcyjną sprzedaż surowca.... 102
  • Nowy socjalizm Europy 2 lis 2008, 22:00 Nawet ci, którzy żywili wobec Sarkozy’ego obawy, muszą dziś przyznać, że ma on nie tylko wielką energię polityczną, ale też niezwykłe predyspozycje przywódcze". Tak chwali prezydenta Francji szef Komisji Europejskiej José... 104
  • Soliści i statyści 2 lis 2008, 22:00 Najlepsi i najbardziej wpływowi komisarze Unii Europejskiej 108
  • Taniec z Hamasem 2 lis 2008, 22:00 Jedyną siłą, która na codzień będzie walczyła z Al-Kaidą, może się okazać zbrojna organizacja szejka Jassina 112
  • Skandaliści z Bawarii 2 lis 2008, 22:00 Najbogatszy land jest najlepszym przykładem degeneracji z powodu długotrwałego partyjnego jedynowładztwa 114
  • Krokodyle kryzysu 2 lis 2008, 22:00 Nie zanosi się na to, że powstanie globalna wspólnota obywatelska i globalne struktury władzy 116
  • Pasaż 2 lis 2008, 22:00 118
  • Władczyni pierścieni 2 lis 2008, 22:00 Mimo kryzysu światowego systemu bankowego rynek biżuterii szlachetnej ma się dobrze. Dziś klejnoty, podobnie jak zegarki, stają się domeną koneserów. A ci mają coraz większe wymagania: szukają rękodzieła, chcą znać dokładne... 118
  • Talizman z onyksem 2 lis 2008, 22:00 Połowa Polaków wciąż wierzy w przesądy. Lepiej, by zamiast króliczej łapki nosili na szczęście biżuterię z kolekcji Talizmany, dostępną w salonach jubilerskich Yes. Wykorzystano w niej kamienie, którym przypisuje się magiczne... 118
  • Dusza wulkanu 2 lis 2008, 22:00 Współczesny wielbiciel biżuterii jest zmęczony produktami masowymi i szuka czegoś z osobowością. Anna Orska, projektantka rodzimej firmy W. Kruk, uważa, że każda błyskotka musi mieć duszę. Jej najnowsze dzieło to Vulcani, kolekcja... 118
  • Prosto z wybiegu 2 lis 2008, 22:00 Biżuteria coraz chętniej łączy się z aktualną modą. W tym sezonie na wybiegach pojawiły się koronki (m.in. u Prady), więc w biżuterii zapanowała moda na ażurowe wzory – takie jak w nowej kolekcji Apart. Są połączeniem... 118
  • Klejnoty pierwszych dam 2 lis 2008, 22:00 Luksusowa biżuteria Chaumet zadebiutowała niedawno w Polsce, choć klejnoty tej marki znane są Polakom od stuleci. Stare księgi rachunkowe znalezione w archiwach Chaumet zawierają takie nazwiska, jak: Lubomirski, Ossoliński, Potocki,... 118
  • Pierwsza gwiazdka 2 lis 2008, 22:00 Swatch myśli już o Bożym Narodzeniu i proponuje biżuterię Trellisphere – pierścionek, bransoletkę, kolczyki i naszyjnik. Wszystko kręci się tu wokół gwiazd i komet. Na każdym elemencie kolekcji jest gwiazdka z białym... 118
  • Laser 2 lis 2008, 22:00 Wydarzenie: premiery książekNie samym Coetzeem i Le Clézio człowiek żyje. Zwłaszcza że przy takiej pogodzie „Zapiski ze złego roku" albo „Urania" mogą przyprawić o długotrwałą depresję. Pomiędzy nimi warto... 122
  • Człowiek z plakatu 2 lis 2008, 22:00 Wystawa w Muzeum Plakatu sugeruje, że nasza epoka to sprzedawanie przyjaciół i totalne zaprzeczenie solidarności 124
  • Zew Rosji 2 lis 2008, 22:00 Nie oczekujmy, że przeciwnicy obecnych czy wcześniejszych władz Rosji staną się sprzymierzeńcami Polaków 128
  • Bond kryzysowy 2 lis 2008, 22:00 Seria filmów o agencie 007 to niezawodny barometr społecznych nastrojów i lęków 130
  • Lennon na nartach 2 lis 2008, 22:00 Bitelsi zachwyceni stokami w Obertauern, nakręcili tu zdjęcia do filmu "Help" 132
  • Wencel gordyjski - Złote jajo 2 lis 2008, 22:00 Gdy wszyscy wokół mówią, że warto coś kupić, należy to sprzedać 136
  • Ueorgan Ludu 2 lis 2008, 22:00 Rządowe plany rozwoju inrastruktury drogowej * Policja na tropie gangu Kidnaperki 145
  • Krótko po wolsku - Przepraszam, co tu biją? 2 lis 2008, 22:00 Od niepamiętnych czasów, kiedy jest kryzys, władza bije monety i medale. Np. na ogarniętej turbulencjami Ukrainie wybito ostatnio medal z prezydentem. Juszczenko nie jest obecnie w swoim kraju szczególnie popularny, dlatego w charakterze... 145
  • Skibą w mur - Poradnik aresztanta 2 lis 2008, 22:00 Bądź koleżeński, ale bez przesady. Gdy koledze pod prysznicem upadnie mydło, nie schylaj się, by mu podać 146

ZKDP - Nakład kontrolowany