Klątwa Astronauty

Klątwa Astronauty

Dla wielu herosów kosmosu powrót na Ziemię okazał się znacznie trudniejszy niż wyprawa na Srebrny Glob. Tak było choćby z Neilem Aldenem Armstrongiem, który 40 lat temu pierwszy postawił stopę na Księżycu. „To mały krok dla człowieka, ale wielki krok dla ludzkości” – powiedział po wylądowaniu na Księżycu. Ten „mały krok” okazał się za duży dla dowódcy misji Apollo 11.
Armstrong świetnie sobie radził w kosmosie. Uratował wyprawę na Księżyc przed katastrofą, gdy z zimną krwią do ostatniej chwili wybierał najlepsze miejsce do lądowania, choć w  zbiorniku silnika hamującego kończyło się paliwo. W 1966 r. podjął błyskawiczną decyzję o powrocie Gemini 8 na Ziemię, gdy na orbicie statek zaczął niebezpiecznie wirować. Nie potrafił jednak poradzić sobie ze śmiercią dwuletniej córeczki Karen, która w 1962 r. zmarła na  nowotwór mózgu. Nie był też w stanie uratować swego małżeństwa, które po  wielu latach separacji ostatecznie rozpadło się w 1994 r. Żona zarzucała mu, że całkowicie pochłonęła go kariera astronauty. Prawda była raczej taka, że pierwszy człowiek na Księżycu nie lubił okazywać emocji, nawet po śmierci ukochanej córki. Po powrocie na Ziemię zamknął się w sobie i  stał się małomównym odludkiem. Nie chciał nawet rozmawiać o wyprawie Apolla 11. Podobno Armstrong nie chciał zostać pomnikowym astronautą jak Jurij Gagarin ani ikoną symbolizującą „wielki krok ludzkości". Odszedł z  NASA w 1971 r., zaledwie dwa lata po lądowaniu na Księżycu. Nie zjawił się na obchodach 25. rocznicy wyprawy Apolla 11. Nie utrzymywał kontaktów z innymi astronautami, żył samotnie na farmie w Cincinnati. Nieudane życie osobiste przypłacił depresją. Równowagę psychiczną odzyskał dopiero po zawarciu kolejnego małżeństwa – z młodszą o 15 lat Carol Knight. Z wyprawy wspominał tylko, że gdy stąpał po Księżycu i  patrzył na Ziemię, „poczuł się bardzo, bardzo mały”. 5 sierpnia 2009 r. skończy 79 lat.
Przeciwieństwem Armstronga był Edwin Buzz Aldrin, pilot lądownika księżycowego Apollo 11. Aldrin był drugim człowiekiem na Księżycu, ale  miał ambicję być pierwszym. Podobno zgodnie z planem wyprawy miał pierwszy opuścić moduł księżycowy Orzeł, ale ponieważ stał po prawej stronie, obawiano się, że zablokuje właz, który otwierał się właśnie na prawą stronę. Armstrong stał po lewej stronie i to on pierwszy opuścił lądownik. Aldrin tłumaczył potem, że  obaj byli pierwsi. Nikt jednak nie wierzył w to, że nie żywił urazy, bo  był tak niezadowolony, że podczas pobytu na Księżycu zrobił Armstrongowi zaledwie kilka zdjęć. Przede wszystkim fotografował ogólny krajobraz. Ale jego zasługi były nie mniejsze niż Armstronga. To dzięki niemu astronauci mogli wrócić na pokład statku. Gdy po 21 godzinach pobytu na  Srebrnym Globie astronauci wrócili do lądownika, okazało się, że ułamali przełącznik obwodu elektrycznego, który trzeba było ponownie zamknąć. Aldrin wziął flamaster i tak długo nim dłubał, aż zamknął obwód i można było odpalić silnik lądownika (podobno przechowuje ten flamaster do dziś).
