Seks jest dla ludzi. Wszystkich ludzi

Seks jest dla ludzi. Wszystkich ludzi

Edukacji seksualnej dla osób niepełnosprawnych intelektualnie nikt nie finansuje. Na słowo „seks” kończą się publiczne pieniądze – mówi dr Izabela Fornalik.

Prokuratura z Zamościa umorzyła śledztwo w sprawie o gwałt niepełnosprawnej intelektualnie mieszkanki wsi Zawada (pisaliśmy o tym w nr. 13 „Wprost”). 26-latka urodziła chore dziecko, a sama trafiła do ośrodka zamkniętego. Prokurator twierdzi, że nie ma znamion czynu zabronionego, bo w ocenie biegłych kobieta była świadoma czynu i mogła podjąć działania, aby do współżycia nie doszło. System często zawodzi.

Policja nie chciała przyjąć zgłoszenia, twierdząc, że jest za późno, choć od zdarzenia minęły zaledwie miesiące. Według prawa ofiary gwałtu mogą zgłosić sprawę w ciągu 15 lat, ten okres może być przedłużony o dodatkowe 10 lat. Kolejne uchybienie to brak kompetencji biegłych. Przesłuchania powinni dokonać specjaliści z doświadczeniem w rozmowie z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie, a tych w Polsce jak na lekarstwo. Zwykły psycholog nie poradzi sobie z takimi zeznaniami. Uważa się, również w sądzie, że osoby z taką niepełnosprawnością często konfabulują. To nieprawda. One po prostu inaczej mówią o zdarzeniach, przedstawiają świat na swój sposób.

Agata Jankowska "Wprost": Czy osobie niepełnosprawnej intelektualnie przysługują specjalne prawa podczas postępowania sądowego?

Dr Izabela Fornalik: Takie osoby niezależnie od wieku, czyli także dorosłe, powinny trafiać na procedury przyjaznego przesłuchania, w tak zwanym niebieskim pokoju, w obecności psychologa przygotowanego do pracy z osobami niepełnosprawnymi. Czy tak się stanie, zależy od kompetencji prokuratora lub sędziego, a te zwykle są niewystarczające bądź ich nie ma. Z Fundacją Dajemy Dzieciom Siłę opracowywaliśmy standardy przesłuchań osób z niepełnosprawnością intelektualną, ale na razie nie udało się tego wdrożyć.

A jeśli prokuratura ma rację i rzeczywiście ofiara z Zawady była zdolna do rozpoznania czynu i pokierowania własnym zachowaniem?

Poczucie zgwałcenia jest indywidualne. Nawet jeśli dziewczyna, jak zeznawał oskarżony mężczyzna, wielokrotnie współżyła z nim seksualnie, wyrażając na to zgodę, to jeśli ona ma poczucie, że ten jeden raz, właśnie wtedy, została zgwałcona, to została zgwałcona. Jeśli w małżeństwie, które współżyje regularnie, żona raz odmówi zbliżenia, a mąż weźmie ją siłą, to ten jeden raz jest przemocą seksualną.

Gdy dorosły mężczyzna współżyje z osobą poniżej 15. roku życia, nawet jeśli ona tego chce, łamie prawo. Czy nie jest tak z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie?

To nie jest jednoznaczne. Nie jest tak, że osoby niepełnosprawne intelektualnie nie mogą dobrowolnie i świadomie podjąć decyzji o współżyciu, nawet z partnerem w normie intelektualnej. To zależy od poziomu sprawności intelektualnej i wiedzy. Trudno powiedzieć, czy kobieta decydująca się na seks wie, na co się decyduje. Może nawet odczuwać dużą przyjemność z obcowania, ale nie rozumieć, co dokładnie robi, co może być konsekwencją takich działań. Z perspektywy partnera też nie jest tak, że zdrowy mężczyzna nie może współżyć z osobą niepełnosprawną intelektualnie, chociaż na ogół trudno tu mówić o partnerstwie. Partnerowi w normie intelektualnej, zwłaszcza jeśli niżej funkcjonuje, jest trudno oszacować, czy jeśli niepełnosprawna mówi, że chce, to naprawdę chce, i czy rozumie, czego chce, czy jednak nie jest świadoma i kontakt z nią może być karalny. To niekoniecznie musi być nadużycie, ale może nim być.

