Drugie życie umarłych

Drugie życie umarłych

Zmarli są żywym potrzebni do gry zwłokami, która sprawia, że śmierć coraz mniej nas przeraża, a martwe ciało coraz bardziej fascynuje.

Smutne! Tak wygląda miejsce pochówku Andrzeja Kopiczyńskiego rok po jego śmierci”, „Do dziś nie doczekał się nagrobka”, „Straszne!” – tak media komentowały zdjęcia z warszawskich Powązek, pokazujące, że na grobie aktora rok po jego śmierci wciąż nie ma pomnika. Internauci nie szczędzili ostrych słów pod adresem córki Kopiczyńskiego jako tej, która sprawy nie dopilnowała. 

Katarzyna Kopiczyńska, postawiona pod ścianą, musiała się tłumaczyć: „Poza względami finansowymi dochodzą jeszcze procedury dotyczące zezwoleń i akceptacji na dotknięcie czegokolwiek, zwłaszcza w tej części cmentarza, gdzie leży Tata” – napisała na Facebooku. Minister kultury Piotr Gliński zadeklarował na łamach „Super Expressu”, że resort może pokryć koszty wybudowania grobowca. Problem w tym, że Katarzyna Kopiczyńska pomnik ojcu chce postawić sama. Choćby to miało potrwać. Szeroko komentowana historia grobu serialowego Czterdziestolatka to tylko jeden z przykładów, jak zmienił się w ostatnich latach nasz stosunek do śmierci. Zaczęliśmy ją dzielić na medialną i prywatną, czyli dotyczącą naszych bliskich. – Tej pierwszej, publicznej, nie postrzegamy w kategoriach czyjejś tragedii. To raczej temat, który może być przez nas komentowany, i to nawet negatywnie – mówi dr Aleksandra Drzał-Sierocka, kulturoznawczyni z Uniwersytetu SWPS.

Gra zwłokami

Dlatego, nie bacząc na odczucia rodziny, media przez ostatnie tygodnie żyły zaniedbanym miejscem pochówku popularnego aktora. Dzięki transmitowanym na żywo uroczystościom pogrzebowym znanych osób (na przykład Jana Kulczyka czy Grzegorza Miecugowa) doczekaliśmy się wręcz funeralnego Big Brothera. Widzowie oprócz zalanych łzami twarzy żałobników obserwują i komentują także ich stroje od projektantów czy składane wieńce.

– Stara łacińska zasada: o zmarłych wcale albo dobrze, przestała istnieć. Wszechobecny jest hejt wobec umarłych i tych, którzy pozostają w żałobie. Pojawiło się nawet buczenie na cmentarzach, co do niedawna było niewyobrażalne – mówi prof. Zbigniew Mikołejko, filozof i historyk religii, kierownik Zakładu Badań nad Religią w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Dodaje, że wraz z postępującą trywializacją następuje naruszanie wszelkich tabu dotyczących śmierci, a w przestrzeni internetowej to tabu już w zasadzie nie istnieje. Zdaniem profesora następuje powrót do „form brutalizacji” znamiennych dla czasów „nienawiści wyznaniowej tłumów”.

– Od końca XVI do połowy XVIII w., kiedy narastała kontrreformacja, miały miejsce ekscesy polegające na znieważaniu zwłok protestantów i dewastacji cmentarzy. W XIX i XX w., mimo że ludzie masowo ginęli na wojnach i w powstaniach, wyostrzyła się jednak wrażliwość na śmierć. Także w epoce PRL ta wrażliwość, zwłaszcza na śmierć tragiczną i w imię patriotycznych ideałów, była ogromna. Choć oczywiście zawsze istniały hieny pasożytujące na zmarłych – wylicza prof. Mikołejko. Dzisiejsza brutalizacja przejawia się grą zwłokami na arenach politycznych i społecznych. – Ta gra pozbawiona jest barier i moralnych, i prawnych, liczą się jedynie doraźne interesy – mówi

