Zegar w mózgu

Zegar w mózgu

Mózg
Mózg / Źródło: Fotolia / Maxim Pavlov
Teoria dotycząca sposobu, w jaki mózg odmierza czas w skali od milisekund do sekund, nosi nazwę modelu wewnętrznego zegara i opiera się na zasadzie przypominającej działanie zegarów skonstruowanych przez człowieka.
Dean Buonomano

Zegary skonstruowane przez człowieka opierają się na żenująco prostej zasadzie: zliczaniu cykli oscylatora. Stopień zaawansowania oscylatora może wykazywać olbrzymie zróżnicowanie – oscylatorem bywa ruch wahadła, wibracja kryształu kwarcu albo cykle „drgań” promieniowania elektromagnetycznego, lecz ostatecznie w działaniu zegarów, dzieł ludzkiej ręki, chodzi po prostu o zliczanie, ile razy jakiś powtarzający się okresowo proces wykona swoje „tik-tak”. Zważywszy, jak absurdalnie skuteczna okazuje się ta strategia śledzenia czasu, aż kusi, by założyć, że mózg w odmierzaniu czasu opiera się na podobnych zasadach.

Prawdopodobnie to założenie jest zbyt kuszące. Teoria dotycząca sposobu, w jaki mózg odmierza czas w skali od milisekund do sekund, nosi nazwę modelu wewnętrznego zegara. Jak sama nazwa wskazuje, model ten opiera się na zasadzie przypominającej działanie zegarów skonstruowanych przez człowieka: neuron lub grupa neuronów miałyby wytwarzać rytm z pewną stałą częstotliwością, podczas gdy inna grupa zliczałaby te „tyknięcia”. Wydaje się to rozsądną hipotezą, zwłaszcza gdy wiemy, że wiele neuronów rzeczywiście wykonuje oscylacje, to znaczy może wielokrotnie „odpalać” impulsy w dość stałych odstępach czasowych. Istotnie, oscylujące fale mózgowe, oddychanie, chodzenie, bicie serca stanowią przykłady wysoce rytmicznych zjawisk biologicznych, opartych na biologicznych oscylatorach, których okresy wahają się od kilkudziesięciu milisekund do kilku sekund. Skonstruowane przez człowieka zegary wymagają jednak czegoś więcej niż oscylator; muszą zawierać mechanizm zliczający wszystkie oscylacje – tę funkcję spełniają koła zębate zegara mechanicznego lub elektroniczne obwody zegara kwarcowego. Tu właśnie tkwi problem: choć neurony mogą mieć talent do oscylacji, liczenie nie jest ich mocną stroną.

Supraoraz infraperiodyczne odmierzanie czasu

Zapewne teraz myślisz: „Chwila, już się przecież przekonaliśmy, że zegary okołodobowe opierają się na biologicznym oscylatorze, który zależy od pętli autoregulacyjnego sprzężenia zwrotnego transkrypcji/translacji”. Co więcej, jak przed chwilą wspomniałem, odmierzanie czasu w naszym oddychaniu, biciu serca lub chodzeniu rzeczywiście opiera się na biologicznych oscylatorach. Tak więc nasz organizm w odmierzaniu czasu wykorzystuje tę samą zasadę co zegary skonstruowane przez człowieka! Ten tok rozumowania jest tylko częściowo słuszny, istnieje bowiem ważna różnica między tymi przykładami a zegarami stworzonymi przez człowieka. Istotne odstępy czasowe, odmierzane w powyższych przykładach zaczerpniętych z biologii, są krótsze od okresu oscylatora lub mu równe.