Czy osoby niepełnosprawne intelektualnie częściej padają ofiarą przemocy seksualnej?

Ponad czterokrotnie częściej. Tak mówią statystyki europejskie. W Polsce nie mamy takich badań, bo statystyki policyjne wszystkie ofiary wykorzystywania seksualnego wrzucają do jednego worka.

Dlaczego są wykorzystywane?

Trudno w to uwierzyć, bo uważa się, że takie osoby budzą litość i któż chciałby je skrzywdzić. Tymczasem mają wszystkie cechy potencjalnej ofiary.

Czyli jakie?

Charakteryzują się naiwnością, łatwowiernością, mają trudności z odczytywaniem cudzych intencji. Występują u nich zaburzenia komunikacji, zaburzenia pamięci. Bardzo łatwo jest podważyć to, co mówią, bo wciąż pokutuje stereotyp, że są bardziej skłonne do konfabulacji. Do tego często nie rozumieją, że dana sytuacja jest wykorzystywaniem seksualnym. Jeśli osoba szuka ciepła, dotyku, może się zdarzyć, że wręcz lgnie do sprawcy, bo nie rozumie, że to, co robi kuzyn, ojczym czy nawet matka, jest złe. A najczęściej sprawcami przemocy są właśnie osoby bliskie: rodzina, przyjaciele, czasem terapeuci. Podopieczny im ufa, czuje się w ich towarzystwie bezpiecznie, więc nic nie wzbudza jego niechęci.

Jak można przeciwdziałać?

Edukować. Ale jest cała grupa osób nisko funkcjonujących, które nigdy nie zrozumieją, czym jest molestowanie, nigdy nie zakomunikują, że dzieje im się krzywda. W przypadku osób głęboko upośledzonych obcowanie zawsze będzie formą przemocy, gdyż one nie są w stanie wyrazić na to swojej zgody.

Czy osoby niepełnosprawne intelektualnie są świadome swojej seksualności?

Różnie. Zdarza się, że wchodzę do grupy 20-latków, z którymi nikt nigdy nie rozmawiał na temat seksu. Nie wiedzą, że mają części intymne, jak się one nazywają, jak należy je chronić, ale też jak należy je myć, pielęgnować. Ale od kilku lat widzę ogromny postęp. Jestem ciągle zapraszana na szkolenia do szkół specjalnych i placówek opieki. Spotkania inicjują organizacje pozarządowe, grupy rodziców. Ich też edukuję. Przybywa ludzi kompetentnych, którzy umieją edukować seksualnie osoby niepełnosprawne i ich opiekunów. W domach pomocy społecznej bywa gorzej, bo nie ma zajęć edukacyjnych, a podopieczni na ogół są dorośli. Ich też warto byłoby uświadomić.

A co z rozwiązaniami systemowymi?

W związku z reformą edukacji udało nam się po raz pierwszy w historii wprowadzić słowo „seksualność” w podstawach programowych dla szkół podstawowych specjalnych. Wcześniej w programie było przygotowanie do roli dorosłej kobiety i mężczyzny, ale słowo seksualność nigdzie nie padało. Teraz jest podstawowa edukacja na temat fizjologii, zdrowia, dojrzewania, intymności, asertywności, bezpiecznych zachowań, rodzicielstwa. Powinna być poruszona kwestia badań ginekologicznych, urologicznych. Nauczyciele dostali narzędzia i zielone światło. Tylko że w Polsce seks jest tematem politycznym. Nie wszyscy chcą go poruszać. Jeśli politycy nie będą przeszkadzać, będzie lepiej.

Jak się edukuje osoby niepełnosprawne intelektualnie, skoro nawet w zwykłych szkołach seks jest tabu?

Takie osoby mają trudności z pojmowaniem abstrakcyjnym, myślą w sposób konkretno-obrazowy. Kiedy na warsztatach opowiadam o wizycie u ginekologa, odgrywam scenki. Przebieram się w fartuch, zapraszam na próbę na fotel ginekologiczny. Kiedy uczę zasad higieny, nie wystarczy, że powiem: penisa trzeba myć. Muszą dostać strategię wizualną. Kiedy uczę, czym są zachowania niebezpieczne, wychodzimy w teren, wyskakuję z krzaków, zachowuję się jak domniemany sprawca przemocy. Jeśli odegramy scenkę, że kuzyn puka do łazienki i mówi, że da pięć złotych i umyje plecy, być może, kiedy zdarzy się tego rodzaju sytuacja, osoba przeszkolona skojarzy podobieństwo i pomyśli – nie otworzę, zawołam mamę. Choć sytuacje są sztuczne, emocje są prawdziwe. Za tym idą reakcje, które trzeba ćwiczyć.

Czy rodzice powinni edukować niepełnosprawne intelektualnie dzieci? Czy lepiej zostawić to specjalistom?

Bzdurą jest powszechny mit, że rodzice nie chcą, by edukować ich dzieci w zakresie seksualności. To rodzice z własnej inicjatywy organizują ze mną warsztaty, dopytują, jak i kiedy zacząć rozmawiać o intymności, jak właściwie reagować na zachowania seksualne synów czy córek. Chcą zadbać o tę sferę życia swojego dziecka, zwłaszcza że tylko przez edukację jesteśmy w stanie zapobiec zdarzeniom niepożądanym. Oczywiście, jest duża grupa rodziców, których dzieci, w ich mniemaniu, seksualność nie dotyczy, nie umieją o tym mówić nawet we własnym małżeństwie. Ale spotykam też mamę, która przyznaje, że miała wspaniałe życie seksualne z własnym mężem i chciałaby, żeby jej dorosła córka również mogła czerpać przyjemność z udanego pożycia, zwłaszcza że ma już chłopaka. Albo ojca, który się niepokoi, że nie zauważył masturbacji u dojrzewającego syna, a przecież jest naturalne, że chłopak w jego wieku to robi. Pyta, czy należy mu pomóc otworzyć się na seksualne doznania.

Panuje przekonanie, że osoby z niepełnosprawnością intelektualną mają bardziej rozbuchaną seksualność.

Popęd seksualny jest zróżnicowany indywidualnie, a seks jest dla ludzi. Dla wszystkich ludzi. Problem u osób niepełnosprawnych intelektualnie dotyczy kontroli popędu i braku wiedzy o zasadach realizacji potrzeb seksualnych. Jeśli nie są edukowane, to skąd mają wiedzieć, co wypada robić w grupie, przy stole, a co wolno robić samemu w łazience. Im głębszy jest stopień niepełnosprawności, tym seksualność jest bardziej skierowana na własne ciało.

Co z antykoncepcją?

Jest wtedy, kiedy opiekunowie czy placówka, w której osoba przebywa, o to zadbają. Są domy, które korzystają ze wsparcia ginekologa, ale są też takie, gdzie tematu się nie porusza.

A jeśli zdarzy się ciąża?

Wychowawcy placówek pilnują, jak mogą, by nie doszło do współżycia między podopiecznymi. Ale to przecież nie więzienie, część osób porusza się samodzielnie poza placówką, tworzy związki. Kiedy zdarzy się ciąża, wszystko zależy, jakie wsparcie otrzyma osoba. Nie jest prawdą, że każda rodzina, gdzie rodzice (lub jeden rodzic) są niepełnosprawni intelektualnie, będzie złą rodziną. Ale bez wątpienia potrzebne jest im wsparcie.

Dostają je?

Niestety zbyt późno. Wsparcie powinno się pojawić na początku drogi, gdy osoby niepełnosprawne intelektualnie decydują się na zamieszkanie razem lub na ślub. Wtedy powinien pojawić się asystent rodziny albo tak jak w zachodnich państwach – instytucja małżeństwa chronionego. Taki asystent zdążyłby przygotować parę na rodzicielstwo lub podjąć decyzję o rezygnacji z niego. W Polsce nie istnieje instytucja małżeństwa chronionego, a asystent wchodzi, żeby gasić pożar. Na przykład, gdy dziecko już się urodziło, a nieprzygotowani rodzice nie radzą sobie z jego pielęgnacją czy wychowaniem. Zdarza się, że zanim zostanie rodzinie przydzielony asystent, zapada decyzja o odebraniu dziecka rodzicom.

Czy rodzicom niepełnosprawnym intelektualnie częściej zabiera się dzieci?

Dziecko odbiera się komuś, kto sobie z nim nie radzi. Częstotliwość faktycznie jest większa niż w rodzinach osób w normie intelektualnej. Nie dziwi mnie to, bo sami nie są w stanie się nauczyć, jak opiekować się dzieckiem, jak je wychowywać. Jeśli urodzi się dziecko bez niepełnosprawności, w normie intelektualnej, ale nie dostaje odpowiedniej edukacji, nikt nie ciągnie go w górę, może nie rozwijać się prawidłowo. Takie dziecko na pewnym etapie życia może zdać sobie sprawę, że to ono ciągnie niepełnosprawnych rodziców. Staje się odpowiedzialne za dom i rodziców. Wchodzi w okres dojrzewania, zaczyna się buntować, nie akceptować niepełnosprawności rodziców lub zwyczajnie się ich wstydzić. I, co najgorsze, nie ma z kim tego przerobić, przegadać, bo nie ma obok niego kompetentnego psychologa. Wsparcie dla rodziny z dzieckiem to nie tylko kwestia opieki nad niemowlęciem, ale patrzenie na lata w przód, długofalowo.

Czy prawdą jest, że aborcja wśród osób niepełnosprawnych intelektualnie odbywa się na dużą skalę?

Tego nie wiem, ale przypuszczam, że aborcja jest obecna tak samo jak wśród kobiet w normie intelektualnej. Nie jest tajemnicą, że w Polsce podziemie aborcyjne ma się świetnie. W niektórych przypadkach aborcja jest dozwolona. To zależy od decyzji opiekunów, rzadziej samej osoby niepełnosprawnej. Od pieniędzy i zaangażowania.

Co można zrobić, aby poprawić jakość życia osób niepełnosprawnych intelektualnie?

Należy wzmocnić edukację rodziców i opiekunów. I to na etapie przedszkolnym, a nie wtedy, gdy dziecko już wkracza w okres dojrzewania. Żeby, kiedy pojawia się masturbacja wczesnodziecięca, rodzice nie bili po rękach, nie karali, ale już wtedy wyrażali akceptację dla seksualności dziecka, odpowiadali na jego pytania. Wielu rodziców nie wie, że to normalne, wręcz prawidłowe zachowania zgodne z normami rozwojowymi, i wini za nie niepełnosprawność dziecka. Trzeba też wzmocnić edukację w szkole. Już w podstawówce wprowadzać treści adekwatne do wieku. Kilka godzin zajęć nie załatwi sprawy. Warto zwiększyć wsparcie dla ofiar przemocy seksualnej. Brakuje jednoznacznych przepisów, co przysługuje osobie podczas czynności prawnych. Przeszkolić biegłych sądowych i przygotować do współpracy z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie. Edukacji wymagają sędziowie, prokuratorzy, policjanci. Brakuje psychoterapeutów, którzy potrafią pracować w terapii z ofiarami przemocy niepełnosprawnymi intelektualnie. W centrach interwencji kryzysowej jest zbyt mało przeszkolonych i kompetentnych w tym temacie ludzi. W sektorze prywatnym klient z niepełnosprawnością nie jest dobrym klientem, bo na ogół nie ma pieniędzy. Nikt tego nie finansuje, bo na niepełnosprawnych intelektualnie, owszem, jest budżet, ale dotyczy innych obszarów. Gdy się pojawia słowo „seks”, kończą się publiczne pieniądze.


Dr Izabela Fornalik

Pedagożka specjalna, edukatorka seksualna, psychoterapeutka. Członkini Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego; przewodnicząca Zespołu ds. Osób z Niepełnosprawnością. Od lat prowadzi warsztaty i szkolenia dla osób niepełnosprawnych intelektualnie, osób z ASD, ich nauczycieli i rodziców na temat seksualności. Autorka książek „Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej? Poradnik dla rodziców, terapeutów i nauczycieli”, „Jak edukować seksualnie osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Poradnik dla specjalistów”, „Dojrzewanie. Miłość. Seks. Poradnik dla rodziców osób z niepełnosprawnością intelektualną”.

Okładka tygodnika WPROST: 44/2017
Więcej możesz przeczytać w 44/2017 wydaniu tygodnika „Wprost”
 1
  • Wiadomo,że sex jest dla wszystkich. Każdy człowiek powinien odczuwać przyjemność z jego uprawiania ! Nawet osoby chore czy niepełnosprawne. Ale też wszyscy bez wyjątku powinni się zabezpieczać. Ja stosuję tabletki belara, czuję się świetnie i nie mam powodów do narzekania. Artykuł naprawdę fajnie się czyta !

    Spis treści tygodnika Wprost nr 44/2017 (1809)

    • Cena nadziei 29 paź 2017, 20:00 Jako zwolennik nieupolityczniania spraw codziennych ostatnio przeżywam trudne dni. Zauważyłem bowiem pewną prawidłowość, co nie oznacza, że regułę bez wyjątku: sytuację w służbie zdrowia chwalą zwolennicy PiS, a narzekają, przynajmniej publicznie, przeciwnicy. Co u licha,... 3
    • Kraina tysiąca pomysłów 29 paź 2017, 20:00 Na Warmii i Mazurach dominują średnie i małe firmy, którym niełatwo zaistnieć na krajowym rynku. Chyba że mogą się pochwalić certyfikatem „Żagle Warmii i Mazur”, przyznawanym wysokiej jakości produktom z tego regionu. 5
    • Niedyskrecje parlamentarne 29 paź 2017, 20:00 Politycy PiS kręcą nosem na działania wicepremiera, ministra kultury Piotra Glińskiego, który zabiegał o podwyższenie 50-procentowej ulgi podatkowej dla twórców i dziennikarzy. Tą ulgą będą objęte dochody z honorariów autorskich do... 8
    • Obraz tygodnia 29 paź 2017, 20:00 980 mln zł dostały TVP i Polskie Radio jako rekompensatę za zwolnienia emerytów z abonamentu w latach 2010-2017. 10
    • Hiszpania się rozpada 29 paź 2017, 20:00 To już nie są przelewki. Kataloński parlament przegłosował niepodległość od Hiszpanii, a w rewanżu hiszpański zawiesił autonomię regionu, po czym odwołał kataloński rząd. To zapowiedź faktycznej pacyfikacji Katalonii. 12
    • Honor sędziego 29 paź 2017, 20:00 Stacja benzynowa w Wężykach koło Sochaczewa, początek marca. Klientka położyła na ladzie 50 zł za paliwo i się odwróciła. W tym momencie pieniądze zniknęły. Kobieta podniosła alarm. Zapamiętała, że stojący za nią mężczyzna kupował tonik. Zażądała przejrzenia nagrań z... 13
    • Zmiany w CEPiK 29 paź 2017, 20:00 Nowy system Centralnej Ewidencji Pojazdów (CEP), który ma zostać wdrożony 13 listopada, jest daleki od ideału, o czym pisaliśmy w ubiegłym tygodniu. To może oznaczać paraliż wydziałów komunikacji, które każdego dnia obsługują kilkanaście tysięcy kierowców, a także problemy w... 13
    • Info radar 29 paź 2017, 20:00 Orzeł Wprost poszybował wysoko Krzysztof Zapart, który pod koniec września na gali we Wrocławiu odbierał statuetkę „Wprost”, w październiku zajął drugie miejsce w zawodach balonowych America’s Challenge, pokonując w linii prostej... 14
    • Zdarzyło się jutro 29 paź 2017, 20:00 Kalumnie wokół kolumny. Kolumny Antoniego. 16
    • O nieuczciwości 29 paź 2017, 20:00 Nieuczciwość ma dziś wiele nowych form. Na przykład naukowcy coraz częściej drążą tematy, o których wiedzą, że spodobają się władzy. Jeśli ktoś poweźmie nagłe zainteresowanie sprawą bohaterstwa żołnierzy wyklętych, twórczością intelektualną jakiegoś zapomnianego księdza bądź... 17
    • Rekonstrukcja całej Polski 29 paź 2017, 20:00 W PRL liczna warstwa najemników starała się sprywatyzować korzyści wynikające ze stanu podległości, zarazem kalkulując, jak tu się nie wychylić za bardzo, by nie dała po łapach Moskwa. Nasze peerelowskie upodlenie, prawdziwe i nieprzepracowane, jest faktem. 17
    • I straszno, i smieszno 29 paź 2017, 20:00 Przełomowy rok 1990 to wielki egzamin dla Polski i dla „Wprost”. Wałęsa w Belwederze, religia w szkołach, Giełda Papierów Wartościowych w gmachu PZPR! A w tygodniku nowe rubryki i aż 100 stron! 18
    • Kiedy można śmiać się z władzy 29 paź 2017, 20:00 Gwiazdy próbowały odnaleźć się w nowych warunkach. Z większym lub mniejszym wdziękiem. 19
    • Ukryte terapie, ukryte zyski 29 paź 2017, 20:00 Zbigniew Wodecki, Grzegorz Miecugow, Tomasz Kalita – naczelny uzdrowiciel Polski Jerzy Zięba wykorzystał ich śmierć do rozwoju pseudomedycznego biznesu. Rodziny zmarłych są oburzone, ale i bezradne. Podobnie jak przerażeni całym procederem lekarze. 20
    • Babiš i polska kiełbasa 29 paź 2017, 20:00 Niemal z każdej polskiej gazety i portalu można się teraz dowiedzieć, że Andrej Babiš – wielki zwycięzca czeskich wyborów, to ten sam, który odmówił skosztowania polskiej kiełbasy, komentując to słynnym: „Já nejím ty vaše sračky”. Trudno się zresztą dziwić medialnej... 27
    • Rządowe trzęsienie ziemi 29 paź 2017, 20:00 Na czele rządu Beata Szydło czy Jarosław Kaczyński? To pytanie zepchnęło na dalszy plan dywagacje, kto zostanie w rządzie, kto z niego odejdzie, a kto może liczyć na awans. 28
    • Streżyńska kontra Streżyńska 29 paź 2017, 20:00 Przy okazji rekonstrukcji rządu może zniknąć Ministerstwo Cyfryzacji. 32
    • Tajemnice układu trójmiejskiego 29 paź 2017, 20:00 Mała Sycylia – mówił o trójmiejskich powiązaniach biznesu, polityki i organów ścigania Sylwester Latkowski. Były naczelny „Wprost” zeznawał przed komisją śledczą w sprawie Amber Gold. 34
    • Inny świat Małgorzaty Gersdorf 29 paź 2017, 20:00 I prezes Sądu Najwyższego jest dla PiS wrogiem publicznym nr 1. Partia chciałaby usunąć ją ze stanowiska. 36
    • Bernard i Dieter ślubowali sobie miłość i wierność 29 paź 2017, 20:00 1 października przypadł w tym roku w niedzielę. Mimo tego wiele urzędów stanu cywilnego w Niemczech pracowało. O godz. 9.15 w ratuszu we Frechen koło Kolonii stawili się 61-letni Bernard Göttling i 66-letni Dieter Schmitz. Zawarli ślub jako pierwsza para homoseksualna w... 39
    • Drugie życie umarłych 29 paź 2017, 20:00 Zmarli są żywym potrzebni do gry zwłokami, która sprawia, że śmierć coraz mniej nas przeraża, a martwe ciało coraz bardziej fascynuje. 41
    • Seks jest dla ludzi. Wszystkich ludzi 29 paź 2017, 20:00 Edukacji seksualnej dla osób niepełnosprawnych intelektualnie nikt nie finansuje. Na słowo „seks” kończą się publiczne pieniądze – mówi dr Izabela Fornalik. 44
    • Krew na jezdni 29 paź 2017, 20:00 Trzej młodzi mężczyźni popychali rowerzystę na jezdni, aż w końcu wepchnęli go pod autobus. Teraz Sąd Najwyższy zakończył sprawę. 48
    • Świat stawia na elektromobilność 29 paź 2017, 20:00 Instytut Ochrony Środowiska jeszcze w tym roku przygotuje zalecenia dotyczące elektromobilności w Polsce. 51
    • Jak Gabriela stała się Polą 29 paź 2017, 20:00 Średnio co 70 lat następuje powrót do dawnych, zapomnianych imion – mówi psycholog dr Krystyna Doroszewicz. 52
    • Tak się zarabia na Polakach 29 paź 2017, 20:00 Jeżeli wyjeżdżasz do pracy do Holandii, możesz być pewny, że najwięcej zarobi na tobie agencja pośrednictwa pracy. 55
    • Co bank, to akcelerator 29 paź 2017, 20:00 Polskie banki szukają okazji, jak się przebić w branży FinTech. Na początek dodają energii start-upom. 58
    • Hossa Bessa 29 paź 2017, 20:00 Frankowa wygrana Takiego wyroku w sprawie kredytów frankowych jeszcze w Polsce nie było. 2,1 mln zł zwrotu plus 700 tys. zł odsetek dla jednego z klientów Getin Noble Banku – taką decyzję w zeszłym tygodniu podjął warszawski sąd... 60
    • Know-how 29 paź 2017, 20:00 Loca Bikes i jest jazda Jeśli uważasz, że późna jesień to dobry czas na znalezienie rowerowych okazji, to warto przyjrzeć się polskiej manufakturze Loca Bikes. Założył ją Aleksander Zemke, wcześniej projektant gier komputerowych.... 62
    • Kolej się rozpędza 29 paź 2017, 20:00 Szybsza i bardziej komfortowa podróż, sprawniejszy transport towarów, zrównoważony rozwój całego kraju to efekty wielomiliardowych inwestycji w polską kolej. 63
    • To idzie młodość 29 paź 2017, 20:00 Młodzi i coraz młodsi ludzie u steru mają być powiewem świeżości w skostniałym świecie polityki. Wyborcy kupują takich kandydatów chętnie, często nie zdając sobie sprawy, że młodzieńczy wigor to tylko chwyt wymyślony przez stary partyjny establishment. 66
    • Czeska lekcja pragmatyzmu 29 paź 2017, 20:00 Nasi południowi sąsiedzi potrafią dbać o własne interesy i nikogo do siebie nie zrażać. Polacy o takiej umiejętności mogą tylko pomarzyć. 70
    • Rosja za cienką czerwoną linią 29 paź 2017, 20:00 Siła propagandy rosyjskiej jest tak porażająca, że wielu politykom europejskim zakłóciła realną ocenę rozdmuchanego celowo przez Rosjan zagrożenia. O to Putinowi chodzi. Choć społeczność międzynarodowa zareagowała na rosyjską agresję na Ukrainie, to niezależnie od sankcji i... 73
    • Matura za granicą 29 paź 2017, 20:00 Szkoła średnia poza Polską? Te najlepsze dają coś więcej niż tylko dobre wykształcenie. Wzięliśmy pod lupę zagraniczne szkoły, w których uczą się Polacy. 74
    • Witamina zdrowia 29 paź 2017, 20:00 Podawanie dzieciom witaminy D3 wzmacnia ich odporność, a nawet pomaga zapobiegać nowotworom. 78
    • Witamina zdrowia 30 paź 2017, 14:42 Podawanie dzieciom witaminy D3 wzmacnia ich odporność, a nawet pomaga zapobiegać nowotworom. 78
    • Z widokiem na niebo 29 paź 2017, 20:00 Poddasze można atrakcyjnie zaaranżować, pod warunkiem że mądrze je rozplanujemy i zapewnimy dopływ naturalnego światła. 80
    • Jak Polak zdemaskował niemieckiego agenta Lenina 29 paź 2017, 20:00 Ferdynand Ossendowski był agentem kilku wywiadów i pisarzem. To on obalił mit o niepokalanym poczęciu bolszewickiej rewolucji. 82
    • Nie interesują mnie role aniołków 29 paź 2017, 20:00 Seriale zbliżają się do form kinowych i zaczynają poruszać ważne sprawy społeczne – mówi Bartłomiej Topa, grający główną rolę w polsko-amerykańskim serialu „Ultraviolet”. Już w AXN. 84
    • Zapalna muzyka z zapalnego regionu 29 paź 2017, 20:00 Kiedyś moje koncerty były jak wiece. Dziś staram się wyrażać muzyką – mówi Kamil Haidar, który wydał nową płytę „Heat”. 88
    • Światy Magdaleny Tulli 29 paź 2017, 20:00 Poważna pisarka debiutuje jako autorka opowieści dla dzieci. Ale żartów nie ma w nich wiele – nadal jest poważną pisarką. 90
    • Magic Box Bodo Koxa 29 paź 2017, 20:00 To film pisany przerażeniem. Zawodem rzeczywistością, która staje się coraz bardziej trudna do zniesienia, opresyjna. Ale pisany też poczuciem bezradności. 92
