Jadłospis ostatniej wieczerzy

Jadłospis ostatniej wieczerzy

Jadłospis ostatniej wieczerzy
Jadłospis ostatniej wieczerzy
Ostatnia wieczerza od wieków jest obiektem zainteresowania teologów i historyków. Jakie było menu najważniejszej kolacji w historii świata? Co tak naprawdę przedstawia dzieło?

Ross King

Kiedy Leonardo malował scenę kolacji, przypuszczalnie zwrócił uwagę na to, jak zakonnicy spożywają posiłki w refektarzu klasztoru Santa Maria delle Grazie w Mediolanie [w którym powstało malowidło – przyp. red.] – chodziło o potrawy oraz inne rzeczy na stole. Podobnie jak wielu innych artystów, Leonardo dostosował pewne cechy swojego malowidła do scenerii, w której powstawało. Jak zauważył Goethe, „Chrystus miał spożywać swoją ostatnią wieczerzę wśród dominikanów w Mediolanie”. Gdy niemiecki poeta zwiedzał klasztor Santa Maria delle Grazie pod koniec XVIII w., zwrócił uwagę, że pierwotne ustawienie stołów jest wciąż oczywiste. Stół przeora znajdował się naprzeciw wejścia, na jednostopniowym podeście, natomiast stoły braci zakonnych biegły wzdłuż obu ścian prostopadle do niego. Goethe przypuszczał, że Leonardo potraktował te stoły jako wzór dla stołu przedstawionego na malowidle.

Przypuszczenia poety prawdopodobnie były trafne. […] Twórcy ostatnich wieczerzy – czyli Leonardo i jego poprzednicy – mieli tylko kilka informacji z Ewangelii o jedzeniu i piciu podanym Jezusowi i apostołom w Wieczerniku. Czasem te wskazówki są niejednoznaczne lub sprzeczne. Święty Mateusz podał bardzo skrócony opis ostatniej wieczerzy. Stwierdził, że było to święto Paschy, z czego możemy wnioskować (chociaż tego nie napisał), że podano jagnię i chleb niekwaszony. Marek i Łukasz również wskazali, że ostatnia wieczerza odbywała się podczas Paschy, kiedy więc apostołowie „przygotowali Paschę” [Łukasz 22,13], ich przygotowania musiały się wiązać z przyrządzeniem jagnięcia i przaśnego chleba [chleb spożywany przez Żydów podczas święta Pesach, przygotowywany bez użycia zakwasu; maca — przyp. red.]. Podobnie jak Mateusz, obaj dodali scenę, w której Chrystus dzieli się z apostołami chlebem i winem.

Relacja Jana, jak zwykle, jest trochę inna. Jedyną wymienioną przez niego potrawą jest chleb, który Jezus zamacza i podaje Judaszowi. Jan nie opisał ustanowienia Eucharystii, nie ma zatem wzmianki o kielichu z winem. Co malarz miał zrobić z tymi różnymi relacjami? Wszystkie były pełne dramatyzmu z uwagi na zaskakujące oświadczenie, że wśród apostołów jest zdrajca. Należało też wziąć pod uwagę opis (Mateusza, Marka i Łukasza) ustanowienia Eucharystii. Brakowałojednak rekwizytów potrzebnych malarzowi, który musiał użyć wyobraźni, żeby na stole znalazło się jedzenie i picie.

Trzy półmiski

Większość malarzy przedstawiała ostatnią wieczerzę jako prosty i skromny posiłek, często pokazując tylko chleb i wino lub, co najwyżej, małe jagnię na półmisku. Jednak Leonardo przedstawił posiłek, który zarówno pod względem stylu, jak i tematu, bardzo się różnił od obrazów pędzla wszystkich jego poprzedników. Oprócz bułek, zastawy stołowej i do połowy napełnionych szklanek z czerwonym winem pokazał trzy duże półmiski. Wprawdzie ten pośrodku, przed Chrystusem, jest prawie pusty, jedynie z kawałkiem owocu na brzegu (chyba granatu), ale na dwóch pozostałych leżą góry jedzenia. Półmisek stojący przed Andrzejem wypełnia, co ciekawe, osiem lub dziewięć ryb. Przedstawienie ryb na ostatniej wieczerzy jest czymś niezwykłym, choć najstarsza ze znanych wersji, wykonana w V w. mozaika z bazyliki Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie, ukazuje na stole dwie olbrzymie ryby. Mimo że Ewangelie nie mówią nic o tym, by podczas ostatniej wieczerzy spożywano ryby, obraz ten jest stosowny, zważywszy, że wielu apostołów było rybakami, a ryba stanowiła symbol Chrystusa. Drugi półmisek, stojący przed Mateuszem, wygląda jeszcze ciekawiej. 