W przypadku zegarów skonstruowanych przez człowieka sytuacja jest odwrotna; takie zegary mogą odmierzać czas tylko w tych skalach, które są dłuższe od okresu ich podstawy czasu. Oscylatory biologiczne służą na ogół do odmierzania czasu zdarzeń krótszych niż ich okres – czyli do infraperiodycznego odmierzania czasu – podczas gdy zegary stworzone przez człowieka mierzą upływ czasu w skali dłuższej od własnego okresu, czyli dokonują supraperiodycznego odmierzania czasu. Molekularna maszyneria składająca się na zegary okołodobowe ma okres wynoszący około 24 godzin. Stężenie białek biorących udział w regulacji cykli okołodobowych, takich jak period, dostarcza informacji o fazie tego 24-godzinnego cyklu, np. o tym, czy jest ranek, popołudnie lub noc. Zegar okołodobowy w jądrze nadskrzyżowaniowym nie ma jednak pojęcia o tym, ile minęło dni! Codziennie następuje całkowite wyzerowanie: niczym w przypadku samotnego wahadła, niepodłączonego do żadnych kół zębatych, nie powstają żadne zapisy ani wspomnienia o tym, ile zaistniało cykli.

Podobnie neuronalne oscylatory leżące u podłoża oddychania gwarantują, że będziemy oddychać mniej więcej z taką samą częstotliwością, powiedzmy, 0,25 Hz (z okresem wynoszącym 4 s). Każdy cykl oddechu wymaga wielu dobrze zsynchronizowanych zdarzeń, w tym skoordynowanej kontroli nad wdechem i wydechem. Można zatem powiedzieć, że ośrodki nerwowe sterujące oddychaniem odmierzają czas według skali krótszej niż 4 s, lecz i w tym przypadku po każdym okresie następuje w zasadzie całkowite wyzerowanie. Obwody neuronalne zawiadujące oddychaniem nie mają pojęcia, czy wytworzyły tysiąc, milion, czy milion i jeden cykli oddechowych. Istnieją wprawdzie sieci neuronów scalające informacje w miarę upływu czasu („liczące”), lecz brakuje im cyfrowej precyzji i zakresu pamięci, jakimi dysponują koła zębate zegara wahadłowego albo elektroniczne obwody. Dobrze wytrenowani ludzie potrafią odróżnić interwały o długości 100 i 105 milisekund. Jednak żeby można było wykryć tę różnicę 5 milisekund za pomocą mechanizmu do supraperiodycznego odmierzania czasu, podstawa czasu musiałaby wykonywać oscylacje z częstotliwością 200 Hz, a obwód akumulatora musiałby odróżnić 2 od 21 „tyknięć”, więc te wymogi trudno byłoby spełnić, jeśli wziąć pod uwagę właściwości czasowe i precyzję działania neuronów.

Zgodnie z tymi spostrzeżeniami istnieje niewiele danych z badań eksperymentalnych na poparcie trafności modelu odmierzania czasu za pomocą wewnętrznego zegara. Brak empirycznych danych na poparcie modelu wewnętrznego zegara niekoniecznie musi oznaczać, że mózgowe oscylatory nie mogą brać udziału w supraperiodycznym odmierzaniu czasu. Na przykład wysunięto hipotezę, że pewne formy odmierzania czasu mogą się opierać na zespole oscylatorów neuronalnych, z których każdy „tyka” z inną częstotliwością. Kiedy ów zespół oscylatorów zostaje wprawiony w ruch, rozmaite subpopulacje neuronów będą tworzyć rytmy – momenty, kiedy niektóre oscylatory na pewien czas zostaną wyrównane, po nich zaś nastąpią chwile, w których większość oscylatorów będzie w stosunku do siebie w różnych fazach. Dzięki wykryciu tych rytmów będzie można wykorzystać modele oscylatorów neuronalnych do odróżniania interwałów krótszych niż okres któregokolwiek z oscylatorów. Przekonaliśmy się jednak, że odmierzanie czasu w skali od kilkuset milisekund do kilku sekund to bardzo szczególne zjawisko. W tym zakresie w odmierzaniu czasu kryje się coś więcej niż skrupulatne pomiary odstępów czasowych między zdarzeniami – chodzi tu także o kontekst, hierarchie czasowe oraz wzorce w czasie. Wydaje się, że w poszukiwaniu wyjaśnienia zjawiska odmierzania czasu w skali milisekund i sekund możemy zechcieć sięgnąć wzrokiem poza konwencjonalne mechanizmy oparte na oscylatorach. (…)

Dynamika mózgu

Neuronaukowcy obserwują wiele przykładów prostych i skomplikowanych wzorców czasowych aktywności neuronalnej, które wydają się kodować czas. W trakcie badania, które neuronaukowiec Joe Paton przeprowadził w lizbońskim Champalimaud Center for the Unknown, uczono szczury, żeby wsuwały pyski w jedną z dwóch „furtek” w zależności od tego, czy słyszały sygnały dźwiękowe rozdzielone krótkim czy długim odstępem czasowym. Przy każdej próbie szczury słyszały dwa sygnały dźwiękowe, rozdzielone odstępami czasowymi, trwającymi od 0,6 do 2,4 s. Zwierzęta otrzymywały nagrody za wetknięcie nosa w furtkę po lewej, jeśli interwał trwał krócej niż 1,5 s, albo po prawej przy interwale przekraczającym 1,5 s. Szczury dość dobrze wykonywały to zadanie; np. przy odstępach trwających 1 i 2 s w ok. 90 proc. przypadków zaglądały do właściwych furtek.

W trakcie wykonywania tego zadania badacze rejestrowali aktywność licznych neuronów prążkowia – obszaru mózgu biorącego udział w czynnościach ruchowych i niektórych formach uczenia się. Wiele neuronów podczas licznych prób stale wysyłało impulsy w podobnych momentach. Na przykład w trakcie prezentowania zwierzętom interwału trwającego 2,4 s niektóre neurony „odpalały” impulsy wcześniej, inne później, a gdy komórki posortowano na podstawie czasu aktywności, zauważono, że aktywność tworzyła wzorzec przypominający łańcuch: A�B�C�D�E, choć ten opis cokolwiek upraszcza rzeczywistą złożoność wzorca aktywności. Podczas prób, w których prezentowany interwał zbliżał się do wartości granicznej 1,5 s, szczury wykazywały większą skłonność do popełniania błędów. Można było przewidzieć te omyłki na podstawie dynamiki neuronów. Na przykład gdy wzorce aktywności były „szybkie” (dany wzorzec przebiegał szybciej niż przeciętna prędkość), szczury wykazywały większą skłonność do reakcji typu „długiego interwału” i na odwrót.

Takie badania dostarczają dowodów na to, że wspomniane neurony mają swój udział w kształtowaniu u zwierząt zdolności odmierzania czasu – chociaż na podstawie pojedynczego badania nie da się ustalić, czy rzeczywiście odpowiadają one za odmierzanie czasu trwania interwałów między dźwiękami. Podobne, przypominające łańcuch wzorce aktywności neuronalnej obserwuje się także w wielu innych częściach mózgu. Na przykład neurony w hipokampie szczurów mogą wysyłać impulsy w określonych momentach po tym, jak zwierzę rozpoczyna wykonywanie jakiegoś zadania albo czeka przez ustalony z góry czas przed reakcją ruchową, która ma przynieść mu nagrodę. W wielu badaniach obserwowano różne łańcuchy aktywności w zależności od szczegółów eksperymentu. Na przykład te same neurony mogą „odpalać” sygnał w różnych momentach w zależności od zapachu, który zapoczątkowuje badanie, to zaś sugeruje, że neurony nie śledzą po prostu czasu w jednostkach bezwzględnych, lecz odliczają czas i zapamiętują bodziec, który uaktywnił dany wzorzec.

Neuronaukowcy obserwują także o wiele bardziej skomplikowane, zmienne w czasie wzorce aktywności neuronalnej w trakcie wykonywania przez zwierzęta zadań związanych z czasem. W przypadku tych skomplikowanych zegarów populacyjnych różne neurony mogą zaczynać wysyłać sygnały w rozmaitych momentach, każdy z nich może zachowywać aktywność przez różny czas, a niekiedy później uaktywniać się ponownie. Takie wzorce czasoprzestrzenne dają się odtwarzać w różnych próbach, niemniej mogą sprawiać wrażenie przypadkowych. Może się to wydawać zdumiewające, ale w niektórych przypadkach dany wzorzec czasoprzestrzenny może sprawiać wrażenie pozbawionego ładu i składu. Być może jednak o to właśnie chodzi. Jedną z cech, którą nazywamy wzorcem „przypadkowym”, jest to, że wszystkie neurony w tym wzorcu odznaczają się mniej więcej takim samym prawdopodobieństwem przejścia w dowolnej chwili w stan aktywny lub nieaktywny. Z teorii informacji wiemy, że kod, w którym wszystkie symbole lub elementy cechują się takim samym prawdopodobieństwem użycia, lepiej nadaje się do przechowywania lub transmitowania informacji.

Na przykład angielszczyzna nie należy do szczególnie efektywnych kodów, gdyż częstość używania poszczególnych liter dzielą duże różnice: jeśli pisze się na komputerze po angielsku, naciśnięcie klawisza z literą „e” prawdopodobnie stanowi ok. 12,5 proc. wszystkich przypadków użycia klawiatury, podczas gdy klawisza „q” używa się z częstością zaledwie 0,1 proc. Skomplikowane, sprawiające wrażenie przypadkowych wzorce czasoprzestrzenne aktywności neuronalnej mogą zapewniać mózgowi najskuteczniejszy sposób tworzenia dużej liczby zegarów populacyjnych. Co więcej, możliwe, że mózg wykorzystuje skomplikowane wzorce w pewnych obszarach do wytwarzania prostszych, przypominających łańcuch wzorców gdzie indziej. Prawdopodobnie w skali od setek milisekund do paru sekund mózg wykorzystuje do odmierzania czasu liczne mechanizmy.

Podczas wykonywania przez zwierzęta zadań związanych z czasem obserwuje się także inne formy aktywności neuronalnej. Prawdopodobnie najczęściej opisywaną charakterystyczną cechą aktywności neuronalnej związanej z upływem czasu jest zjawisko nazywane wzrostem częstości impulsacji. Podobnie jak w jednej komorze klepsydry z czasem gromadzi się coraz większa ilość piasku, częstość impulsacji (liczba potencjałów iglicowych w jednostce czasu) pewnych neuronów w miarę upływu czasu zwiększa się liniowo. Takie wzorce obserwuje się zazwyczaj wtedy, gdy zwierzęta są trenowane do pewnej reakcji ruchowej z określonym opóźnieniem. Nie ma jednak pewności, czy neurony o wzrastającej częstości impulsacji rzeczywiście śledzą czas, czy raczej odczytują go z innych obwodów mózgu, żeby uruchamiać we właściwym czasie reakcję ruchową.

Fragment książki Deana Buonomano „Mózg, władca czasu”, która w przekładzie Adama Tuza ukazuje się nakładem wyd. Prószyński i S-ka.

Okładka tygodnika WPROST: 6/2019
Więcej możesz przeczytać w 6/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 6/2019 (1872)

  • Prawda nas wyzwoli 3 lut 2019, 20:00 Im ludzie wiedzą mniej o powstawaniu kiełbas i praw, tym lepiej w nocy śpią – powiedział podobno Otto von Bismarck. Może i sen mają lepszy, ale za to gorzej im się żyje w dzień. Z pewnością Żelaznemu Kanclerzowi nie śniło się,... 5
  • Obraz tygodnia 3 lut 2019, 20:00 66 lat o tyle młodsza od Clinta Eastwooda jest Noor Alfallah, producentka filmowa, z którą spotyka się aktor i reżyser …dinozaury były, a ludzie nie mieli żadnej broni nowoczesnej, która pozwoliłaby je zabić. (…) Rzucali kamieniami w... 9
  • Homary wiecznie młode 3 lut 2019, 20:00 To jeden z najdłużej żyjących skorupiaków na świecie. Co jakiś czas odnawia swój organizm, stając się coraz młodszym. Może dożyć ponad 100 lat w doskonałej formie. 13
  • Niedyskrecje parlamentarne 3 lut 2019, 20:00 PO KOLEJNYCH ZATRZYMANIACH PRZEZ CBA na korytarzach sejmowych aż huczy od plotek o tym, kto będzie następny. – Mówi się, że kiedy Sławomir Nowak wróci do Polski, to go zamkną – mówi polityk zaprzyjaźniony z Nowakiem. A chodzi o... 14
  • Info radar 3 lut 2019, 20:00 Platforma Obywatelska może iść sama do wyborów Jeszcze kilka tygodni temu porozumienie między Platformą Obywatelską a PSL w sprawie stworzenia szerokiej koalicji w wyborach do Parlamentu Europejskiego było pewne. Co więcej, doszło nawet... 16
  • Taśmy z opóźnionym zapłonem 3 lut 2019, 20:00 „NIE MAM KONTA. TRZYMAM PIENIĄDZE NA KONCIE MAMY. NIE JEST TO MOJE DZIWACTWO, LECZ EFEKT DOŚWIADCZEŃ. Nie chcę dopuścić do sytuacji, że ktoś bez mojej wiedzy wpłaci na mój rachunek jakieś pieniądze, a na drugi dzień przeczytam o tym... 18
  • Dobrze się czuję jako dziewczyna z giwerą 3 lut 2019, 20:00 Rozmowa z Agnieszką Dygant, odtwórczynią roli „Niani” w filmie Patryka Vegi „Kobiety mafii 2”. 20
  • Ani bomba, ani kapiszon 3 lut 2019, 20:00 Lewo BYŁABY BOMBA, GDYBY NAGRANIA MIAŁY CHOĆ ODROBINĘ PIEPRZU; PODSŁUCHY BEZ PRZEKLEŃSTW TO JAK POTRAWA BEZ SMAKU. Byłaby bomba, gdyby udało się nagrać rozmowy, jakie Kaczyński prowadzi z innymi partyjnymi bossami, np. z Brudzińskim... 21
  • Durczok kontra „Wprost” 3 lut 2019, 20:00 Dlaczego i za co przeprasza wydawca „wprost”? PRZEPROSINY TO WYNIK WYROKU SĄDU OKRĘGOWEGO W WARSZAWIE. Dotyczą one wyłącznie artykułu, w którym opisaliśmy – naszym zdaniem naganne – zachowanie dziennikarza w mieszkaniu na... 22
  • Jak się obronić przed molestowaniem 3 lut 2019, 20:00 Nawet jeśli sprawca molestowania ma silną pozycję w firmie, wysokie stanowisko, jest ogólnie lubiany, jego ofiara nie musi być bezradna. 26
  • Przewodnik Śpiewaka po taśmach Kaczyńskiego 3 lut 2019, 20:00 Taśmy Kaczyńskiego pokazują, że prezes PiS porzucił walkę z układem i postanowił się do niego dostosować. Przez to stracił moralną wyższość nad innymi politykami. 31
  • Nie mieć nic do ukrycia 3 lut 2019, 20:00 Sun Valley to sławny amerykański kurort w stanie Idaho, gdzie Hemingway pisał „Komu bije dzwon”. Celebryci i miliarderzy zwykli zjeżdżać tam na wakacje, spotkania i konferencje. Parę lat temu, jeszcze grubo przed skandalem ze... 35
  • Klan Prezesa 3 lut 2019, 20:00 Od najwcześniejszego dzieciństwa rodzina Tomaszewskich była dla Jarosława Kaczyńskiego wzorem patriotyzmu i źródłem dumy. Teraz stała się przyczyną najpoważniejszych od lat kłopotów politycznych. 36
  • MeToo, Prezesie 3 lut 2019, 20:00 Co mają wspólnego taśmy Kaczyńskiego ujawnione przez „Gazetę Wyborczą” z polskim MeToo? Więcej, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Po ujawnieniu, że prezes PiS Jarosław Kaczyński prowadzi interesy w imieniu swojej partii (choć w... 41
  • Krajobraz po taśmach 3 lut 2019, 20:00 W ostatnią niedzielę stycznia do polityka opozycji zadzwonił pewien prawnik. Pięć godzin razem odsłuchiwali i redagowali taśmy, które od wtorku publikuje „Gazeta Wyborcza”. 42
  • Cios w serce Macierewicza 3 lut 2019, 20:00 Fenomenu tej relacji nie rozumiał nikt. Nawet współpracownicy byłego ministra obrony dziwili się, że Antoni Macierewicz tak długo bronił Bartłomieja M. – Czy ten odpłaci się lojalnością w areszcie? – pytają politycy opozycji. 45
  • Uwodzicielski Robert Biedroń 3 lut 2019, 20:00 Ugrupowanie Biedronia elektryzuje opinię publiczną. Wyborcy zmęczeni wojną PiS i PO dają się uwodzić byłemu prezydentowi Słupska. 48
  • Zdobyć albo być 3 lut 2019, 20:00 Tomek Mackiewicz był pasjonatem wspinania, ale nie był sportowcem pod żadnym względem. Adam Bielecki jest sportowcem – o tragedii na Nanga Parbat, ewolucji alpinizmu i narodowych wyprawach wspinaczkowych mówi Włodzimierz Kierus. 51
  • Nauka o hejcie 3 lut 2019, 20:00 Szkoła powinna uczyć, czym jest mowa nienawiści i jak się bronić przed hejtem. Ale część organizacji katolickich uważa, że wychowanie dzieci to sprawa rodziców. 54
  • Czeski cud 3 lut 2019, 20:00 Najniższe bezrobocie w Unii, rekordowa liczba wakatów i zrównoważona siatka płac. Jak to się stało, że nasz południowy sąsiad wyrasta na światowego gospodarczego tygrysa? 58
  • Hossa Bessa 3 lut 2019, 20:00 Bankrut ścigany W internecie ruszyła strona, na której można kupić dług Ryszarda Krauzego. Wierzyciel ściga biznesmena za niezapłacone 7,6 mln euro. Nie tylko poszukuje osoby, która kupiłaby wierzytelność, ale jest też zainteresowany... 63
  • Orły Wprost nagrodzone 3 lut 2019, 20:00 Gala w Kielcach zainaugurowała IV edycję Orłów Wprost. Tytuł ten otrzymują firmy osiągające najlepsze wyniki. 64
  • Giełda dla rolników 3 lut 2019, 20:00 Rolnik, dokonując sprzedaży towaru za pośrednictwem Platformy Żywnościowej, uzyska gwarancję zapłaty oraz bezpiecznej transakcji. 66
  • Jesteśmy w stanie wojny 3 lut 2019, 20:00 Amerykanie prowadzą przeciw nam wojnę ekonomiczną oraz psychologiczną, by stworzyć atmosferę napięcia i beznadziei wśród Irańczyków. Do tego służą także sankcje – mówi dla „Wprost” wiceprezydent Iranu, Masume Ebtekar. 68
  • Konferencja irańska 3 lut 2019, 20:00 „ZAPROSZENIE PRZEZ POLSKĘ SZEFA PALESTYŃSKIEJ DYPLOMACJI POKAZUJE, ŻE SPOTKANIE W WARSZAWIE nie będzie skoncentrowane wyłącznie na Iranie” – napisał w zeszłym tygodniu na Twitterze Hamid Baeidinejad, ambasador irański w Londynie, a... 72
  • Huawei pod lupą 3 lut 2019, 20:00 Amerykanie już dawno uznali chińskiego giganta technologicznego za poważne zagrożenie. Teraz chcą, żeby to samo zrobili ich sojusznicy. 74
  • Zegar w mózgu 3 lut 2019, 20:00 Teoria dotycząca sposobu, w jaki mózg odmierza czas w skali od milisekund do sekund, nosi nazwę modelu wewnętrznego zegara i opiera się na zasadzie przypominającej działanie zegarów skonstruowanych przez człowieka. 77
  • Bez genetyki nie ma skutecznego leczenia 3 lut 2019, 20:00 Leczenia pacjenta onkologicznego nie powinno się rozpoczynać bez poznania genetycznego tła nowotworów – mówidr hab. n. med. Anna Wójcicka, genetyk. 80
  • Przechytrzyć raka 3 lut 2019, 20:00 Każdy z nas zna kogoś, kto choruje na raka. Biorąc pod uwagę różne czynniki ryzyka, szanse na to, że i my zachorujemy na nowotwór, są dość spore. Jak temu zapobiec? 82
  • Pusta półka melomana 3 lut 2019, 20:00 Renesans płyt winylowych nie pomoże. Ostatnia dekada kompletnie zmieniła sposób słuchania muzyki. Czas prywatnych kolekcji przeminął, a płyta CD oraz kaseta magnetofonowa to największe ofiary rewolucji cyfrowej. 84
  • Między Męskim Graniem a Kwiatem Jabłoni 3 lut 2019, 20:00 Obronną ręką z cyfrowej rewolucji w branży muzycznej wyszła sztuka teledysku. Niestety, współcześnie w Polsce nie poświęcamy jej wystarczającej uwagi. 88
  • Janda, Sundance i naga prawda 3 lut 2019, 20:00 Próba uczciwego opisu rzeczywistości, odkrywanie manipulacji i nadużyć władzy, szansa jednostki, aby wpłynąć na zbiorowość. To kluczowe tematy tegorocznego festiwalu Sundance. W ten nurt wpisuje się także „Słodki koniec dnia”. 92
  • Wydarzenie 3 lut 2019, 20:00 Nieustanna gonitwa Piotr Jan Marczyński, „Obchód”, Wydawnictwo Melanż Sporo lekarzy zajmowało się z sukcesami literaturą. Medycyna była działką Dantego, Johna Keatsa, Antoniego Czechowa, Michała Bułhakowa – pisarzy ze światowego... 95
  • Film 3 lut 2019, 20:00 Anatomia miłości Netflix nie kłania się amerykańskiej, purytańskiej mentalności. Stworzony przez Laurie Nunn brytyjski serial „Sex Education” to komedia o uczuciach, ale przede wszystkim cielesności dzisiejszych nastolatków. Bohater... 96
  • Muzyka 3 lut 2019, 20:00 Gdy zabawa jest bogiem Do muzyki zespołu Weezer nie wolno podchodzić poważnie. Naczelną zasadą amerykańskich wykonawców jest frajda z grania. I dlatego, trochę dla hecy, trochę, żeby wywołać wokół siebie zamieszanie, Weezer... 97
  • Koncert, który nie leczy 3 lut 2019, 20:00 Co pan sądzi o koncercie Dody przeciw nienawiści? To ostatnio dyżurne pytanie wyskakujące przy każdej okazji. Oczywiście szczególnie upodobały je sobie portale plotkarskie. Ale tu potraktuję je poważnie, jak na poważny tygodnik opinii... 99
  • Kulturalna trzynastka 3 lut 2019, 20:00 Katarzyna Warnke AKTORKA FILMOWA I TEATRALNA 100
  • 5 sposobów na brak czasu 3 lut 2019, 20:00 Narzekamy na brak czasu i wzdychamy, że doba powinna trwać dłużej. Na urzędowe wydłużenie dnia na razie się nie zanosi, ale o lepsze gospodarowanie czasem możemy zadbać we własnym zakresie. 101
  • Zrób sobie… Kim Dzong Una 3 lut 2019, 20:00 A może by tak przejść na system północnokoreański? Jedna partia, jeden wódz, jeden przekaz do narodu, a od tych drugich oddzielić się murem? 102

ZKDP - Nakład kontrolowany