profesor. – Niedawno, jadąc z Warszawy do Brwinowa, zobaczyłem przy niebezpiecznym skrzyżowaniu wstrząsający billboard, a na nim zakrwawione dziecięce zwłoki i apel, by skończyć z dzieciobójstwem. W ten sposób fanatycy religijno-moralni posługują się śmiercią. Nie baczą na to, że są ludzie, którzy tym drastycznym widokiem mogą zostać porażeni, zranieni – mówi naukowiec. Taki sposób żerowania na zmarłych profesor nazywa pornografią śmierci. Zalicza do niej również publikowanie zdjęć ofiar tsunami czy wypadków drogowych oraz fotografie martwych płodów wykorzystywane w propagandzie ideologicznej. Choć, jak podkreśla profesor, ikonografia śmierci, obrazowość, istniała w przestrzeni od stuleci, to słynne memento mori i pedagogika strachu miały niegdyś moralne przesłanie, chodziło o to, aby żyć godziwie. – Dziś ta obrazowość pojawiająca się na billboardach obrońców życia służy tylko pokrzepieniu jednostronnej wizji ideologicznej. Nie da się tego umieścić w porządku religijno- -moralnym – mówi.

Nekronalizm

Wykorzystywanie „drugiego życia umarłych” jest zdaniem badaczy coraz bardziej widoczne w przestrzeni publicznej. – Zmarli dostają się w ręce żywych, a ci dysponują nimi wedle uznania: albo kultywują ich pamięć, albo bezczeszczą – tłumaczy prof. Mikołejko. Jako przykład podaje wspólnotę polityczną zbudowaną „wokół kultu wybranych zwłok”. Religia smoleńska niby odnosi się do całej katastrofy, ale tak naprawdę w jej ramach dokonano szczególnej selekcji umarłych: niektórzy polegli, inni tylko zginęli. – Choć wydawało się, że zbudowaliśmy cywilizację moralną, która nakazywała nam respekt wobec umarłych, zaczyna tego szacunku brakować – dodaje.

Postulat dekomunizacji Powązek Wojskowych i usunięcia z nich między innymi grobu Bolesława Bieruta, jest zdaniem profesora kolejnym przykładem polityki wykluczania, która zaczyna przenosić się z żywych na umarłych. – Ale adresatem tych działań są ostatecznie żywi, którzy mają zostać ukształtowani w ideologii pseudomoralnej – zauważa profesor. Profesor Ewa Domańska z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, autorka książki „Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała”, przypomina, że takie postępowanie z negatywnymi bohaterami jest praktyką dobrze znaną z historii.

– Wystarczy przywołać choćby profanację grobów królewskich w bazylice Saint-Denis w czasie rewolucji francuskiej w 1793 r. Miało wtedy miejsce wywlekanie szczątków przedstawicieli dynastii Karolingów, Kapetyngów i Walezjuszy, ich oglądanie, badanie, rozczłonkowywanie, wrzucanie do wspólnego grobu. Choć prof. Domańska sama opowiada się za nienaruszalnością miejsc pochówku, bo zmieniające się rządy i krótkie trwanie pamięci nie upoważniają do usuwania grobów, to przyznaje, że „polityka martwych ciał” odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu ideologii narodowej wspólnoty.

– Wyrzucanie z kościołów i cmentarzy szczątków przywódców starego porządku, ich profanacja oraz repatriacja i powtórne pochówki bohaterów narodowych uznanych za ważnych dla nowego ładu (wraz z burzeniem pomników lub ich stawianiem) pozostają w ścisłym związku z przemianami politycznymi i przepisywaniem historii, które z nimi następuje. W przypadku Polski budowanie

państwa opierało się na grobach, co trafnie analizowała Maria Janion. Stanisław Rosiek pisał też o cechującym nasz kraj „patriotyzmie cmentarnym”. Nekronacjonalizm jest naszą cechą narodową – podkreśla.

