Czas jest jak tory kolejowe

Czas jest jak tory kolejowe

Rozmowa ze Stephenem Hawkingiem, astrofizykiem, kosmologiem i fizykiem
WPROST: Jaki ma pan iloraz inteligencji?

STEPHEN HAWKING: Nie mam pojęcia. Ci, którzy chełpią się swoim IQ, to ludzie przegrani.

Ale jest pan nazywany geniuszem, przynajmniej w zakresie fizyki.

Media potrzebują superbohaterów w rożnych dziedzinach życia, także w nauce. Trudno kwalifikować w ten sposób rozmaite zdolności ludzi.

Chce pan powiedzieć, ze nie jest pan genialny?

Mam nadzieje, ze jestem blisko górnej granicy.

Odkrył pan, ze teleportacja bardzo małych cząstek jest możliwa. Czy to pozwala przypuszczać, ze pewnego dnia uniesiemy się w przestrzeń kosmiczna jak bohaterowie filmu „Star Trek"?

Film „Star Trek’’ to fikcja, ale teoria promieniowania Hawkinga mówi, ze światło i cząstki pochodzące z czarnych dziur rzeczywiście przemieszczają się przez teleportacje.

Ale wycofał się pan z twierdzenia, ze materia, która raz wleci do czarnej dziury, już z niej nie wyleci.

Moje odkrycie, ze czarne dziury emitują promieniowanie, wciąż nie jest w pełni zgodne z reszta teorii fizyki. Próbowałem rozwiązać te problemy, ale otrzymałem inna odpowiedz, niż się spodziewałem.

Czy naukowcy często przyznają się do błędów?

Czesciej niz politycy, ale nie tak czesto, jak powinni.

Jest pan zwolennikiem tzw. teorii strun zakładającej istnienie cząstek elementarnych w postaci wibrujących strun. Jeśli jest ona prawdziwa, to fizyka jako przedmiot badań naukowych może się skończyć?

Teoria strun czy teoria M (w uniwersalny sposób opisująca prawa przyrody) z powodzeniem może być teorią wszystkiego, ale wciąż nie potrafimy jej sprawdzić doświadczalnie. Fizyka jest więc daleka od swojego końca. A teoria strun może być błędna i wtedy trzeba będzie zaczynać wszystko od nowa.

A może poszukiwanie teorii wszystkiego to ślepy zaułek?

Dotychczasowe doświadczenia odkrywają coraz więcej połączeń między różnymi energiami. Elektryczność i magnetyzm zostały połączone przez Jamesa Maxwella. Elektromagnetyzm i oddziaływania słabe połączyli z sobą Abdus Salam i Steven Weinberg. Możemy się więc spodziewać kontynuacji tego procesu i połączenia tych energii z grawitacją i energią nuklearną. Gdyby znalezienie teorii wszystkiego nie było możliwe, świat musiałby być okrutny. Bóg czy natura musiałyby być naprawdę złowrogie.

Czy teoria wszystkiego powie nam, jaki był początek wszechświata?

Nie. Na razie teorię wszystkiego rozbija ogólna teoria względności, choć nie mówi ona, jak powstał wszechświat, lecz jedynie, jak ewoluował. Do problemu początku wszechświata są dwa podejścia: Rogera Penrose’a i moje. Według Penrose’a to Bóg zdecydował o tym, jak ma powstać wszechświat. Taki był też pogląd Jana Pawła II. Na konferencji na temat kosmologii w Watykanie papież powiedział, że trzeba badać wszechświat od momentu jego powstania, ale nie powinno się zadawać pytań o jego początek, bo jest to moment stworzenia – działania Boga. Chyba nie zdawał sobie wtedy sprawy z tego, że ja na tej konferencji prezentowałem pracę, w której zawarte były sugestie na temat tego, jak powstał wszechświat.

Jak więc powstał wszechświat?

Żeby to zrozumieć, musimy połączyć ogólną teorię względności z teorią kwantową. Najlepszym sposobem na to jest idea Richarda Feynmana o tzw. sumie po historiach. Według tej teorii wszechświat nie ma jednej historii, ale wszystkie możliwe. Każdej historii przypisujemy odpowiednie prawdopodobieństwo. Obiekt może wędrować z punktu A do punktu B jakąkolwiek ścieżką. Każda ścieżka ma określoną amplitudę czy intensywność. Przejście obiektu z punktu A do B jest możliwe dzięki sumowaniu się tych amplitud. Możliwa zatem byłaby historia, w której Księżyc byłby zbudowany z żółtego sera. Niestety amplituda tej ścieżki jest niska, a to oznacza złą wiadomość dla myszy. Prawdopodobieństwo jakiegoś stanu wszechświata wylicza się przez dodawanie do siebie amplitud wszystkich historii, które kończą się w tym stanie.

Jak się te historie zaczynają? Czy Bóg był konieczny do powstania wszechświata?

To pytanie byłoby uzasadnione, gdyby historie wszechświata wróciły do nieskończonej przeszłości. Ale jest bardziej prawdopodobne, że wszechświat powstał zaledwie 15 miliardów lat temu. Pytanie o to, co było na początku wszechświata, jest trochę jak pytanie o to, co się działo na krawędzi świata, kiedy ludzie myśleli, że świat jest płaski. Jak wiemy, problem dotyczący tego, co się dzieje na krawędzi świata, został rozwiązany, kiedy ludzkość zdała sobie sprawę, że świat nie jest płaskim krążkiem. Podobnie jest z początkiem wszechświata. Wiadomo, że czas jest czymś innym niż przestrzeń. Jest bardziej podobny do torów kolejowych. Gdyby miał początek, musiałby być ktoś, kto wprawia w ruch pociągi. Choć ogólna teoria względności Einsteina połączyła czas i przestrzeń w czasoprzestrzeń, czas nadal jest czymś innym niż przestrzeń. Jest raczej jak korytarz, który ma albo początek, albo koniec, albo biegnie w nieskończoność. Ale może być jeszcze inaczej. Kiedy połączy się ogólną teorię względności z teorią kwantową, czas może się zachowywać jak jeszcze jeden kierunek w przestrzeni. To znaczy, że można się pozbyć problemu związanego z początkiem czasu. I tak tajemnica początku wszechświata może być rozwikłana w podobny sposób, w jaki rozwikłaliśmy zagadkę, co kryje się na krawędzi świata. Przypuśćmy, że wszechświat zaczynałby się w miejscu bieguna południowego. Szerokość geograficzna odgrywałaby rolę czasu. W miarę jak przesuwalibyśmy się na północ, powiększałyby się kręgi stałej szerokości geograficznej wskazujące na rozmiar wszechświata. Pytanie, co działo się przed początkiem wszechświata, staje się wtedy bezsensowne, bo na południe od bieguna południowego nie ma nic.

Naukowcy wciąż jednak o to pytają. Pod Genewą uruchomili zderzacz hadronów, żeby stworzyć symulację Wielkiego Wybuchu. Czego się pan spodziewa po tych eksperymentach?

Wielki Zderzacz Hadronów pozwoli zderzać się cząstkom z tak wysoką energią, by można było zaobserwować interakcje między nimi. Zgodnie z obecną wiedzą to powinno wystarczyć, żeby odkryć cząstkę Higgsa, która nadaje masę wszystkim innym cząstkom, czyli jest początkiem wszystkiego. Ale znacznie bardziej ekscytujące będzie nieznalezienie cząstki Higgsa. To pokaże, że coś jest nie tak i trzeba będzie się zastanawiać nad początkiem wszystkiego od nowa. Założę się o 100 dolarów, że nie znajdziemy cząstki Higgsa.

Choć nie wiemy, co było na początku wszechświata, sam wszechświat znamy coraz lepiej. Sądzi pan, że kiedyś ludzie zamieszkają na innych planetach?

Jeśli wcześniej sami siebie nie unicestwią, to tak. Powinniśmy poznawać wszechświat, bo wkładanie wszystkich jajek do jednego koszyka, jakim jest Ziemia, jest ryzykowne. Eksploracja kosmosu jest dobrym pomysłem na przyszłość ludzkości, jeśli chcemy, żeby nasz gatunek przetrwał.

Żyje pan, czując na plecach oddech śmierci, w każdej chwili może pan umrzeć. Czy nauka pomaga panu dawać sobie radę z takim obciążeniem?

Wszyscy mamy przed sobą perspektywę śmierci. Tyle że w moim wypadku śmierć może przyjść wcześniej. Na razie jednak żyję. I zanim umrę, chciałbym pomóc ludziom lepiej zrozumieć wszechświat.

Okładka tygodnika WPROST: 5/2010
Więcej możesz przeczytać w 5/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 5/2010 (1409)

  • Na stronie - Honor na wyprzedaży 24 sty 2010, 19:00 Straszną nam łaskę robią niektórzy kandydaci na prezydenta. Jak już nie będzie innego wyjścia, to się poświęcą i będą kandydować. Albo żeby nie dopuścić do reelekcji Lecha Kaczyńskiego. Nudzi ich to albo brzydzi, ale co tam. 5
  • Z życia koalicji 24 sty 2010, 19:00 Premier Tusk wystąpi jednak przed komisja hazardowa i – zdaje się – nie będzie ani tańczył, ani śpiewał. Jeśli jego szorstka przyjaźń z Grzegorzem „No Mercy" Schetyna będzie się rozwijać podobnie jak ta Millera... 6
  • Z życia opozycji 24 sty 2010, 19:00 Leszek Miller opuscił Polska Lewice. Znowu wybrał lewice moskiewska?A nie, wyjaśniło się. Wybrał SLD, dokąd się ponownie zapisał. Natomiast część Polskiej Lewicy, czyli partii stworzonej przez Millera i dla Millera, postanowiła nie... 7
  • Jestem teraz politykiem europejskim 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa z Jerzym Buzkiem, przewodniczącym Parlamentu Europejskiego, Człowiekiem Roku 2009 tygodnika „Wprost” 9
  • Gołębie serce Europy 24 sty 2010, 19:00 Max Weber się mylił. Ludzie nienaganni moralnie mogą być dobrymi politykami. Udowodnił to Jerzy Buzek, uzyskując prawie 400 tys. głosów w wyborach do Parlamentu Europejskiego, a następnie zdobywając jedną z najważniejszych funkcji w Unii Europejskiej. A przecież jeszcze kilka... 12
  • Katalizator Buzek 24 sty 2010, 19:00 Człowiek Roku 2009 tygodnika „Wprost” jest tym w polskim życiu publicznym, czym w jego ukochanej dziedzinie nauki jest katalizator – mówił Stanisław Janecki, redaktor naczelny „Wprost”, na wtorkowej gali. – Katalizator ma taką właściwość, że... 18
  • Tusk nie startuje, Sikorski na prezydenta? 24 sty 2010, 19:00 Donald Tusk planuje rządową rewolucję, którą odpali 29 stycznia na Politechnice Warszawskiej. Od kilku tygodni prosi też ministrów o zgłaszanie nowych projektów, także rozpisanych na kolejną kadencję – nieoficjalnie ustaliły „Wprost” i „Dżungla... 20
  • Winne źródło, nie media 24 sty 2010, 19:00 Za ujawnienie tajemnicy śledztwa powinien odpowiadać przede wszystkim funkcjonariusz publiczny, który dopuścił się przecieku – mówił prokurator krajowy Edward Zalewski w Centrum Monitoringu Wolności Prasy podczas debaty „Czy... 20
  • Skaner 24 sty 2010, 19:00 20
  • Tajemnica pokoju 170 24 sty 2010, 19:00 Partyjny samochód, sejmowy gabinet i stanowisko wicepremiera, jeśli PiS wróci do władzy. Według ustaleń „Wprost" Jarosław Kaczyński obiecał to Przemysławowi Gosiewskiemu, który dwa tygodnie temu zrezygnował z funkcji szefa... 21
  • Puls Gospodarki - Źle ulokowane lokaty 24 sty 2010, 19:00 Okazuje się, że na lokacie oszczędności owej można stracić. Z raportu Open Finance wynika, że w pięciu polskich bankach zysk z odsetek został całkowicie „zjedzony” przez inflację i tzw. podatek Belki. 26
  • Nie chcą, ale muszą 24 sty 2010, 19:00 Podczas kampanii prezydenckiej osłupiałym wyborcom prezentują się przeróżni domokrążcy, wynalazcy wkładek do butów i nosa, kreatorzy nowatorskich idei gotowych zastąpić kapitalizm i demokrację. Pojawiają się też liderzy partii przyjaciół łupieżu czy innych ugrupowań... 30
  • Zapytaj Wprost - Zastanowiłbym się, czy zostać politykiem 24 sty 2010, 19:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Zbigniew Wassermann, poseł PiS, członek hazardowej komisji śledczej. 31
  • Lewica w socjalhamaku 24 sty 2010, 19:00 Kryzys powinien być eldorado dla lewicowych polityków. Tymczasem podczas największego od stu lat kryzysu gospodarczego lewica w Europie i w Polsce przegrywa. Lewicowe media tracą odbiorców – w Polsce padła „Trybuna”. Karol Marks przewraca się w grobie. 33
  • Sympatycznie być przystojnym 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa ze Sławomirem Nowakiem, posłem Platformy Obywatelskiej 37
  • Plus ujemny - Muflon cmentarny 24 sty 2010, 19:00 Najlepszą obroną jest atak, pod warunkiem że nie wywoła on ataku śmiechu. Wielogodzinny występ Zbigniewa Chlebowskiego przed komisją hazardową jest tego najlepszym przykładem. Złotowłosousty Buster Keaton polskiej polityki w swoim wystąpieniu twierdził, że nie było żadnej... 38
  • Jak działają szpiedzy przemysłowi 24 sty 2010, 19:00 Jakim cudem Chińczycy zaoferowali w przetargu takie same maszyny jak nasze i do tego tańsze o jedną trzecią? – dziwili się szefowie jednej z polskich spółek, światowego lidera w produkcji maszyn górniczych. Przetarg wart 300 mln zł właśnie wymknął im się z rąk.... 45
  • Walka na unie 24 sty 2010, 19:00 Ma być największa, najbogatsza, najlepiej rozwinięta i najpotężniejsza. Tak twierdzą niektórzy specjaliści od geopolityki. Ale Unia Europejska jest coraz wyraźniej spychana na boczny tor przez inne międzynarodowe sojusze. Jest ich ponad 20. Choćby Chiny, które wraz z sąsiadami... 49
  • Cud w banku centralnym 24 sty 2010, 19:00 Na słynnym „systemie argentyńskim” wzorowali się oszuści finansowi z całego świata. Wygląda na to, że Argentyna ponownie stanie się wzorem dla naśladowania. Tym razem dla politycznych populistów, którzy rezerwami walutowymi banków centralnych chcą łatać dziury w... 51
  • Jesień życia dewiantów 24 sty 2010, 19:00 Choć kryzys gospodarczy dał się we znaki także organizatorom zimowych igrzysk olimpijskich w Vancouver, wierzą oni, że po tej imprezie ich miasto na stałe stanie się magnesem dla sportowców przygotowujących się do ważnych imprez. W tych dniach przez miasto może się przewinąć... 53
  • Dziecko szczęścia 24 sty 2010, 19:00 Kiedy Timothy Sykes ogłasza, że sprzedaje akcje jakiejś spółki, tysiące osób robi to samo. To, że nazywa ich „spasionymi, leniwymi Amerykańcami”, zupełnie im nie przeszkadza. Bo wszyscy chcieliby powtórzyć jego sukces. 54
  • Żądza pieniądza 24 sty 2010, 19:00 Mechanizmy rynkowe nie zatną się, jeśli tylko będzie je napędzać zdrowa chęć zysku. Zapewnia to równowagę. Konsumenci wiedzą, czego chcą, a przedsiębiorstwa starają się opracować najlepsze metody wytwarzania oraz dostarczania towarów i usług, biorąc pod uwagę ich cenę, jakość... 55
  • Syndrom Michaela Jacksona 24 sty 2010, 19:00 Cukrzyca i schorzenia serca przestały być najpopularniejszymi problemami ze zdrowiem. Do lekarzy coraz częściej zgłaszają się osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne. Już 16-20 proc. Polaków ma objawy depresji i prosi o pomoc specjalistę. Faktyczna liczba chorych może być... 58
  • Jesień życia dewiantów 24 sty 2010, 19:00 Młodość i wiek dorosły seksualnych dewiantów zostały dobrze zbadane i opisane. Ale co się dzieje z pedofilami, ekshibicjonistami, sadystami, gdy wkraczają w jesień życia? 59
  • Koniec otyłości? 24 sty 2010, 19:00 Po trzydziestu latach szybkiego przybierania na wadze Amerykanie przestali tyć. Tak przynajmniej wynika ze statystyk. Od 2000 r. wskazówka narodowej wagi coraz wolniej przesuwała się w stronę otyłości. W 2005 r. zatrzymała się i nie drgnęła aż do 2009 r. 61
  • Czas jest jak tory kolejowe 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa ze Stephenem Hawkingiem, astrofizykiem, kosmologiem i fizykiem 63
  • Mona Liza zgrzytająca zębami 24 sty 2010, 19:00 Nowotwory, choroby genetyczne, zapalenie stawów, trąd i gruźlica – między innymi takie schorzenia osób portretowanych i samych malarzy są widoczne w dziełach słynnych twórców: Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Albrechta Dürera, Rembrandta i Bruegla. 67
  • Trójwymiarowy zawrót głowy 24 sty 2010, 19:00 Pierwszą w Europie produkcję telewizorów do odbioru trójwymiarowego obrazu uruchamia w Kobierzycach pod Wrocławiem LG Electronics. Odbiorniki 3D powinny pojawić się w sklepach w I kwartale 2010 roku. 71
  • Kto wyzwolił Auschwitz? 24 sty 2010, 19:00 Od początku (1945 r.) miała to być jedna z najważniejszych dat w kalendarzu historycznym XX wieku. Przyjęto, że wyzwolenie obozu w Auschwitz można i trzeba uznać za wydarzenie o wymiarze symbolicznym w niekończącej się wojnie dobra ze złem. Że można i należy traktować tę datę... 73
  • Cień Monachium nad Kijowem 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa z Mykołą Riabczukiem, ukraińskim pisarzem, eseistą i komentatorem 74
  • Brukselska układanka 24 sty 2010, 19:00 To b y ł a próba sił między europosłami, Radą Europejską i Komisją Europejską. Najpierw czeski prezydent Václav Klaus, a następnie bułgarski rząd, który desygnował na swojego komisarza kontrowersyjną szefową MSZ, opóźnili powołanie nowego składu KE. Poszło o Rumianę Żelewą,... 77
  • Prawo przysięgłych 24 sty 2010, 19:00 Często przywołuje się USA jako państwo, w którym system prawny i litera prawa cieszą się modelowym wręcz poważaniem. Nie sposób tam wykpić się od mandatu „szczerą rozmową” z policjantem. A nader licznych pieniaczy powstrzymuje jedynie zasada, że każda ze stron... 77
  • Skrzypek pod dachem 24 sty 2010, 19:00 Dziś już dwunastolatki potrafią perfekcyjnie zagrać na skrzypcach najtrudniejsze utwory. Ale biegłość techniczna to za mało, by zrobić karierę. Od masy anonimowych wirtuozów największe gwiazdy skrzypiec różnią się jednym – wszystkie mają barwne, silne i oryginalne... 79
  • Dziewięć nieszczęść 24 sty 2010, 19:00 Pod koniec każdej dekady krytycy wieszczą upadek musicali. „Dziewięć” Roba Marshalla pomoże im udowodnić tę tezę. Anachroniczna, irytująca i pozbawiona polotu produkcja dowodzi, że twórcy gatunku muszą pomyśleć o nowych środkach wyrazu. 81
  • Ile zarabiają polscy muzycy? 24 sty 2010, 19:00 Bo tylko wiarygodny jest artysta głodny” – śpiewał Kazik. Może dlatego ludzie sztuki wola ukrywać zarobki. A możne robią to dlatego, ze ich bogactwo wśród fanów zarabiających 3 tys. zł miesięcznie budziłoby nieufność, a nawet zawiść? A może superauta i wille ze... 84
  • Żywiec jak browar 24 sty 2010, 19:00 Chociaż muzeum zostało otwarte zaledwie trzy lata temu, odwiedziło je już 300 tys. turystów. Jak to się stało, że w miasteczku na Śląsku powstała jedna z największych polskich atrakcji turystycznych? Wystarczyło stworzyć intrygującą opowieść wokół pasji i pracowitości w... 91
  • Droga do gwiazd 24 sty 2010, 19:00 Kompaktowy Opel jest prawdopodobnie jedynym samochodem na świecie, którego żywot opisać można jednym krótkim zdaniem. Jego niemal 20-letnią historię świetnie streszcza powiedzenie: „Per aspera ad astra” – przez ciernie do gwiazd. 92
  • Piach, pot i łzy 24 sty 2010, 19:00 Nazywany jest szkołą przetrwania, eliminuje z rywalizacji nawet trzy czwarte załóg, zabija średnio dwie osoby rocznie, a Formuła 1 to przy nim plac zabaw. Jeżeli istnieje motoryzacyjne piekło, to na pewno wygląda dokładnie tak jak Rajd Dakar. 97
  • Skibą w mur - Wolność słowa i zdania 24 sty 2010, 19:00 Już po raz siedemnasty samozwańcza grupa gdańskich prześmiewców z inspiracji niżej podpisanego zebrała się na corocznej Biesiadzie Felietonistów, by w miłej atmosferze ocenić miniony rok. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany