Mona Liza zgrzytająca zębami

Mona Liza zgrzytająca zębami

Nowotwory, choroby genetyczne, zapalenie stawów, trąd i gruźlica – między innymi takie schorzenia osób portretowanych i samych malarzy są widoczne w dziełach słynnych twórców: Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Albrechta Dürera, Rembrandta i Bruegla.
Lisa Gherardini, znana jako Mona Liza, prawdopodobnie cierpiała z powodu zgrzytania zębami, czyli tzw. bruksizmu, powodującego zwyrodnienie stawów skroniowo-żuchwowych i bóle głowy. Miała też znacznie podwyższony poziom cholesterolu. Vito Franco, profesor anatomii na uniwersytecie w Palermo we Włoszech, twierdzi, że w kąciku lewego oka modelki Leonarda da Vinci widać tzw. żółtaka, zmianę spowodowaną odkładaniem się cholesterolu w skórze. Na dłoniach Mony Lizy Franco dostrzegł podskórne tłuszczaki, łagodne odmiany nowotworów zbudowane z tkanki tłuszczowej.

– Dla wielu artystów choroby genetyczne stanowiły wręcz źródło inspiracji – mówi prof. Janusz Limon, kierownik Katedry i Zakładu Biologii i Genetyki Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

Często portretowano ludzi z karłowatością chondrodystroficzną, zwaną achondroplazją. To schorzenie objawia się nieproporcjonalnie krótkimi kończynami przy normalnej budowie tułowia i głowy. Karły, obecne na dworach wszystkich europejskich monarchów, pojawiają się m.in. na obrazach hiszpańskiego malarza Diego Velázqueza. Z obrazu „Panny dworskie" można wywnioskować, że córka króla, pięcioletnia Małgorzata Teresa, cierpi na zespół Albrighta. To uwarunkowana genetycznie choroba metaboliczna objawiającą się niskim wzrostem, przedwczesnym dojrzewaniem i problemami hormonalnymi. Na niektórych obrazach Velázqueza można też zobaczyć osoby dotknięte zespołem Downa.

W kwietniu 1476 r. prawie cała Florencja odprowadzała na cmentarz piękną patrycjuszkę Simonettę Vespucci, która w wieku 26 lat zmarła na gruźlicę. Kobieta pozowała Sandro Botticellemu do obrazu „Narodziny Wenus". C.H. Stratz, niemiecki ginekolog z końca XIX wieku, dopatrzył się zmian gruźliczych w charakterystycznej sylwetce bogini o smukłej szyi, opadających ramionach i wąskiej klatce piersiowej. Prawda jest jednak taka, że Botticelli namalował głowę Simonetty na ciele anonimowej modelki, prawdopodobnie prostytutki, bo żadna patrycjuszka nie pozowałaby nago.

Artyści na ogół nie mieli pojęcia, że ich modelki cierpią na nierzadko śmiertelne schorzenia. Rafael Santi przypuszczalnie nie wiedział, że jego kochanka Margherita Luti, sportretowana jako „La fornarina", cierpiała na raka piersi. Ściągnięta skóra na lewej piersi kobiety to typowy objaw choroby nowotworowej. Podobnie wygląda pierś kochanki Rembrandta Hendrickje Stoffels przedstawionej jako biblijna Batszeba podczas kąpieli. Jayant S. Vaidya twierdzi na łamach „The Lancet Oncology”, że na nowotwór sutka chorowały też modelki pozujące do obrazów i rzeźb Michała Anioła („Noc") i Giovanniego Battisty Crespego zwanego Il Cerano („Madonna wybawiająca Mediolan od zarazy”). Często portretowano osoby z chorobami zakaźnymi, takimi jak dżuma czy trąd. W XVI w., kiedy powstawały obrazy