Zbadać martwe ciało

Liczne obrazy śmierci obecne nie tylko w przekazach medialnych, ale również w popkulturowej fikcji sprawiają, że widzowie-odbiorcy już się z nimi oswoili.

Profesor Ewa Domańska: – Trup, choć unikam tego określenia, uprzedmiotawia bowiem martwe ciało i wywołuje wstręt, stał się czymś powszednim. A nawet więcej: specyficznym rodzajem medialnej podmiotowości. Dotyczy to także zdjęć osób czy szczątków ekshumowanych. Jest to sfera współczesnej nie tylko popkultury, która szczególnie mnie irytuje – mówi. Wpływ popkultury na postrzeganie umarłych stał się już przedmiotem badań naukowych. – W ich trakcie zidentyfikowano zjawisko określane jako „efekt CSI”, który przejawia się we wzroście zainteresowania medycyną sądową, nowymi metodami badań kryminalistycznych, np. entomologią sądową, czyli badaniami owadów, które pomagają ustalić czas i miejsce śmierci. Mówi się, że „CSI” [amerykański serial kryminalny – red.] przyczynił się do „genetyzacji współczesnego życia”, miał bowiem wkład w powszechny wzrost zainteresowania analizą materiału genetycznego (DNA) jako niepodważalnego dowodu tożsamości człowieka – zauważa prof. Domańska.

Ekspertka podkreśla, że w ostatnich dekadach wzrasta zainteresowanie badaniami martwego ciała do tego stopnia, że powstała specyficzna subdyscyplina określana jako „dead body studies” czy „corpse studies”, która zajmuje się między innymi kwestiami zarządzania ciałami ludzi zmarłych w wyniku katastrof naturalnych, masowych mordów i wypadków lotniczych czy też problemem eksponowania ludzkich szczątków w muzeach.

Nie narażać na smutek

Wobec naszych bliskich zmarłych stosujemy zupełnie inne zasady niż wobec zmarłych z pierwszych stron gazet. O ile śmierć publiczna bombarduje nas w internecie, serwisach informacyjnych czy

popkulturze, o tyle śmierć prywatna jest ukrywana. – W związku z medykalizacją śmierci – zauważa Aleksandra Drzał-Sierocka – dziś rzadko umiera się w domach. Bliscy zmarłego w zasadzie nie mają z jego ciałem kontaktu. Przygotowaniami do pochówku zajmują się pracownicy firm pogrzebowych, specjaliści od kosmetyki pośmiertnej albo tanatopraksji, czyli balsamowania zwłok. Czasy, w których żałobnicy zbierali się w domach, by opłakiwać zmarłego wystawionego na widok publiczny, bezpowrotnie minęły. – Coraz rzadziej otwiera się trumnę. Dzieci nie uczestniczą w pogrzebach, choć jeszcze kilkanaście, kilkadziesiąt lat temu nawet kilkulatki brały udział we wszystkich pogrzebowych uroczystościach. Umieranie było procesem wpisanym w życie rodziny, dlatego uczestniczyli w nim wszyscy najbliżsi. Dziś ludzie nie chcą narażać się na smutek, a kiedyś wręcz stwarzano możliwość przeżywania smutku. Żałoba uległa przyspieszeniu, tak samo jak rytuały związane z pochówkiem – mówi kulturoznawczyni. Zmienia się sam ceremoniał pogrzebowy.

Profesor Ewa Domańska zauważa, że wiele osób decyduje się na rozsypywanie prochów, ich przechowywanie czy chowanie w miejscach do tego nieprzeznaczonych, mimo wyraźnego stanowiska Kościoła i wbrew prawu, które stanowi, że ciało i prochy mogą być pochowane przez złożenie w grobach ziemnych, murowanych lub kolumbariach znajdujących się na cmentarzu. – Na niewspółmierność istniejącego prawa do zmieniających się potrzeb społecznych i zmian kulturowych zwracają uwagę prawnicy. Wskazują na częste konflikty między prawem stanowionym a wolą zmarłego. To dotyczy nie tylko sposobu pochówku, lecz także wskazania osoby uprawnionej do pochowania (np. wrogie stosunki między małżonkami mogą powodować dyspozycje co do ustanowienia innej osoby odpowiedzialnej za pogrzeb). Od dłuższego czasu przygotowywane są zmiany w ustawie o cmentarzach i chowaniu zmarłych, która z nowelizacjami obowiązuje od 1959 r. – mówi.