    • Koniecznie! 29 paź 2017, 20:00 Jezus i porno To już chyba ostatnia książka przygotowana przez Umberto Eco. Włoski intelektualista miał zwyczaj co kilka lat wydawać zbiory swoich felietonów prasowych, ale tego już nie zdążył dokończyć. W swoich tekstach z ostatnich... 93
    • Powyżej średniej 29 paź 2017, 20:00 Dom kobiet Pepę porzuca jej wieloletni chłopak Ivan. Jakby mało jej było kłopotów, ściga ją żona Ivana, a jej przyjaciółka Candela wiąże się z terrorystą. Tę szaloną intrygę wymyślił oczywiście Pedro Almodóvar, ale nawet... 94
    • Bez entuzjazmu 29 paź 2017, 20:00 Zemsta na widzach Reżyserka chciała, by jej "Zemsta" nagrała aktualności. I wydawało się, że tekst o murze brzmi wyjątkowo współcześnie. Okazuje się jednak, że nie wystarczy kazać bohaterom zdjąć kontusze. Czarne spodnie i T-shirty... 95
    • Izabela Kopeć: To się państwu spodoba 29 paź 2017, 20:00 Pamiętam magnetofon szpulowy Grundig i tatę, który nagrywał każdą piosenkę, którą przynosiłam z przedszkola. W wieku siedmiu lat wygrałam konkurs piosenki zuchowej, potem była szkoła muzyczna i przede wszystkim klasyka, ale czasami słucham też klasyki rocka: The Doors, Led... 96
    • Cztery tysiące flaszek Donalda Tuska 29 paź 2017, 20:00 Nie wiem, jakie licho napadło Donalda Tuska, żeby ogłosił przetarg na zakup... 4000 butelek szampana. Słowem: cztery tysiące. Podejrzewam, gdzie to licho go napadło: w jednym z brukselskich parków, po których biega przewodniczący Tusk, aby utrzymać dobrą formę. 98
    • Kolejki po wzrok 29 paź 2017, 20:00 Prof. dr hab. n. med. Iwona Grabska-Liberek, prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, o sytuacji w okulistyce i dostępności leczenia. 103
    • CMO Laser - Centrum Dobrego Widzenia 29 paź 2017, 20:00 O laserach, postępie w okulistyce i nowoczesnych metodach leczenia schorzeń oka w Centrum Mikrochirurgii Oka Laser mówi prof. Jerzy Szaflik, założyciel Centrum. 106
    • Powstrzymać jaskrę 29 paź 2017, 20:00 Czy można zapobiegać jaskrze pierwotnej otwartego kąta? Okazuje się, że tak. Nowatorskie podejście do chorób oczu to misja dr. n. med. Roberta Wasilewicz z [W]-EyeClinic w Poznaniu. 108
    • Suma kilku elementów 29 paź 2017, 20:00 Okulistyka, optyk, a może optometrysta? O tym, czym się kierować, wybierając specjalistę od problemów z oczami, mówi Szymon Grygierczyk, zastępca dyrektora generalnego w Hoya Lens Poland. 110
    • Po czterdziestce bez okularów do czytania! 29 paź 2017, 20:00 Czytanie bez okularów po czterdziestce? Tak, to możliwe. O korzyściach wynikających z multifokalnych soczewek kontaktowych mówią optometryści z firmy Johnson&Johnson Vision. 112
    • Zobaczyć świat 29 paź 2017, 20:00 Zaćma jest chorobą uleczalną, usuwa się ją podczas bezpiecznego, krótkiego zabiegu chirurgicznego. Sprawnemu chirurgowi wystarczy 15 minut - mówi dr Andrzej Dmitriew ze Szpitala św. Wojciecha w Poznaniu. 114
    • Zadbaj o wzrok dziecka 29 paź 2017, 20:00 Ruszyła akcja Towarzystwa Ochrony Wzroku - przesiewowe badanie wzroku u dzieci i młodzieży 2017/2018. 116
    • Nasze oczy, nasze decyzje 29 paź 2017, 20:00 Pamiętajmy o regularnym badaniu wzroku, naszego i naszych dzieci - przypomina mgr inż. Justyna Nater, optometrysta, sekretarz Polskiego Towarzystwa Optometrii i Optyki. 117

    ZKDP - Nakład kontrolowany