Ubytki farby spowodowały, że jego zawartość jest praktycznie niewidoczna i przypuszczalnie tak jest od wieków, ponieważ chyba nikt nie komentował tego, co jest jedynym w swoim rodzaju — i niezwykłym — malarskim wkładem w temat ostatniej wieczerzy. Na szczęście dzięki niedawnej konserwacji malowidła widzimy na kilku małych półmiskach, jak dokładnie Leonardo wyobrażał sobie to, co jedli apostołowie: kawałki węgorza garnirowane plasterkami pomarańczy. Węgorze z pewnością stanowiły interesujący wybór. Leonardo zaopatrzył apostołów w jarski lub pescowegetariański posiłek [czyli oparty tylko na rybach i owocach — przyp. red.]. Być może nawiązywał do posiłków podawanych w Santa Maria delle Grazie, ponieważ węgorze można było łowić w rzekach wokół Mediolanu. (…) Francuski ksiądz, który widział malowidło Leonarda w 1515 r., skomentował zdumiewająco realistyczny wygląd jedzenia i chociaż nie wspomniał o węgorzach, nie może być żadnych wątpliwości, że artysta namalował je z taką samą dbałością o szczegóły, jak wszystko, co znajdowało się na stole: po renowacji widzimy grube kawałki ryby z soczystym białym mięsem, które apostołowie skropią sokiem z plasterków pomarańczy. 

Owoce te zostały namalowane tak starannie, że widać albedo [białą część skórki w owocach cytrusowych — przyp. red.]. Zważywszy na zwyczajowo ambiwalentny stosunek włoskich malarzy do kulinarnych szczegółów, w latach 90. XV w. tak skrupulatne i smakowite przedstawienie jedzenia, zwłaszcza przez kogoś o tak wielkich zdolnościach jak Leonardo, nie miało precedensu. [...] Praktycznie wszystkie obrazy przedstawiające ostatnią wieczerzę ukazywały na stole chleb i wino. Od czasu do czasu, na przykład na fresku Cosima Rossellego na ścianie kaplicy Sykstyńskiej, przed Chrystusem malowany był kielich z winem. Ukazywanie chleba i wina miało oczywiście biblijne uzasadnienie: chleb i wino były potrzebne do udzielenia sakramentu opisanego w ewangeliach synoptycznych. Prezentując te produkty na stole, malarze powielali rzeczywiste zwyczaje panujące nie tylko w klasztornych refektarzach, ale także we włoskich domach. W XV w. chleb i wino były dwoma podstawowymi składnikami włoskiej diety: to na ich zakup szła większość domowych pieniędzy. Zarówno w refektarzu, jak i w domu rodzinnym wraz z chlebem regularnie (i w dużych ilościach) podawano do posiłków wino — częściowo dlatego, że dzięki zawartemu w nim alkoholowi było ono, inaczej niż woda, wolne od bakterii oraz innych czynników chorobotwórczych. […] Przed Chrystusem znajduje się, poza półmiskiem z napoczętymi węgorzami, bułka oraz granat (lub może jabłko). Chociaż Leonardo – jak nikt przed nim – interesował się pieczołowicie realistycznym przedstawieniem obiektów natury, nie stronił od używania ich jednocześnie jako symboli. […] I posłużył się jedzeniem na przedstawieniu ostatniej wieczerzy w symboliczny sposób. Chleb i wino stanowią oczywiście aluzję do ciała i krwi Chrystusa. Jabłko (jeśli to rzeczywiście jabłko) wskazywałoby, że Chrystus jest „nowym Adamem”. Jeśli owocem tym jest granat, ikonografia jest równie stosowna. Granaty często pojawiały się we włoskiej sztuce: na obrazie Botticellego „Madonna z granatem” z 1487 r. Dzieciątko trzyma rozcięty granat, z którego „wypływają” nasiona.

Liczne czerwone nasiona symbolizują nie tylko krew Chrystusa, lecz także wielu ludzi, którzy jednoczą się w Kościele. Leonardo ukazuje dłonie Jezusa na stole, koło jego porcji chleba i wina. Wydaje się, że Jezus wskazuje na coś lewą ręką i równocześnie sięga po coś prawą. Ten podwójny gest wygląda na prosty i naturalny, jak jednak mamy go interpretować? A ściślej mówiąc, jak zinterpretowaliby go dominikanie? Czy Chrystus zaraz zanurzy dłoń w talerzu Judasza, wskazując go tym samym jako zdrajcę? Czy też sięga po chleb i wino, żeby ustanowić Eucharystię? […]

Zdrada i eucharystia

Leonardo stanowczo twierdził, że gesty postaci i wyraz jej twarzy muszą przekazywać oglądającemu wyraźny i konkretny komunikat: „Malowidło, lub raczej postacie malowane — napisał w swoim traktacie o malarstwie — winny być przedstawiane w taki sposób, by widz mógł łatwo odgadnąć z ich ruchów myśl ich ducha”. Wiele osób oglądających malowidło Leonarda nie miało specjalnych wątpliwości co do tego, który moment ukazał na nim artysta. Jedna z pierwszych kopii „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda, sztych wykonany ok. 1500 r. i przypisywany mediolańskiemu artyście Giovanniemu Pietrowi da Birago, była próbą usunięcia wszelkich niejasności. Autor śmiało dodał do ukazanej przez Leonarda sceny napis — rodzaj wczesnego komiksowego dymku — który brzmi: „Zaprawdę, powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi” [Mt 26,21]. Dla Giovanniego i wielu jego następców tematem malowidła była Chrystusowa zapowiedź zdrady. Goethe wsparł tę interpretację swoim niemałym autorytetem, zauważając, że słowa Jezusa „wprawiają w konsternację wszystkich zebranych”. Goethe, którego esej ukazał się w roku 1817, był pod wpływem książki o ostatniej wieczerzy opublikowanej siedem lat wcześniej przez Giuseppe Bossiego. 

 Bossi poddał malowidło renowacji po tym, jak uległo poważnemu zniszczeniu wskutek powodzi. Według autora artyście chodziło o ludzkie emocje: Leonardo „pragnął zaangażować ducha wszystkich ludzi zdolnych do odczuwania, ludzi wszech czasów i każdej religii”. Bossi zupełnie nie chciał dostrzec w dziele artysty jakiegokolwiek wymiaru religijnego. Twierdził, że w ostatniej wieczerzy Leonardo nie wyrzekł się niczego dla „prywatnych opinii i obrzędów religijnych, które nie są ani tak wieczne, ani tak powszechne jak ludzkie uczucia”. Powszechne ludzkie uczucia, o których mowa, to według Bossiego „przyjaźń i przerażenie zdradą”. Interpretacje kładące nacisk na świeckie cechy malowidła kosztem tych religijnych dominowały przez wiele lat, zwłaszcza w salach wykładowych amerykańskich uniwersytetów. Autorzy podręcznika wydanego w Stanach Zjednoczonych w 1935 r. zapewniali studentów, że „ten słynny obraz religijny zasadniczo nie ma charakteru religijnego. Przedstawia psychologiczne spostrzeżenia najbardziej przenikliwego uczonego swojego stulecia”. Innymi słowy, Leonardo nie zważał na religijne czary-mary Ewangelii i po prostu wykorzystywał ich narrację, by zaproponować naukowe i psychologiczne zgłębianie ludzkich zachowań. […] Atrakcyjność takich interpretacji jest oczywista. […] Ale w 1973 r. pojawiła się praca naukowa amerykańskiego historyka sztuki Leona Steinberga, w której wysuwał erudycyjne i niesamowicie zawiłe argumenty na rzecz uznania elementu sakramentalnego. W tym czasie inni historycy sztuki także zaczęli przyglądać się baczniej dłoniom Chrystusa, chlebowi i winu na stole, a może nawet zaglądać do swoich Biblii, by potem ponownie oceniać to, co dzieje się na „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda. 

Pod koniec XX w. bardzo poczytnym podręcznikiem akademickim była „Historia sztuki od czasów najdawniejszych po dzień dzisiejszy” H.W. Jansona. Urodzony w Rosji autor stworzył w interpretacji dzieła miejsce dla chrześcijańskiego sakramentu: zauważył, że Leonardo nie ograniczył się do ukazania jednego konkretnego momentu — będącego częścią większego dramatu psychologicznego — i uznał gesty Chrystusa za aluzję do najważniejszego czynu Zbawiciela podczas ostatniej wieczerzy — do ustanowienia Eucharystii. Podobnie autorka innego powszechnie używanego podręcznika doszukała się w malowidle Leonarda „błyskotliwego połączenia” dramatycznego wyznania „jeden z was Mnie zdradzi” z liturgicznym obrzędem Eucharystii. W 1983 r. jeden ze specjalistów od twórczości Leonarda mógł już napisać, że większość znawców tego tematu zgadza się, że ostatnia wieczerza to „połączenie dwóch następujących po sobie wydarzeń” — to znaczy zapowiedzi zdrady i ustanowienia Eucharystii. W dziele Leonarda dzieje się zatem wiele różnych rzeczy, których złożoności wcześniejsi widzowie, pragnący jak najszybciej oczyścić je z treści religijnej, nie dostrzegali. Przez wyraziste gesty oraz subtelne zabiegi mylące i aluzje Leonardo uchwycił splot kolejnych wydarzeń rozgrywających się w jerozolimskim wieczerniku (i w różnych wersjach przedstawionych w Ewangeliach). Zapowiedź zdrady jest tylko tym najbardziej oczywistym. Jezus najwyraźniej przemówił („Zaprawdę powiadam wam: jeden z was Mnie zdradzi”), ale teraz zamilkł. Apostołowie reagują zdumieniem i konsternacją. Leonardo przedstawił pełną gamę reakcji opisanych w biblijnych relacjach — pokazał, jak pytają: „Chyba nie ja, Panie?” — jak u Mateusza [26,22] i „Czyżbym ja?” — jak u Marka [14,19], wypytują „jeden drugiego” [Łk 22,23] i spoglądając „jeden na drugiego niepewni, o kim mówi” [J 13,22]. Zapiski Leonarda ujawniają jego niezaprzeczalną fascynację dynamiką tego, jak ludzie mówią, słuchają, zadają pytania lub przekazują uczucia wyrazem twarzy, dłońmi i całym ciałem. Mimo wszystko w tym malowidle kryje się więcej niż tylko ujawnienie zdrady i późniejsze reakcje apostołów. g

© Wszelkie prawa zastrzeżone

Okładka tygodnika WPROST: 10/2017
Więcej możesz przeczytać w 10/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 10/2017 (1777)

  • Złapał prawnik prawnika, a ten za łeb trzyma 5 mar 2017, 20:00 To niemal lustrzane odbicie: sędziowie wątpią, czy prezes Trybunału Konstytucyjnego Julię Przyłębską wybrano zgodnie z prawem (do Sądu Najwyższego trafiło zapytanie prawne), a w ubiegłym tygodniu posłowie PiS na czele z adwokatem... 4
  • Gorsze wypiera lepsze 5 mar 2017, 20:00 Jacek Saryusz-Wolski, europoseł PO, raczej nie zostanie przewodniczącym Rady Europejskiej. Jej szefem powinna być była głowa państwa, czemu zresztą trudno się dziwić. RE jest klubem przywódców i ktoś, kto ma im przewodzić, powinien... 7
  • Niedyskrecje parlamentarne 5 mar 2017, 20:00 OPOS, KOS I ROPS TO NIE NA- ZWY ZNANYCH LUB TAJEMNI- CZYCH ZWIERZĄT, tylko organizacji broniących samorządów, które ostatnio powstają jak grzyby po deszczu. OPOS to Ogólnopolskie Porozumienie Organizacji Samorządowych Wadima Tyszkiewicza,... 8
  • Obraz tygodnia 5 mar 2017, 20:00 35 $ miesięcznie będą musieli zapłacić użytkownicy YouTube TV, w której znajdzie się oferta kilkudziesięciu amerykańskich kanałów TV Jesteście słabsze, mniejsze i mniej inteligentne, więc musicie zarabiać mniej – przekonywał... 10
  • Info radar 5 mar 2017, 20:00 KOMENTARZ RAFAŁ GÓRSKI, prezes Instytutu Spraw Obywatelskich Polka bez emerytury Jak się siedzi w domu, nie ma się żadnych dochodów, nie ma się tej emerytury, tego co mają wszyscy, co pracują – opłaconej składki. Nie mamy nic. My... 12
  • Uczelnie do zmiany 5 mar 2017, 20:00 NOWY PODZIAŁ UCZELNI. ZMIANY W SYSTEMIE FINANSOWANIA KIERUNKÓW STUDIÓW. Ograniczenie roli uczelnianych senatów i wprowadzenie rynkowych mechanizmów zarządzania szkołami wyższymi – to tylko kilka najistotniejszych propozycji zmian w... 13
  • Spięcie tygodnia 5 mar 2017, 20:00 Michał Kamiński (Europejscy Demokraci) Polityczna zemsta na Tusku ma słabe szanse na powodzenie UWAŻAM, ŻE W DEMOKRATYCZNYM KRAJU KAŻDY MA PRAWO DO ZMIANY PARTII. Każdy ma też prawo do ewolucji ideowej. Ale to nie jest przypadek Jacka... 14
  • Lewo 5 mar 2017, 20:00 prof. Magdalena Środa filozofka, feministka Pawka Morozow wraca! PRZYPOMNĘ: PAWKA MOROZOW ZE WSI GIERASIMOWKA był założycielem oddziału pionierskiego, który walczył z kułactwem. Pawka stał się ikoną komunistycznej propagandy, ponieważ... 16
  • Prawo 5 mar 2017, 20:00 ZE SMUTKIEM DOWIADUJĘ SIĘ O KOLEJNYM POLSKIM „O NIE, JAK Z TYM PANEM, TO JUŻ NIE JA”. 16
  • Zdarzyło się jutro 5 mar 2017, 20:00 Mistrz Ryszard kontra mistrz Żyła. He, he, he. 18
  • 50 najbardziej wpływowych Polek 5 mar 2017, 20:00 DZIEŃ KOBIET TO JUŻ TROCHĘ ARCHAIZM. Bo tak naprawdę nadchodzi nie tylko dzień, ale po prostu czas kobiet. Obie płcie zrównują się coraz bardziej pod względem wpływów w polityce, gospodarce czy kulturze. Na czele polskiego rządu po... 20
  • Mam duszę sportowca 5 mar 2017, 20:00 Gdy spędzam czas w rodzinnych stronach, moje życie wygląda tak jak życie tysięcy Polek: chodzę na zakupy, do fryzjera, spotykam się z przyjaciółmi – mówi „Wprost” Beata Szydło. 22
  • Oskarżony oskarża 5 mar 2017, 20:00 Marcin Dubieniecki, były mąż Marty Kaczyńskiej, podejrzany o nadużycia, zapewnia w rozmowie z „Wprost”, że w dotyczącym jego sprawy piśmie Jarosława Kaczyńskiego nie chodziło o osobiste korzyści. I oskarża prokuratorów. 35
  • Atomowa Polska 5 mar 2017, 20:00 WALDEMAR SKRZYPCZAK generał broni Mieć czy nie mieć. Oto jest pytanie. Od roku trwa polityczna dyskusja o polskich ambicjach atomowych. Rządzący politycy z determinacją godną większej sprawy wyrażają wolę posiadania jeżeli nie swojej... 38
  • RODO: co warto wiedzieć, żeby spać spokojnie 5 mar 2017, 20:00 Obowiązujące od 25 maja 2018 r. ogólnounijne rozporządzenie o ochronie danych osobowych RODO wpłynie na możliwości stosowania marketingu bezpośredniego. 39
  • Biedroń wkracza do gry 5 mar 2017, 20:00 Jeżeli wystartuje w wyborach na prezydenta Polski, zapewne nie wygra. Ale jeśli uzyska dobry wynik, stanie się naturalnym liderem lewicy. 40
  • Problem z polskimi Europejczykami 5 mar 2017, 20:00 PROF. RYSZARD LEGUTKO Wpadło mi w ręce opracowanie Fundacji Batorego o Unii Europejskiej i miejscu w nim Polski. Autora nie wymieniam, bo nie chodzi o osobę. Poglądy tam wyrażane są charakterystyczne dla niemałej części Polaków. Z... 44
  • Last man in Aleppo, czyli porządek miłości 5 mar 2017, 20:00 EWA WANAT Chłopiec ciągnie za rękaw młodego mężczyznę – opowiedz, jak mnie stamtąd wyciągnąłeś, proszę! Mężczyzna się śmieje i szczypie malca w policzek – daj spokój, musisz teraz rosnąć, iść do szkoły, uczyć się.... 45
  • Kogo bardziej kochasz 5 mar 2017, 20:00 W wojnach o dzieci poszkodowani bywają i ojcowie, i matki. A zawsze – najmłodsi. Gdy cierpi niewinna osoba, to jest zwykła przemoc – oceniają obrońcy praw dziecka. 46
  • Ratunek dla frankowiczów tylko w sądach? 5 mar 2017, 20:00 Politycy radzą frankowiczom walczyć w sądach. Pewności wygranej nigdy nie ma, ale wielu kredytobiorców ma już korzystne wyroki w swoich sprawach. 49
  • Czego oczy nie widzą… 5 mar 2017, 20:00 Akceptujesz przemoc? Jeżeli masz ochotę odruchowo powiedzieć „nie”, przeczytaj ten artykuł. 50
  • Firmy, które zrodziły się w bólu 5 mar 2017, 20:00 Jednego wyleczyła owcza wełna, drugiego owcze sery. Najbogatszych Polaków połączył ból. I postanowili na nim zarobić. 52
  • Ziemia obiecana nad Wełtawą 5 mar 2017, 20:00 Polacy są znaczącą mniejszością w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Holandii czy Skandynawii. Kolejnym krajem, do którego kieruje się polska emigracja zarobkowa, są Czechy. 56
  • Hossa Bessa 5 mar 2017, 20:00 Sobieski na handel Przedsiębiorczość Polaków nie zna granic. W internecie krąży handel nowym 500-złotowym banknotem NBP z podobizną Jana III Sobieskiego. Może nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że banknot 500 zł sprzedawcy... 59
  • Krucjata Trumpa 5 mar 2017, 20:00 W otwartej wojnie Białego Domu z liberalnymi mediami prezydent nie znalazł się wcale na straconej pozycji. Może bowiem liczyć na pomoc konserwatywnego miliardera Roberta Mercera. 60
  • Eryk Mistewicz: Twitter zamiast dyplomacji i mediów 10 mar 2017, 21:54 Dlaczego właściwie Twitter nie mógłby być pierwszą władzą? Mamy czasy, kiedy czwarta władza (media) schodzi na manowce postprawdy i okazuje się, że w przypadku trzeciej władzy prawo może działać wstecz, a pierwsza i druga też radzą dziś sobie średnio – pisze na łamach „Wprost”... 63
  • Kapitan Perhydrol 5 mar 2017, 20:00 Z prezydentem USA łączy go nie tylko fryzura, lecz także chęć oczyszczenia kraju z muzułmańskich imigrantów. Geert Wilders jest na najlepszej drodze do zdobycia władzy w Holandii. 64
  • Bez granic 5 mar 2017, 20:00 Obama na prezydenta Jak pisze „Foreign Policy”, w Paryżu pojawiły się plakaty z dobrze znanym na świecie hasłem „Oui, on peut” (po ang. Yes, we can), które w USA przyniosło zwycięstwo wyborcze Barackowi Obamie. Coś, co było... 66
  • Wielki smutek 5 mar 2017, 20:00 Depresję może wyzwolić utrata czegoś ważnego dla danej osoby – relacji, męża lub żony, pracy, pieniędzy – mówi dr Sławomir Murawiec, psychiatra i psychoterapeuta. 68
  • Know How 5 mar 2017, 20:00 W świecie apokalipsy Bez dwóch zdań. „Horizon Zero Dawn” jest grą piękną i trudno ją skrytykować. Wcielamy się tu w postać młodziutkiej Aloy z plemienia Nora, która musi odkryć swoją przeszłość. Scenerią jej wędrówki są... 71
  • Targowisko mobilnej próżności 5 mar 2017, 20:00 Producenci sprzętu mobilnego dwoją się i troją, by przyciągnąć do siebie konsumentów. Oto przegląd nowości. 72
  • Dziewiąta planeta 5 mar 2017, 20:00 Wiele wskazuje na to, że wokół Słońca krąży jeszcze jedna planeta. Jest dziesięć razy większa od Ziemi, a okrążenie naszej gwiazdy może zajmować jej nawet 20 tys. lat. NASA szuka chętnych, którzy pomogą ją znaleźć. 74
  • Jadłospis ostatniej wieczerzy 5 mar 2017, 20:00 Ostatnia wieczerza od wieków jest obiektem zainteresowania teologów i historyków. Jakie było menu najważniejszej kolacji w historii świata? Co tak naprawdę przedstawia dzieło? 78
  • Facet w czerni 5 mar 2017, 20:00 Kocham jego pasję, jego smutek oraz zmaganie z cierpieniem – Keanu Reeves mówi nam o granym przez siebie bohaterze „Johna Wicka 2”, ale zaraz dodaje: Jest naprawdę sukinsynem, a wszyscy, którzy niszczą jego spokój ducha, dużo ryzykują. 82
  • Awangarda sięga do źródła 5 mar 2017, 20:00 7 marca ukazuje się nowa płyta Voo Voo – „7”. Nam Wojciech Waglewski opowiada o tym, czemu nie słucha radia i dlaczego nastał czas na bunt estetyczny. 87
  • Ludzie chcą w coś wierzyć 5 mar 2017, 20:00 O wprowadzaniu Natalie Portman w trans oraz o swoich polskich korzeniach mówi Rebecca Zlotowski, reżyserka „Planetarium”. 90
  • Wydarzenie 5 mar 2017, 20:00 FILM Pragnienie przeżywania Dwadzieścia lat minęło jak jeden dzień i Danny Boyle wrócił do swojego kultowego „Trainspotting”. Bohaterowie jego nowego filmu nie są już młodymi, sprawnymi fizycznie heroinistami, tylko starymi ćpunami.... 92
  • Powyżej średniej 5 mar 2017, 20:00 KSIĄŻKA Parada oszustów Patryk Pleskot do tej pory znany był jako obiecujący historyk z IPN, tymczasem w nowej książce ujawnia naturę gawędziarza. Nie byłoby wcale zaskakujące, gdyby następnym krokiem w jego karierze był jakiś... 94
  • Mikołaj Roznerski: To się państwu spodoba 5 mar 2017, 20:00 POLECAJĄC CZYTELNIKOM TO, CO LUBIĘ CZYTAĆ, SŁUCHAĆ CZY OGLĄDAĆ, nie mogę nie wspomnieć o Danucie Szaflarskiej czy Krystynie Sienkiewicz – mojej pani profesor ze szkoły teatralnej. Żałuję, że zawodowe ścieżki nigdy nie... 96
  • Przewodnik po IPO 5 mar 2017, 20:00 Wypełniając swoją rolę przestrzeni dla biznesu, warszawska giełda pomaga w wymianie informacji pomiędzy inwestorami, emitentami oraz firmami inwestycyjnymi i doradczymi. Dba przy tym o zachowanie wysokich standardów oraz promocję trwałego rozwoju, zasad ładu korporacyjnego i... 102
  • Jak się komunikować z inwestorami? 5 mar 2017, 20:00 Paradoksem relacji inwestorskich jest fakt, że choć powinny być jednym z najważniejszych działań każdej firmy obecnej na giełdzie, często są traktowane po macoszemu – jako przykry obowiązek, niedoceniana przez Zarząd konieczność lub dodatek do działań PR. A przecież relacje... 104
  • Szanse i zagrożenia dla polskiej gospodarki 5 mar 2017, 20:00 Jakich trendów rynkowych możemy się spodziewać? 105
  • Budowa więzień przy braku przestępców jest zbędna 5 mar 2017, 20:00 Rozmowa z dr. Andre Helin, prezesem BDO 106
  • Jak inwestują Polacy? 5 mar 2017, 20:00 Rozmowa z Moniką Szlosek, Dyrektor Bankowości Detalicznej i Inwestycyjnej Deutsche Bank 108
  • Potraktujmy III filar jak konto oszczędnościowe 5 mar 2017, 20:00 Powiedzenie „umiesz liczyć, licz na siebie” nigdy nie było bardziej aktualne. Coraz więcej osób zdaje sobie sprawę, że przyszłe emerytury mogą spaść nawet do 1/3 pensji. Tymczasem tylko 5% pracujących ma Indywidualne Konto Emerytalne (IKE), a niecałe 4% założyło Indywidualne... 109
  • Inwestycje pod lupą 5 mar 2017, 20:00 Polscy przedsiębiorcy są umiarkowanymi optymistami w swoich długoterminowych prognozach. Połowa z nich uważa, że w ciągu najbliższych 3 lat sytuacja w ich branży nie zmieni się, a 27% oczekuje poprawy. Tylko 4% jest zdania, że będzie gorzej – wynika z raportu EFL „Inwestycje w... 110

ZKDP - Nakład kontrolowany