Pietera Bruegla Starszego, wierzono, że trąd jest przenoszony przez wiatr. Na obrazie „Walka karnawału z postem" trędowatych, zbitych w grupkę po lewej stronie obrazu, można rozpoznać po doczepionych do odzieży kunich ogonach. W zbliżeniu widać okaleczenia spowodowane przez tę chorobę, takie jak zanik mięśni i odpadające kawałki skóry i ciała. Na tym samym płótnie przedstawiono też ludzi z innymi chorobami, manifestującymi się subtelniejszymi objawami. Mężczyzna w liliowej szacie w lewym dolnym rogu obrazu ma monstrualnie rozdęty brzuch, prawdopodobnie na skutek opilstwa powodującego nadciśnienie w żyle wrotnej, marskość wątroby i wodobrzusze. Na innym obrazie Bruegla „Taniec chłopski” wodzirej ma krótkie, ściśnięte uda. Najprawdopodobniej cierpiał na wrodzone zwichnięcie stawów biodrowych. Pieter Bruegel niezwykle realistycznie odmalował choroby, których objawy musiał oglądać na co dzień. „Ślepcy” to portret mężczyzn w różnym stadium upośledzenia wzroku: jeden z nich cierpi na zanik gałek ocznych, skutek ropowicy oczodołów, inny na bielmo, czyli zmętnienie rogówki, kolejny – na kataraktę. W „Sianokosach” jedna z trzech przedstawionych na pierwszym planie kobiet ma rozepchany nos i szeroko otwarte usta, co ułatwia oddychanie. Prawdopodobnie dokuczały jej polipy, nadmierny rozrost błon śluzowych lub katar sienny.

Bruegel przedstawiał też chorych psychicznie. Szalona Małgorzata z obrazu o takim tytule to schizofreniczka cierpiąca na psychozę halucynacyjną. Świadczy o tym jej pochylona sylwetka, wyraz oczu i twarzy. Zaś w „Walce karnawału z postem" wychudzona postać na pierwszym planie to prawdopodobnie ofiara anoreksji spowodowanej przez jakąś formę ascezy religijnej. Każdy malarz realista, który chciał przedstawiać postacie „z ulicy", siłą rzeczy portretował chorych. Większości ubogich nie było stać ani na leczenie, ani na środki łagodzące dolegliwości.

Swoistym katalogiem chorób, na które cierpieli XV-wieczni mieszczanie, jest ołtarz Wita Stwosza w kościele Najświętszej Marii Panny w Krakowie. W 1933 r. dermatolog i rektor UJ Franciszek Walter w broszurce „Wit Stwosz – rzeźbiarz chorób skórnych, szczegóły dermatologiczne Ołtarza Mariackiego" opisał zmiany skórne, które zaobserwował u postaci z ołtarza. Prawy policzek św. Piotra szpeci tzw. brodawka starcza występująca u ludzi w wieku powyżej 40 lat. Trzymający Chrystusa za włosy żołnierz z grupy „Pojmanie Jezusa” ma „w okolicy prawej kości jarzmowej najdokładniej wyrzeźbione zagłębienie, przedstawiające bez wątpienia owrzodzenie okrągłe o brzegach równych, ostro ciętych. Z dna tego zagłębienia-owrzodzenia wznosi się okrągława, brodawkowata wyniosłość. (...) Twór ten przedstawia charakterystyczny obraz raka skórnego (basalioma, epithelioma, ulcus rodens)”. Na szyi stojącego obok pachołka zwisa wielka narośl, będąca prawdopodobnie tzw. włókniakiem wiszącym. „Wielkość tych włókniaków – pisze Walter – jest rozmaita, od wielkości wiśni do rozmiarów bardzo znacznych (do 15 kg)”. Śmiejący się szatan cierpi na toczeń skóry zwany wilkiem żrącym. Charakterystyczny wygląd jednej z postaci ukrytej w tłumie w scenie „Pojmania Jezusa”: potężna, łysa głowa, guzy na czole, zez, siodełkowaty nos i wybałuszone oczy, brak rzęs – to klasyczne zmiany chorobowe związane z kiłą. Wszystkie objawy późnego stadium tej choroby ma też jedna z pierwszoplanowych postaci „Walki karnawału z postem” Bruegla: maskowatą twarz, wiąd rdzenia kręgowego, porażenie postępujące, przykurczone i rozdęte stawy kolanowe oraz obrzęknięte, rozcapierzone palce stóp (stawy Charcota).

Kiła była chorobą artystów. Kiedy wielka epidemia tej choroby przeszła przez Europę w XVI wieku, zachorował na nią m.in. rzeźbiarz Benvenuto Cellini. Ocalał przypadkowo, wyleczony rtęcią, którą próbowano go otruć. Na „niemoc kurewników" pod koniec XIX wieku i na początku wieku XX zmarło wielu wybitnych malarzy: Gustav Klimt, Paul Gauguin, Henri de Toulouse-Lautrec, Vincent van Gogh.

Twórców nękały też inne dolegliwości. Na fresku Rafaela „Szkoła ateńska" Heraklit, wzorowany na Michale Aniele, ma rozrośnięte, pokryte guzkami kolano. Patolog z uniwersytetu w San Diego Paul Wolf uważa, że Buonarotti cierpiał na gonagrę, moczanowe zapalenie stawu kolanowego. Tę chorobę mogło wywołać nadmierne spożywanie wina przechowywanego w tamtych czasach w zbiornikach pokrytych ołowiem. Michał Anioł słynął z tego, że podczas napadów natchnienia odżywiał się wyłącznie chlebem i winem.

Choroby wielu artystów można wyśledzić, analizując ich dzieła. Francuski malarz Fernand Léger był daltonistą, dlatego jego obrazy mają ostre kolory. Amerykański okulista Michael Marmor z Uniwersytetu Stanforda uważa, że postępujące zamglenie widoczne na obrazach Edgara Degasa to wynik zwyrodnieniowego zapalenia plamki żółtej. Późniejsze tancerki Degasa mają nie tylko rozmyte wirujące spódnice, ale także niewyraźne twarze. Michael Marmor, który posłużył się w badaniach symulacją komputerową, doszedł do wniosku, że u Claude’a Moneta rozwinęła się zaćma. W kolejnych wersjach słynnego przedstawienia nenufarów zanikają fiolety, błękity i zielenie, obrazy utrzymane są w ciepłych kolorach. Monet w wieku 82 lat poddał się bardzo ryzykownej w owych czasach operacji usunięcia katarakty i przez ostatnie lata życia cieszył się odzyskanym wzrokiem. Zmarł na nowotwór lewego oka.

Vincent van Gogh nie miał wrodzonej wady wzroku. Niezwykłe efekty świetlne na jego obrazach, takich jak „Gwiaździsta noc", mogły być pośrednim skutkiem epilepsji, którą leczono u malarza trującym odwarem z naparstnicy. Patolog z San Diego Paul Wolf uważa, że picie naparstnicy uszkodziło siatkówkę oka malarza i spowodowało, że w jego oczach wszystko otoczone było złocistą poświatą. Stąd żółte łany zboża, żółty dom w Arles, a także seria słynnych „Słoneczników”. Także autoportret artysty z tego okresu jest utrzymany w żółtej tonacji. Świetlista aureola wokół przedmiotów mogła być też wynikiem picia absyntu, popularnego na przełomie XIX i XX wieku. Van Gogh mógł mieć też objawy zatrucia terpenami: wiadomo, że nasączał poduszkę kamforą, żeby lepiej spać, i prawdopodobnie pijał terpentynę.

Czasami trudno zdiagnozować sportretowaną przez artystę chorobę. „Śpiący Kupidyn" Caravaggia cierpi na młodzieńcze zapalenie stawów. Donato Alarcón-Segovia, Armando Laffón i Jorge Alcocer-Varela w artykule opublikowanym w „Arthritis Care & Research” z 2005 r. opisali przypadek młodzieńczego zapalenia stawów widoczny na obrazie Botticellego „Portret młodzieńca”. Z tą diagnozą nie zgadza się prof. Franco z Palermo, który twierdzi, że przedstawione na obrazie dłonie to klasyczny przypadek arachnodaktylii, anomalii polegającej na nadmiernie cienkich i długich w stosunku do kości śródręcza i nadgarstka palcach dłoni. Ten symptom łączy się zazwyczaj z tzw. zespołem Marfana, chorobą genetyczną tkanki łącznej, która charakteryzuje się wysokim wzrostem i wyjątkowo długimi i smukłymi członkami oraz nadmierną ruchomością stawów. Na zespół Marfana cierpiał m.in. kompozytor i pianista Siergiej Rachmaninow, który tworzył koncerty fortepianowe niezwykle trudne technicznie dla osób o normalnych proporcjach dłoni. Jemu ich wykonanie nie sprawiało trudności.