Armstrong po powrocie na Ziemię usunął się w cień. Tymczasem Aldrin odcinał kupon za kuponem od księżycowej wyprawy. Jadł obiad z królową Elżbietą II, tańczył z Miss Konga, a we Włoszech fl irtował z ówczesną seksbombą Giną Lollobrigidą. Ale obaj herosi kosmosu skończyli tak samo. Aldrin wpadł na 10 lat w depresję, na dodatek borykał się z chorobą alkoholową. Tak jak Armstrong miał kłopoty osobiste. Przed wyprawą na Księżyc jego matka popełniła samobójstwo. Po  powrocie na Ziemię Aldrin poniósł klęskę jako szef pilotów oblatywaczy samolotów wojskowych. Dwukrotnie rozpadły się jego małżeństwa. Przestał pić w 1978 r., po kolejnym ślubie. Od tego czasu jest abstynentem. 20 stycznia 2009 r. skończył 79 lat.
Po misji Apolla 11 odbyło się jeszcze pięć kolejnych wypraw na Księżyc, które zakończyły się sukcesem (Apolla: 12, 14, 15, 16 i 17). Na Srebrnym Globie lądowało jeszcze dziesięciu astronautów, a skutki tych misji wpłynęły na życie każdego z nich.
Edgar Dean Mitchell, szósty człowiek na Księżycu (Apollo 14), jest jednym z nielicznych astronautów, którzy twierdzą, że podczas misji widzieli UFO. Wcześniej podobne wrażenia odnieśli Armstrong i Aldrin. Po  powrocie na Ziemię napisali nawet w raporcie, że w pobliżu Księżyca pojawiło się coś zagadkowego, ale ta informacja została utajniona. Uznano, że nie ma sensu wywoływać sensacji. Dla Mitchella UFO stało się obsesją i sensem życia.
78-letni już Mitchell do dziś twierdzi, że 90 proc. obserwacji o tzw. niezidentyfikowanych obiektach latających dotyczy ukrywanych przed społeczeństwem statków inteligentnych istot pozaziemskich. Podczas pobytu na Księżycu z przyjaciółmi na Ziemi przeprowadził eksperyment postrzegania pozazmysłowego. W 1973 r. założył Institute of Noetic Sciences zajmujący się badaniami zjawisk pozazmysłowych. Uważa, że wszechświat ma duszę, wierzy w cudowne uzdrowienia. Jest przekonany, że z raka nerki uleczył go nastoletni szaman, i to na odległość. W 2008 r. podczas audycji radiowej oświadczył, że w kręgach wojskowych i wywiadowczych zna ludzi, którzy wiedzą, iż „byliśmy odwiedzani". „To choroba, którą można nazwać zaraźliwą świętością” – uważa Andrew Smith, autor książki „Moondust” (Pył księżycowy).
Dziwakiem był James Benson Irwin, pilot modułu księżycowego Apollo 15. Jako głęboko wierzący chrześcijanin odbył wyprawy na turecką górę Ararat, gdzie szukał śladów arki Noego. W 1972 r. odsunięto go od przygotowań do lotów kosmicznych, bo wewnętrzne śledztwo wykazało, że wraz z innymi astronautami nielegalnie przewiózł kilkaset kopert „poczty księżycowej". Zmarł na zawał serca 8 sierpnia 1991 r.
Alan Bean, pilot modułu księżycowego Apollo 12, po rozstaniu z NASA zajął się niemal wyłącznie malowaniem obrazów. Nie interesują go martwe natury ani nagie modelki. Tylko jeden namalowany przez niego obraz przedstawia staw zarośnięty liliami wodnymi. Bean tworzy wyłącznie księżycowe krajobrazy i sceny kosmiczne. Jest wziętym malarzem. Sprzedaje obrazy za 50 tys. dolarów. Sprzedają się nawet jego pędzle. Pozostali lunonauci też odcinają kupony od wyprawy na Srebrny Glob. David Scott, siódmy człowiek, który stanął na Księżycu, był ekspertem podczas kręcenia filmu „Apollo 13" pokazującego dramatyczne wydarzenia jedynej nieudanej misji księżycowej. Eugene Andrew Cernan, jedenasty człowiek, który stanął na Srebrnym Globie, po opuszczeniu NASA, podobnie jak większość astronautów, trafi ł do rady nadzorczej dużej korporacji – został wiceprezesem wykonawczym Coral Petroleum, Inc. Astronauci przechodzą wiele trudnych testów sprawdzających ich wytrzymałość fi zyczną i sprawność intelektualną, ale pod względem psychicznym nie są zbyt starannie dobierani. Cernan przed lotem Apolla 10, który był próbą generalną przed lądowaniem na Księżycu, zamiast spędzić wieczór przed misją w bazie, wymknął się do żony, która przyjechała na przylądek i  wynajęła bungalow na pobliskiej Cocoa Beach. Spotkanie się udało, ale  podczas powrotu do centrum lotów kosmicznych Cernana zatrzymała policja za zbyt szybką jazdę. Gdyby miał wypadek, misja byłaby zagrożona. Ale  jego koledzy też nie zawsze byli zdyscyplinowani.
Astronauci podobno nie wylewają za kołnierz nawet przed startem. Przypadki wychylania „jednego na drogę" nie były odosobnione. Dwukrotnie się zdarzyło, że astronauci byli tak pijani, iż mogli zagrozić bezpieczeństwu misji – ujawnił w 2007 r. raport niezależnej komisji. Raz przytrafiło się to amerykańskiemu astronaucie, który na pokładzie rosyjskiego statku Sojuz leciał na Międzynarodową Stację Orbitalną. Drugi taki przypadek zdarzył się w NASA, ale na szczęście misję odwołano z przyczyn technicznych. Pilot był podobno tak zawiedziony, że na osłodę próbował polecieć odrzutowcem. NASA temu zaprzecza.
Tom Jones, uczestnik czterech misji wahadłowca, twierdzi, że sam start tak wywraca żołądek astronauty, iż wywołuje odczucia gorsze niż kac. Ale przed startem przypominany jest zakaz sięgania po alkohol 12 godzin przed odpaleniem silników. Astronauci, tak jak kowboje, żyją szybko i wiele ryzykują. Czasami płacą za to przez całe życie.
Okładka tygodnika WPROST: 30/2009
Więcej możesz przeczytać w 30/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • Łukasz IP
    coś tajemniczego jest w \"syndromie astronauty\" polecam posłuchać Gregga Bradena na youtube, być może odrywając się na jakiś czas od przyciągania planety na której przyszło nam się urodzić dochodzi do nieodwracalnych zmian w świadomości człowieka - przypomina mi się Solaris Lema :)

    Spis treści tygodnika Wprost nr 30/2009 (1385)

    • Na stronie - Szmaciaki III RP 19 lip 2009, 20:00 Czy politycy chcą nas, Polaków, zeszmacić? Z ich stosunku do nas wynika, że powinniśmy być nieuczciwi, zawistni, kłamliwi, niehonorowi, przekupni, małostkowi, głupi i prymitywni. Zupełnie inaczej, niżby to wynikało z najnowszej „Diagnozy społecznej”, która dowodzi,... 5
    • Z Życia koalicji 19 lip 2009, 20:00 Dwudziestodwuletni syn Jarosława Gowina zamieścił na Naszej Klasie zdrowo ponad setkę swoich fotek, z czego większość z imprez. Wszyscy ubrani, trzeźwi, nikt się nawet nie dobiera do zwierząt domowych – po prostu typowa krakowska,... 6
    • Z życia opozycji 19 lip 2009, 20:00 Na samej Jasnej Górze Jarosław Kaczyński obiecał, że kupi sobie komórkę. I kto teraz zaprzeczy, że za rządów Platformy Obywatelskiej dokonuje się modernizacja Polski? Z tego samego miejsca Ojciec Dyrektor pozwolił sobie na bardzo... 7
    • Tanio zapłodnię 19 lip 2009, 20:00 Tanio zapłodnię! „Pomogę kobiecie lub parze lesbijek mieć upragnione dziecko. Wiadomo, że czasem jest tak, że się bardzo chce, ale natura jest złośliwa, więc ja jestem od tego, żeby pomóc. Cena to tylko 800 zł i szczęście na całe życie”. To tylko jedno z wielu... 9
    • MSZ Odpuściło Sikorskiego 19 lip 2009, 20:00 Dlaczego Buzek wygrał, a Sikorski nie? Przyczyną zasadniczą mogło być to, że – jak wynika z ofi cjalnego dokumentu – MSZ od początku uważało ubieganie się Sikorskiego o fotel sekretarza generalnego NATO za sprawę... 12
    • 17 to Pech! 19 lip 2009, 20:00 17 to pech! Zawetowanie ustawy medialnej 17 lipca wymagało nie lada determinacji ze strony Lecha Kaczyńskiego. Prezydent jest przesądny i jak ognia unika podejmowania ważnych decyzji 17 dnia miesiąca – dowiedział się... 12
    • Skaner 19 lip 2009, 20:00 12
    • Katar w pałacu 19 lip 2009, 20:00 Katar w pałacu Rząd kupuje od władz Warszawy zabytkowy pałacyk w centrum miasta po to, by zaraz potem sprzedać go Katarowi. Bo Katar upatrzył go na swoją ambasadę. Posłowie PiS sugerują, że pomoc w załatwieniu atrakcyjnej... 13
    • Krople z kataru 19 lip 2009, 20:00 Krople z Kataru Prezydent zwrócił się do rządu o udostępnienie kontraktu na skroplony gaz z Kataru oraz instrukcji na negocjacje z Gazpromem dotyczące zakupu rosyjskiego gazu – dowiedział się „Wprost". Z naszych ustaleń... 13
    • Puls gospodarki 19 lip 2009, 20:00 Nie oddamy kasy z kasy PKP Przewozy Regionalne i PKP InterCity poszły sobie na rękę i uzgodniły, że w swoich kasach będą sprzedawały także bilety konkurenta. Teraz wykradają sobie nawzajem zyski ze sprzedaży. Od grudnia ubiegłego roku,... 16
    • Przegląd prasy zagranicznej 19 lip 2009, 20:00 Polski Prymus w BrukseliZrastanie się Europy Wybór Buzka na przewodniczącego Parlamentu Europejskiego podkreśla, że 20 lat po upadku muru berlińskiego i zakończeniu zimnej wojny Europa politycznie się zrasta wbrew wszelkim wróżbom... 18
    • Za Tuska jak za Sasa 19 lip 2009, 20:00 Za Tuska jak za Sasa Triumf postpolityki. Geopolityczna drzemka przerywana zapewnieniami o kolejnych wielkich wizerunkowych sukcesach. A także walka na śmierć i życie stronnictw politycznych. To wszystko już w Polsce było – za Sasów. I dobrze się nie skończyło. 20
    • Jawne Majątki 19 lip 2009, 20:00 Jawne majątki Nie chcę, by sędziowie mieli obowiązek ujawniania swoich oświadczeń majątkowych – zadeklarował minister sprawiedliwości Andrzej Czuma. – Wątpię, żeby publikując oświadczenie, można było powstrzymać ludzi z premedytacją nieuczciwych, którzy potrafią za... 22
    • Odszedł Polski Platon 19 lip 2009, 20:00 Polska nigdy nie słynęła z wielkich filozofów, ale ciągle wydaje świetnych eseistów i publicystów filozofii. Na przełomie tysiącleci najważniejszym z nich był zmarły w ubiegły piątek Leszek Kołakowski. 23
    • Zapytaj Wprost - Król Donald jest nagi 19 lip 2009, 20:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost" odpowiada Ryszard Czarnecki, europoseł PiS, dawniej polityk ZChN, AWS i Samoobrony. Pracował w rządach Hanny Suchockiej i Jerzego Buzka. 24
    • Plus ujemny - erekcja w imadle 19 lip 2009, 20:00 Udanego eksperymentu podobno nie należy powtarzać. Ten jednak, który przypomnę, zakończył się takim sukcesem, że przeprowadza się go nieustannie. 25
    • Jak się komunikujemy? 19 lip 2009, 20:00 Czy wysyłamy miliony SMS-ów i e-maili właśnie po to, by nie trzeba było się już spotykać? Technologie, które miały ułatwiać szybką komunikację między ludźmi, sprawiły, że ich użytkownicy nie widzą sensu w bezpośrednich kontaktach. A jeśli do nich dojdzie, to, jak przekonują... 26
    • Pani żona z perspektywą 19 lip 2009, 20:00 „Obejmując z woli Narodu urząd prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom konstytucji…” – mówi. Stoi przed Zgromadzeniem Narodowym. Ciemna dwurzędowa garsonka, sznur białych pereł na szyi,... 34
    • Ryba po polsku - zdrowi na zabój 19 lip 2009, 20:00 Jak powstają ideologie? Ktoś je tworzy, oczywiście. Jakiś Marks z Engelsem, jakiś Hitler albo gromadka małych hitlerków w zbiorowym wysiłku. Ale dlaczego powstają, zdobywają popularność, opanowują umysły? Czy najpierw powstaje zapotrzebowanie na ideologię, którą jakieś... 37
    • Ciszej nad tym Euro 19 lip 2009, 20:00 Im głośniej i częściej mówi się w Polsce o kryzysie, deficycie i dziurze budżetowej, tym ciszej i rzadziej o wprowadzeniu euro. Rząd, który jeszcze kilka miesięcy temu tak ochoczo i optymistycznie wypowiadał się na temat terminu zamiany złotówki na unijną walutę, nagle nabrał... 38
    • Europułapka 19 lip 2009, 20:00 Polska jest w znacznie lepszej kondycji gospodarczej niż inne państwa unijne, ponieważ nadal mamy krajową walutę. Złotówka spełniła funkcję amortyzatora, który ochronił nas przed skutkami wstrząsów ekonomicznych. 41
    • Wrobieni w aukcję 19 lip 2009, 20:00 Aż 8 mld zł wydamy w 2009 r. na zakupy w internetowych serwisach aukcyjnych. Z tego za mniej więcej miliard złotych kupimy... podróbki. Właściciele serwisów umywają ręce, policja je rozkłada, a oszuści zacierają. 42
    • Głos z Ameryki - Bezrobotna Ameryka 19 lip 2009, 20:00 Po miesiącach wprowadzania w życie gigantycznego pakietu bodźców monetarnych i fi skalnych należałoby oczekiwać, że lada chwila w Stanach Zjednoczonych dojdzie do ożywienia gospodarczego. Niestety, z danych płynących z rynku pracy... 43
    • Zator Służby Zdrowia 19 lip 2009, 20:00 Kto musi się leczyć, niech to zrobi jak najszybciej. Najpóźniej jesienią będzie jeszcze trudniej dostać się do specjalisty i na operację do szpitala. A w 2010 roku upolowanie lekarza lub miejsca w szpitalu będzie prawie niemożliwe. 44
    • Paranoiczne Rodzicielstwo 19 lip 2009, 20:00 Rodzice są nadopiekuńczy i przewrażliwieni na punkcie bezpieczeństwa swoich dzieci. Tymczasem żeby pociechy zachowywały się rozsądnie, trzeba dać im więcej swobody i samodzielności. Tak twierdzi Lenore Skenazy, dziennikarka, autorka książki „Free- -Range Kids”... 49
    • Ułuda Masażu 19 lip 2009, 20:00 Masażyści twierdzą, że masowanie jest szczególnie wskazane po dużym wysiłku. Podobno zwiększa przepływ krwi przez mięśnie i obniża poziom kwasu mlekowego, pomagając w usunięciu z organizmu toksyn. Z podobnym przekonaniem przed Kopernikiem mówiono o Słońcu krążącym wokół Ziemi.... 50
    • Urodziwe Kłopoty 19 lip 2009, 20:00 Mężczyźni wybierający przeciętnie urodziwe kobiety osiągają większy sukces reprodukcyjny niż panowie wiążący się z modelkami. Naukowcy z Uniwersytetu Minnesota wykazali, że panie, które nie mają talii osy, rodzą cięższe i wyższe dzieci. Częściej też rodzą synów. 51
    • Klątwa Astronauty 19 lip 2009, 20:00 Dla wielu herosów kosmosu powrót na Ziemię okazał się znacznie trudniejszy niż wyprawa na Srebrny Glob. Tak było choćby z Neilem Aldenem Armstrongiem, który 40 lat temu pierwszy postawił stopę na Księżycu. „To mały krok dla człowieka, ale wielki krok dla ludzkości”... 52
    • Pisacco w ZOO 19 lip 2009, 20:00 26 tysięcy dolarów nie wydaje się wygórowaną ceną za trzy obrazy. Chyba że malarzem jest Congo, szympans z londyńskiego zoo. Nawet jeśli okrzyknięto go Cézanne’em wśród zwierząt. 55
    • Teczki z Europy 19 lip 2009, 20:00 Kto rządzi Europą? Szefem Komisji Europejskiej, unijnego superrządu, przez ostatnie pięć lat był, i raczej pozostanie, Portugalczyk José Manuel Barroso. Jednocześnie w Brukseli nikt nie wątpił, że pierwszą damą komisji była holenderska komisarz ds. konkurencji Neelie Kroes.... 56
    • Grillowanie Polityki 19 lip 2009, 20:00 Nad Tybrem zdarza się wiele rzeczy nieprawdopodobnych, ale to wydarzenie było bez precedensu we włoskiej historii. Prezydent Giorgio Napolitano publicznie polemizował niedawno na temat interpretacji norm konstytucyjnych z... komikiem. Teraz ów kabareciarz ma szansę stać się... 58
    • Jaja Wolności 19 lip 2009, 20:00 Zaczęło się od rzucenia jednego jajka, potem rozpętała się istna kanonada. „Jajcarski” protest najmłodszego pokolenia Czechów skierowany przeciw prezesowi Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej (ČSSD) Jiříemu Paroubkowi był jednym z najbardziej fotogenicznych i... 60
    • Europa i reszta - Skleroza starej Europy 19 lip 2009, 20:00 Przyjechali biali, przywieźli perkal i paciorki. Murzyni ucieszyli się niezmiernie i trwają w zachwycie do dziś. W nagrodę za dobre sprawowanie i posłuszeństwo biali wybrali Murzyna na wysokie stanowisko. To wzbudziło jeszcze większy zachwyt jego rodaków. I poczucie jeszcze... 61
    • Przyjaciel Pana Cogito 19 lip 2009, 20:00 Nigdy nie grał w sitcomach, uciekał od błysku fl eszy i nie chciał się ścigać z serialowymi gwiazdkami – wspomina Zbigniewa Zapasiewicza Izabella Cywińska, reżyser, dyrektor artystyczna teatru Ateneum. Chciał być postrzegany jako aktor, a nie osoba prywatna. Unikał też... 62
    • Dragi, wóda i piguły Lady Day 19 lip 2009, 20:00 Piła, paliła, odurzała się czym popadło, nałogowo uprawiała seks i była nieustannie nękana przez policję. Pół wieku od śmierci Billie Holiday cały show- -biznes wciąż stoi na „dragach, wódzie i pigułach”. 64
    • Recenzje 19 lip 2009, 20:00 Płyta Dlaczego jest tak, że jesteśmy na bieżąco informowani o najdrobniejszych szajbach Britney Spears, a prawie nic nie wiemy o muzyce z Ukrainy czy Białorusi? Po roku 1989 tak gorliwie nadrabialiśmy zaległości w kulturze zachodniej, że... 66
    • Willmann: Rembrandt (śląski) w Warszawie 19 lip 2009, 20:00 Stolica Polski mogłaby z tego zbioru uczynić wizytówkę. Turyści jednak mijają rozproszone po mieście w kilkunastu kościołach arcydzieła Michaela Willmanna, nawet nie wiedząc o ich istnieniu. Jak widać, dzieła sztuki też wymagają marketingu i zabiegów PR. 68
    • Florencja Mody 19 lip 2009, 20:00 Turyści przyjeżdżają tu głównie po to, by podziwiać zabytki renesansu. Ale Florencja to również ważne miasto na mapie mody. Niegdyś tu właśnie powstawał szyk „made in Italy”. W tej roli z czasem stolicę Toskanii wyprzedził Mediolan. Nadal jednak nikt nie jest w... 70
    • Komu, w drogę, temu Audi 19 lip 2009, 20:00 W cenniku A4 Allroad powinna się znaleźć formułka: „Dotyczy wersji w stanie surowym”. Gdy doposażymy auto do „stanu deweloperskiego”, jego cena osiągnie wartość luksusowego apartamentu. Luksusowego nie znaczy, niestety, przestronnego. 72
    • Skibą w mur - Będzie Piekło! 19 lip 2009, 20:00 Ugrzęźliśmy w popkulturze jak sarenka złapana za tyłek w sidła kłusownika. Choćbyśmy się szarpali, nie uciekniemy od tych tematów. Media prześcigają się w tworzeniu kolejnych odcinków serialu pt. „Tajemnicza śmierć Michaela Jacksona”. Najmniej zdolna z rodzeństwa,... 74

    ZKDP - Nakład kontrolowany