Diament z prochów

Niektóre nowe mody pogrzebowe są wynikiem postępu technologicznego. Należy do nich tak zwana biżuteria pośmiertna wykonana z użyciem prochów osób zmarłych, na przykład sztuczne diamenty oprawiane później przez jubilerów i noszone jako kolczyki czy pierścionki. W Polsce możliwość zamówienia nekrobiżuterii także istnieje. Jej ceny wahają się od kilku do ponad 100 tys. zł.

– Rosnąca popularność tego typu praktyk skłoniła watykańską Kongregację Nauki Wiary do opublikowania w 2016 r. Instrukcji dotyczącej pochówku ciał zmarłych oraz przechowywania prochów w przypadku kremacji. Jest tam mowa między innymi o tym, że nie należy zezwalać na rozrzucanie prochów ani też „przerabianie kremowanych prochów na pamiątki, biżuterię czy inne przedmioty”. Są to praktyki kontrowersyjne, bo m.in. naruszają zasadę poszanowania integralności ciała. Do tworzenia diamentów czy kryształów wystarczy 200 do 400 g prochów, co stanowi około 10 proc. prochów dorosłego, reszta zostaje pochowana – wyjaśnia prof. Domańska. Wątpliwości etyczne, jak dodaje, budzi także los tego typu przedmiotów, kiedy przestaną być już obiektem troski osób bliskich. – Osobiście praktykę tę widzę jako specyficzną formę relikwii, wynik procesów personalizacji i indywidualizacji podejścia do szczątków, który stanowi ważny trend w branży pogrzebowej.

Drugie życie umarłych to nie tylko ich wykorzystywanie w celach politycznych, naukowych i społecznych, ale też całkiem prywatne dążenie do tego, by zmaterializować ich obecność, choćby w niekonwencjonalny sposób zachowując ich szczątki. Jak mówią eksperci, wymiar metafizyczny obecności zmarłych przestaje nam wystarczać.

Zdaniem jednak prof. Mikołejki w czasach przemian społecznych prowadzących do zmian w podejściu do zmarłych i śmierci jako takiej potrzebne nam są dziś najbardziej: cisza, skupienie, milczenie, medytacja, trzymanie się zwyczajów wypracowanych przez tradycję, zarówno religijną, jak i świecką. – I rozumna pamięć o zmarłych, a nie wtykanie brudnych paluchów w ranę tajemnicy. Nie wkraczajmy w krainę śmierci z ideologicznymi porządkami – apeluje profesor.

Okładka tygodnika WPROST: 44/2017
Więcej możesz przeczytać w 44/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2017 (1809)

  • Cena nadziei 29 paź 2017, 20:00 Jako zwolennik nieupolityczniania spraw codziennych ostatnio przeżywam trudne dni. Zauważyłem bowiem pewną prawidłowość, co nie oznacza, że regułę bez wyjątku: sytuację w służbie zdrowia chwalą zwolennicy PiS, a narzekają, przynajmniej publicznie, przeciwnicy. Co u licha,... 3
  • Kraina tysiąca pomysłów 29 paź 2017, 20:00 Na Warmii i Mazurach dominują średnie i małe firmy, którym niełatwo zaistnieć na krajowym rynku. Chyba że mogą się pochwalić certyfikatem „Żagle Warmii i Mazur”, przyznawanym wysokiej jakości produktom z tego regionu. 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 29 paź 2017, 20:00 Politycy PiS kręcą nosem na działania wicepremiera, ministra kultury Piotra Glińskiego, który zabiegał o podwyższenie 50-procentowej ulgi podatkowej dla twórców i dziennikarzy. Tą ulgą będą objęte dochody z honorariów autorskich do... 8
  • Obraz tygodnia 29 paź 2017, 20:00 980 mln zł dostały TVP i Polskie Radio jako rekompensatę za zwolnienia emerytów z abonamentu w latach 2010-2017. 10
  • Hiszpania się rozpada 29 paź 2017, 20:00 To już nie są przelewki. Kataloński parlament przegłosował niepodległość od Hiszpanii, a w rewanżu hiszpański zawiesił autonomię regionu, po czym odwołał kataloński rząd. To zapowiedź faktycznej pacyfikacji Katalonii. 12
  • Honor sędziego 29 paź 2017, 20:00 Stacja benzynowa w Wężykach koło Sochaczewa, początek marca. Klientka położyła na ladzie 50 zł za paliwo i się odwróciła. W tym momencie pieniądze zniknęły. Kobieta podniosła alarm. Zapamiętała, że stojący za nią mężczyzna kupował tonik. Zażądała przejrzenia nagrań z... 13
  • Zmiany w CEPiK 29 paź 2017, 20:00 Nowy system Centralnej Ewidencji Pojazdów (CEP), który ma zostać wdrożony 13 listopada, jest daleki od ideału, o czym pisaliśmy w ubiegłym tygodniu. To może oznaczać paraliż wydziałów komunikacji, które każdego dnia obsługują kilkanaście tysięcy kierowców, a także problemy w... 13
  • Info radar 29 paź 2017, 20:00 Orzeł Wprost poszybował wysoko Krzysztof Zapart, który pod koniec września na gali we Wrocławiu odbierał statuetkę „Wprost”, w październiku zajął drugie miejsce w zawodach balonowych America’s Challenge, pokonując w linii prostej... 14
  • Zdarzyło się jutro 29 paź 2017, 20:00 Kalumnie wokół kolumny. Kolumny Antoniego. 16
  • O nieuczciwości 29 paź 2017, 20:00 Nieuczciwość ma dziś wiele nowych form. Na przykład naukowcy coraz częściej drążą tematy, o których wiedzą, że spodobają się władzy. Jeśli ktoś poweźmie nagłe zainteresowanie sprawą bohaterstwa żołnierzy wyklętych, twórczością intelektualną jakiegoś zapomnianego księdza bądź... 17
  • Rekonstrukcja całej Polski 29 paź 2017, 20:00 W PRL liczna warstwa najemników starała się sprywatyzować korzyści wynikające ze stanu podległości, zarazem kalkulując, jak tu się nie wychylić za bardzo, by nie dała po łapach Moskwa. Nasze peerelowskie upodlenie, prawdziwe i nieprzepracowane, jest faktem. 17
  • I straszno, i smieszno 29 paź 2017, 20:00 Przełomowy rok 1990 to wielki egzamin dla Polski i dla „Wprost”. Wałęsa w Belwederze, religia w szkołach, Giełda Papierów Wartościowych w gmachu PZPR! A w tygodniku nowe rubryki i aż 100 stron! 18
  • Kiedy można śmiać się z władzy 29 paź 2017, 20:00 Gwiazdy próbowały odnaleźć się w nowych warunkach. Z większym lub mniejszym wdziękiem. 19
  • Ukryte terapie, ukryte zyski 29 paź 2017, 20:00 Zbigniew Wodecki, Grzegorz Miecugow, Tomasz Kalita – naczelny uzdrowiciel Polski Jerzy Zięba wykorzystał ich śmierć do rozwoju pseudomedycznego biznesu. Rodziny zmarłych są oburzone, ale i bezradne. Podobnie jak przerażeni całym procederem lekarze. 20
  • Babiš i polska kiełbasa 29 paź 2017, 20:00 Niemal z każdej polskiej gazety i portalu można się teraz dowiedzieć, że Andrej Babiš – wielki zwycięzca czeskich wyborów, to ten sam, który odmówił skosztowania polskiej kiełbasy, komentując to słynnym: „Já nejím ty vaše sračky”. Trudno się zresztą dziwić medialnej... 27
  • Rządowe trzęsienie ziemi 29 paź 2017, 20:00 Na czele rządu Beata Szydło czy Jarosław Kaczyński? To pytanie zepchnęło na dalszy plan dywagacje, kto zostanie w rządzie, kto z niego odejdzie, a kto może liczyć na awans. 28
  • Streżyńska kontra Streżyńska 29 paź 2017, 20:00 Przy okazji rekonstrukcji rządu może zniknąć Ministerstwo Cyfryzacji. 32
  • Tajemnice układu trójmiejskiego 29 paź 2017, 20:00 Mała Sycylia – mówił o trójmiejskich powiązaniach biznesu, polityki i organów ścigania Sylwester Latkowski. Były naczelny „Wprost” zeznawał przed komisją śledczą w sprawie Amber Gold. 34
  • Inny świat Małgorzaty Gersdorf 29 paź 2017, 20:00 I prezes Sądu Najwyższego jest dla PiS wrogiem publicznym nr 1. Partia chciałaby usunąć ją ze stanowiska. 36
  • Bernard i Dieter ślubowali sobie miłość i wierność 29 paź 2017, 20:00 1 października przypadł w tym roku w niedzielę. Mimo tego wiele urzędów stanu cywilnego w Niemczech pracowało. O godz. 9.15 w ratuszu we Frechen koło Kolonii stawili się 61-letni Bernard Göttling i 66-letni Dieter Schmitz. Zawarli ślub jako pierwsza para homoseksualna w... 39
  • Drugie życie umarłych 29 paź 2017, 20:00 Zmarli są żywym potrzebni do gry zwłokami, która sprawia, że śmierć coraz mniej nas przeraża, a martwe ciało coraz bardziej fascynuje. 41
  • Seks jest dla ludzi. Wszystkich ludzi 29 paź 2017, 20:00 Edukacji seksualnej dla osób niepełnosprawnych intelektualnie nikt nie finansuje. Na słowo „seks” kończą się publiczne pieniądze – mówi dr Izabela Fornalik. 44
  • Krew na jezdni 29 paź 2017, 20:00 Trzej młodzi mężczyźni popychali rowerzystę na jezdni, aż w końcu wepchnęli go pod autobus. Teraz Sąd Najwyższy zakończył sprawę. 48
  • Świat stawia na elektromobilność 29 paź 2017, 20:00 Instytut Ochrony Środowiska jeszcze w tym roku przygotuje zalecenia dotyczące elektromobilności w Polsce. 51
  • Jak Gabriela stała się Polą 29 paź 2017, 20:00 Średnio co 70 lat następuje powrót do dawnych, zapomnianych imion – mówi psycholog dr Krystyna Doroszewicz. 52
  • Tak się zarabia na Polakach 29 paź 2017, 20:00 Jeżeli wyjeżdżasz do pracy do Holandii, możesz być pewny, że najwięcej zarobi na tobie agencja pośrednictwa pracy. 55
  • Co bank, to akcelerator 29 paź 2017, 20:00 Polskie banki szukają okazji, jak się przebić w branży FinTech. Na początek dodają energii start-upom. 58
  • Hossa Bessa 29 paź 2017, 20:00 Frankowa wygrana Takiego wyroku w sprawie kredytów frankowych jeszcze w Polsce nie było. 2,1 mln zł zwrotu plus 700 tys. zł odsetek dla jednego z klientów Getin Noble Banku – taką decyzję w zeszłym tygodniu podjął warszawski sąd... 60
  • Know-how 29 paź 2017, 20:00 Loca Bikes i jest jazda Jeśli uważasz, że późna jesień to dobry czas na znalezienie rowerowych okazji, to warto przyjrzeć się polskiej manufakturze Loca Bikes. Założył ją Aleksander Zemke, wcześniej projektant gier komputerowych.... 62
  • Kolej się rozpędza 29 paź 2017, 20:00 Szybsza i bardziej komfortowa podróż, sprawniejszy transport towarów, zrównoważony rozwój całego kraju to efekty wielomiliardowych inwestycji w polską kolej. 63
  • To idzie młodość 29 paź 2017, 20:00 Młodzi i coraz młodsi ludzie u steru mają być powiewem świeżości w skostniałym świecie polityki. Wyborcy kupują takich kandydatów chętnie, często nie zdając sobie sprawy, że młodzieńczy wigor to tylko chwyt wymyślony przez stary partyjny establishment. 66
  • Czeska lekcja pragmatyzmu 29 paź 2017, 20:00 Nasi południowi sąsiedzi potrafią dbać o własne interesy i nikogo do siebie nie zrażać. Polacy o takiej umiejętności mogą tylko pomarzyć. 70
  • Rosja za cienką czerwoną linią 29 paź 2017, 20:00 Siła propagandy rosyjskiej jest tak porażająca, że wielu politykom europejskim zakłóciła realną ocenę rozdmuchanego celowo przez Rosjan zagrożenia. O to Putinowi chodzi. Choć społeczność międzynarodowa zareagowała na rosyjską agresję na Ukrainie, to niezależnie od sankcji i... 73
  • Matura za granicą 29 paź 2017, 20:00 Szkoła średnia poza Polską? Te najlepsze dają coś więcej niż tylko dobre wykształcenie. Wzięliśmy pod lupę zagraniczne szkoły, w których uczą się Polacy. 74
  • Witamina zdrowia 29 paź 2017, 20:00 Podawanie dzieciom witaminy D3 wzmacnia ich odporność, a nawet pomaga zapobiegać nowotworom. 78
  • Witamina zdrowia 30 paź 2017, 14:42 Podawanie dzieciom witaminy D3 wzmacnia ich odporność, a nawet pomaga zapobiegać nowotworom. 78
  • Z widokiem na niebo 29 paź 2017, 20:00 Poddasze można atrakcyjnie zaaranżować, pod warunkiem że mądrze je rozplanujemy i zapewnimy dopływ naturalnego światła. 80
  • Jak Polak zdemaskował niemieckiego agenta Lenina 29 paź 2017, 20:00 Ferdynand Ossendowski był agentem kilku wywiadów i pisarzem. To on obalił mit o niepokalanym poczęciu bolszewickiej rewolucji. 82
  • Nie interesują mnie role aniołków 29 paź 2017, 20:00 Seriale zbliżają się do form kinowych i zaczynają poruszać ważne sprawy społeczne – mówi Bartłomiej Topa, grający główną rolę w polsko-amerykańskim serialu „Ultraviolet”. Już w AXN. 84
  • Zapalna muzyka z zapalnego regionu 29 paź 2017, 20:00 Kiedyś moje koncerty były jak wiece. Dziś staram się wyrażać muzyką – mówi Kamil Haidar, który wydał nową płytę „Heat”. 88
  • Światy Magdaleny Tulli 29 paź 2017, 20:00 Poważna pisarka debiutuje jako autorka opowieści dla dzieci. Ale żartów nie ma w nich wiele – nadal jest poważną pisarką. 90
  • Magic Box Bodo Koxa 29 paź 2017, 20:00 To film pisany przerażeniem. Zawodem rzeczywistością, która staje się coraz bardziej trudna do zniesienia, opresyjna. Ale pisany też poczuciem bezradności. 92
  • Koniecznie! 29 paź 2017, 20:00 Jezus i porno To już chyba ostatnia książka przygotowana przez Umberto Eco. Włoski intelektualista miał zwyczaj co kilka lat wydawać zbiory swoich felietonów prasowych, ale tego już nie zdążył dokończyć. W swoich tekstach z ostatnich... 93
  • Powyżej średniej 29 paź 2017, 20:00 Dom kobiet Pepę porzuca jej wieloletni chłopak Ivan. Jakby mało jej było kłopotów, ściga ją żona Ivana, a jej przyjaciółka Candela wiąże się z terrorystą. Tę szaloną intrygę wymyślił oczywiście Pedro Almodóvar, ale nawet... 94
  • Bez entuzjazmu 29 paź 2017, 20:00 Zemsta na widzach Reżyserka chciała, by jej "Zemsta" nagrała aktualności. I wydawało się, że tekst o murze brzmi wyjątkowo współcześnie. Okazuje się jednak, że nie wystarczy kazać bohaterom zdjąć kontusze. Czarne spodnie i T-shirty... 95
  • Izabela Kopeć: To się państwu spodoba 29 paź 2017, 20:00 Pamiętam magnetofon szpulowy Grundig i tatę, który nagrywał każdą piosenkę, którą przynosiłam z przedszkola. W wieku siedmiu lat wygrałam konkurs piosenki zuchowej, potem była szkoła muzyczna i przede wszystkim klasyka, ale czasami słucham też klasyki rocka: The Doors, Led... 96
  • Cztery tysiące flaszek Donalda Tuska 29 paź 2017, 20:00 Nie wiem, jakie licho napadło Donalda Tuska, żeby ogłosił przetarg na zakup... 4000 butelek szampana. Słowem: cztery tysiące. Podejrzewam, gdzie to licho go napadło: w jednym z brukselskich parków, po których biega przewodniczący Tusk, aby utrzymać dobrą formę. 98
  • Kolejki po wzrok 29 paź 2017, 20:00 Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska-Liberek, prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, o sytuacji w okulistyce i dostępności leczenia. 103
  • CMO Laser - Centrum Dobrego Widzenia 29 paź 2017, 20:00 O laserach, postępie w okulistyce i nowoczesnych metodach leczenia schorzeń oka w Centrum Mikrochirurgii Oka Laser mówi prof. Jerzy Szaflik, założyciel Centrum. 106
  • Powstrzymać jaskrę 29 paź 2017, 20:00 Czy można zapobiegać jaskrze pierwotnej otwartego kąta? Okazuje się, że tak. Nowatorskie podejście do chorób oczu to misja dr. n. med. Roberta Wasilewicz z [W]-EyeClinic w Poznaniu. 108
  • Suma kilku elementów 29 paź 2017, 20:00 Okulistyka, optyk, a może optometrysta? O tym, czym się kierować, wybierając specjalistę od problemów z oczami, mówi Szymon Grygierczyk, zastępca dyrektora generalnego w Hoya Lens Poland. 110
  • Po czterdziestce bez okularów do czytania! 29 paź 2017, 20:00 Czytanie bez okularów po czterdziestce? Tak, to możliwe. O korzyściach wynikających z multifokalnych soczewek kontaktowych mówią optometryści z firmy Johnson&Johnson Vision. 112
  • Zobaczyć świat 29 paź 2017, 20:00 Zaćma jest chorobą uleczalną, usuwa się ją podczas bezpiecznego, krótkiego zabiegu chirurgicznego. Sprawnemu chirurgowi wystarczy 15 minut - mówi dr Andrzej Dmitriew ze Szpitala św. Wojciecha w Poznaniu. 114
  • Zadbaj o wzrok dziecka 29 paź 2017, 20:00 Ruszyła akcja Towarzystwa Ochrony Wzroku - przesiewowe badanie wzroku u dzieci i młodzieży 2017/2018. 116
  • Nasze oczy, nasze decyzje 29 paź 2017, 20:00 Pamiętajmy o regularnym badaniu wzroku, naszego i naszych dzieci - przypomina mgr inż. Justyna Nater, optometrysta, sekretarz Polskiego Towarzystwa Optometrii i Optyki. 117

ZKDP - Nakład kontrolowany