Okładka tygodnika WPROST: 5/2010
Więcej możesz przeczytać w 5/2010 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 5/2010 (1409)

  • Na stronie - Honor na wyprzedaży 24 sty 2010, 19:00 Straszną nam łaskę robią niektórzy kandydaci na prezydenta. Jak już nie będzie innego wyjścia, to się poświęcą i będą kandydować. Albo żeby nie dopuścić do reelekcji Lecha Kaczyńskiego. Nudzi ich to albo brzydzi, ale co tam. 5
  • Z życia koalicji 24 sty 2010, 19:00 Premier Tusk wystąpi jednak przed komisja hazardowa i – zdaje się – nie będzie ani tańczył, ani śpiewał. Jeśli jego szorstka przyjaźń z Grzegorzem „No Mercy" Schetyna będzie się rozwijać podobnie jak ta Millera... 6
  • Z życia opozycji 24 sty 2010, 19:00 Leszek Miller opuscił Polska Lewice. Znowu wybrał lewice moskiewska?A nie, wyjaśniło się. Wybrał SLD, dokąd się ponownie zapisał. Natomiast część Polskiej Lewicy, czyli partii stworzonej przez Millera i dla Millera, postanowiła nie... 7
  • Jestem teraz politykiem europejskim 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa z Jerzym Buzkiem, przewodniczącym Parlamentu Europejskiego, Człowiekiem Roku 2009 tygodnika „Wprost” 9
  • Gołębie serce Europy 24 sty 2010, 19:00 Max Weber się mylił. Ludzie nienaganni moralnie mogą być dobrymi politykami. Udowodnił to Jerzy Buzek, uzyskując prawie 400 tys. głosów w wyborach do Parlamentu Europejskiego, a następnie zdobywając jedną z najważniejszych funkcji w Unii Europejskiej. A przecież jeszcze kilka... 12
  • Katalizator Buzek 24 sty 2010, 19:00 Człowiek Roku 2009 tygodnika „Wprost” jest tym w polskim życiu publicznym, czym w jego ukochanej dziedzinie nauki jest katalizator – mówił Stanisław Janecki, redaktor naczelny „Wprost”, na wtorkowej gali. – Katalizator ma taką właściwość, że... 18
  • Tusk nie startuje, Sikorski na prezydenta? 24 sty 2010, 19:00 Donald Tusk planuje rządową rewolucję, którą odpali 29 stycznia na Politechnice Warszawskiej. Od kilku tygodni prosi też ministrów o zgłaszanie nowych projektów, także rozpisanych na kolejną kadencję – nieoficjalnie ustaliły „Wprost” i „Dżungla... 20
  • Winne źródło, nie media 24 sty 2010, 19:00 Za ujawnienie tajemnicy śledztwa powinien odpowiadać przede wszystkim funkcjonariusz publiczny, który dopuścił się przecieku – mówił prokurator krajowy Edward Zalewski w Centrum Monitoringu Wolności Prasy podczas debaty „Czy... 20
  • Skaner 24 sty 2010, 19:00 20
  • Tajemnica pokoju 170 24 sty 2010, 19:00 Partyjny samochód, sejmowy gabinet i stanowisko wicepremiera, jeśli PiS wróci do władzy. Według ustaleń „Wprost" Jarosław Kaczyński obiecał to Przemysławowi Gosiewskiemu, który dwa tygodnie temu zrezygnował z funkcji szefa... 21
  • Puls Gospodarki - Źle ulokowane lokaty 24 sty 2010, 19:00 Okazuje się, że na lokacie oszczędności owej można stracić. Z raportu Open Finance wynika, że w pięciu polskich bankach zysk z odsetek został całkowicie „zjedzony” przez inflację i tzw. podatek Belki. 26
  • Nie chcą, ale muszą 24 sty 2010, 19:00 Podczas kampanii prezydenckiej osłupiałym wyborcom prezentują się przeróżni domokrążcy, wynalazcy wkładek do butów i nosa, kreatorzy nowatorskich idei gotowych zastąpić kapitalizm i demokrację. Pojawiają się też liderzy partii przyjaciół łupieżu czy innych ugrupowań... 30
  • Zapytaj Wprost - Zastanowiłbym się, czy zostać politykiem 24 sty 2010, 19:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Zbigniew Wassermann, poseł PiS, członek hazardowej komisji śledczej. 31
  • Lewica w socjalhamaku 24 sty 2010, 19:00 Kryzys powinien być eldorado dla lewicowych polityków. Tymczasem podczas największego od stu lat kryzysu gospodarczego lewica w Europie i w Polsce przegrywa. Lewicowe media tracą odbiorców – w Polsce padła „Trybuna”. Karol Marks przewraca się w grobie. 33
  • Sympatycznie być przystojnym 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa ze Sławomirem Nowakiem, posłem Platformy Obywatelskiej 37
  • Plus ujemny - Muflon cmentarny 24 sty 2010, 19:00 Najlepszą obroną jest atak, pod warunkiem że nie wywoła on ataku śmiechu. Wielogodzinny występ Zbigniewa Chlebowskiego przed komisją hazardową jest tego najlepszym przykładem. Złotowłosousty Buster Keaton polskiej polityki w swoim wystąpieniu twierdził, że nie było żadnej... 38
  • Jak działają szpiedzy przemysłowi 24 sty 2010, 19:00 Jakim cudem Chińczycy zaoferowali w przetargu takie same maszyny jak nasze i do tego tańsze o jedną trzecią? – dziwili się szefowie jednej z polskich spółek, światowego lidera w produkcji maszyn górniczych. Przetarg wart 300 mln zł właśnie wymknął im się z rąk.... 45
  • Walka na unie 24 sty 2010, 19:00 Ma być największa, najbogatsza, najlepiej rozwinięta i najpotężniejsza. Tak twierdzą niektórzy specjaliści od geopolityki. Ale Unia Europejska jest coraz wyraźniej spychana na boczny tor przez inne międzynarodowe sojusze. Jest ich ponad 20. Choćby Chiny, które wraz z sąsiadami... 49
  • Cud w banku centralnym 24 sty 2010, 19:00 Na słynnym „systemie argentyńskim” wzorowali się oszuści finansowi z całego świata. Wygląda na to, że Argentyna ponownie stanie się wzorem dla naśladowania. Tym razem dla politycznych populistów, którzy rezerwami walutowymi banków centralnych chcą łatać dziury w... 51
  • Jesień życia dewiantów 24 sty 2010, 19:00 Choć kryzys gospodarczy dał się we znaki także organizatorom zimowych igrzysk olimpijskich w Vancouver, wierzą oni, że po tej imprezie ich miasto na stałe stanie się magnesem dla sportowców przygotowujących się do ważnych imprez. W tych dniach przez miasto może się przewinąć... 53
  • Dziecko szczęścia 24 sty 2010, 19:00 Kiedy Timothy Sykes ogłasza, że sprzedaje akcje jakiejś spółki, tysiące osób robi to samo. To, że nazywa ich „spasionymi, leniwymi Amerykańcami”, zupełnie im nie przeszkadza. Bo wszyscy chcieliby powtórzyć jego sukces. 54
  • Żądza pieniądza 24 sty 2010, 19:00 Mechanizmy rynkowe nie zatną się, jeśli tylko będzie je napędzać zdrowa chęć zysku. Zapewnia to równowagę. Konsumenci wiedzą, czego chcą, a przedsiębiorstwa starają się opracować najlepsze metody wytwarzania oraz dostarczania towarów i usług, biorąc pod uwagę ich cenę, jakość... 55
  • Syndrom Michaela Jacksona 24 sty 2010, 19:00 Cukrzyca i schorzenia serca przestały być najpopularniejszymi problemami ze zdrowiem. Do lekarzy coraz częściej zgłaszają się osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne. Już 16-20 proc. Polaków ma objawy depresji i prosi o pomoc specjalistę. Faktyczna liczba chorych może być... 58
  • Jesień życia dewiantów 24 sty 2010, 19:00 Młodość i wiek dorosły seksualnych dewiantów zostały dobrze zbadane i opisane. Ale co się dzieje z pedofilami, ekshibicjonistami, sadystami, gdy wkraczają w jesień życia? 59
  • Koniec otyłości? 24 sty 2010, 19:00 Po trzydziestu latach szybkiego przybierania na wadze Amerykanie przestali tyć. Tak przynajmniej wynika ze statystyk. Od 2000 r. wskazówka narodowej wagi coraz wolniej przesuwała się w stronę otyłości. W 2005 r. zatrzymała się i nie drgnęła aż do 2009 r. 61
  • Czas jest jak tory kolejowe 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa ze Stephenem Hawkingiem, astrofizykiem, kosmologiem i fizykiem 63
  • Mona Liza zgrzytająca zębami 24 sty 2010, 19:00 Nowotwory, choroby genetyczne, zapalenie stawów, trąd i gruźlica – między innymi takie schorzenia osób portretowanych i samych malarzy są widoczne w dziełach słynnych twórców: Leonarda da Vinci, Michała Anioła, Albrechta Dürera, Rembrandta i Bruegla. 67
  • Trójwymiarowy zawrót głowy 24 sty 2010, 19:00 Pierwszą w Europie produkcję telewizorów do odbioru trójwymiarowego obrazu uruchamia w Kobierzycach pod Wrocławiem LG Electronics. Odbiorniki 3D powinny pojawić się w sklepach w I kwartale 2010 roku. 71
  • Kto wyzwolił Auschwitz? 24 sty 2010, 19:00 Od początku (1945 r.) miała to być jedna z najważniejszych dat w kalendarzu historycznym XX wieku. Przyjęto, że wyzwolenie obozu w Auschwitz można i trzeba uznać za wydarzenie o wymiarze symbolicznym w niekończącej się wojnie dobra ze złem. Że można i należy traktować tę datę... 73
  • Cień Monachium nad Kijowem 24 sty 2010, 19:00 Rozmowa z Mykołą Riabczukiem, ukraińskim pisarzem, eseistą i komentatorem 74
  • Brukselska układanka 24 sty 2010, 19:00 To b y ł a próba sił między europosłami, Radą Europejską i Komisją Europejską. Najpierw czeski prezydent Václav Klaus, a następnie bułgarski rząd, który desygnował na swojego komisarza kontrowersyjną szefową MSZ, opóźnili powołanie nowego składu KE. Poszło o Rumianę Żelewą,... 77
  • Prawo przysięgłych 24 sty 2010, 19:00 Często przywołuje się USA jako państwo, w którym system prawny i litera prawa cieszą się modelowym wręcz poważaniem. Nie sposób tam wykpić się od mandatu „szczerą rozmową” z policjantem. A nader licznych pieniaczy powstrzymuje jedynie zasada, że każda ze stron... 77
  • Skrzypek pod dachem 24 sty 2010, 19:00 Dziś już dwunastolatki potrafią perfekcyjnie zagrać na skrzypcach najtrudniejsze utwory. Ale biegłość techniczna to za mało, by zrobić karierę. Od masy anonimowych wirtuozów największe gwiazdy skrzypiec różnią się jednym – wszystkie mają barwne, silne i oryginalne... 79
  • Dziewięć nieszczęść 24 sty 2010, 19:00 Pod koniec każdej dekady krytycy wieszczą upadek musicali. „Dziewięć” Roba Marshalla pomoże im udowodnić tę tezę. Anachroniczna, irytująca i pozbawiona polotu produkcja dowodzi, że twórcy gatunku muszą pomyśleć o nowych środkach wyrazu. 81
  • Ile zarabiają polscy muzycy? 24 sty 2010, 19:00 Bo tylko wiarygodny jest artysta głodny” – śpiewał Kazik. Może dlatego ludzie sztuki wola ukrywać zarobki. A możne robią to dlatego, ze ich bogactwo wśród fanów zarabiających 3 tys. zł miesięcznie budziłoby nieufność, a nawet zawiść? A może superauta i wille ze... 84
  • Żywiec jak browar 24 sty 2010, 19:00 Chociaż muzeum zostało otwarte zaledwie trzy lata temu, odwiedziło je już 300 tys. turystów. Jak to się stało, że w miasteczku na Śląsku powstała jedna z największych polskich atrakcji turystycznych? Wystarczyło stworzyć intrygującą opowieść wokół pasji i pracowitości w... 91
  • Droga do gwiazd 24 sty 2010, 19:00 Kompaktowy Opel jest prawdopodobnie jedynym samochodem na świecie, którego żywot opisać można jednym krótkim zdaniem. Jego niemal 20-letnią historię świetnie streszcza powiedzenie: „Per aspera ad astra” – przez ciernie do gwiazd. 92
  • Piach, pot i łzy 24 sty 2010, 19:00 Nazywany jest szkołą przetrwania, eliminuje z rywalizacji nawet trzy czwarte załóg, zabija średnio dwie osoby rocznie, a Formuła 1 to przy nim plac zabaw. Jeżeli istnieje motoryzacyjne piekło, to na pewno wygląda dokładnie tak jak Rajd Dakar. 97
  • Skibą w mur - Wolność słowa i zdania 24 sty 2010, 19:00 Już po raz siedemnasty samozwańcza grupa gdańskich prześmiewców z inspiracji niżej podpisanego zebrała się na corocznej Biesiadzie Felietonistów, by w miłej atmosferze ocenić miniony rok. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany