Awangarda z mazowieckiej wsi

Awangarda z mazowieckiej wsi

Ma 33 lata, mieszka w Kurówku. Jest gejem. I osobą wierzącą. A także artystą i wykładowcą ASP. W Muzeum Sztuki Nowoczesnej otworzyła się wystawa „Daniel Rycharski. Strachy”. Niezwykła.
Jakub Banasiak

Już dawno żadna prezentacja sztuki współczesnej nie wpisywała się tak idealnie w aktualne spory. Trwa dyskusja o obaleniu pomnika prałata Jankowskiego, w Watykanie odbywa się szczyt na temat pedofilii w Kościele, prezydent Warszawy podpisuje Kartę LGBT, a partie od lewa do prawa obiecują deglomerację. Gdybym nie wiedział, że Daniel Rycharski porusza te tematy od lat, powiedziałbym, że jego wystawa została wyreżyserowana, a on sam jest postacią fikcyjną.

Wsi spokojna

Religia, prowincja i kultura LGBT to strefy, które dotychczas występowały w parach. Religia i prowincja – raczej zgodnie; religia i kultura LGBT – wręcz przeciwnie. Rycharski idzie w poprzek utartych podziałów, łącząc te trzy obszary. Wszystko ma jednak swój początek w Kurówku, rodzinnej wsi artysty. Jego najważniejsze prace nie tylko tam powstały, ale i funkcjonowały na co dzień. Wieś była ich otoczeniem naturalnym, galerią w plenerze. To dlatego Rycharski długo pozostawał nieodkryty – po prostu nie wystawiał w miastach. W realiach dzisiejszego świata sztuki oznacza to, że nie wystawiał w ogóle. Artysta robi wszystko, aby nie traktować wsi z wyższością.

Bo przecież przez całe stulecia – z nielicznymi wyjątkami – pozostawała ona raczej przedmiotem niż podmiotem polskiej kultury. Od Jana Kochanowskiego przez młodopolską chłopomanię, międzywojenne wzornictwo czy peerelowską Cepelię, aż po prozę nurtu chłopskiego i „Wesele” Wojciecha Smarzowskiego. Była idealizowana, orientalizowana lub demonizowana. Ale rzadko mówiła własnym głosem, opowiadała o niej miejska inteligencja. Również po 1989 r., kiedy regiony peryferyjne zaczęto postrzegać jako hamulec transformacji, a Ewa Borzęcka realizowała słynną „Arizonę”. Od tego czasu sporo się zmieniło. Powoli akceptujemy fakt, że my wszyscy z chłopa, a „słoik” to brzmi dumnie. Dziś triumfy święci inny film: odpowiedź na „Arizonę” – „PGR. Obrazy” Joanny Warechy. Zmienia się w końcu sama wieś – nawet jeżeli dostrzegamy te zmiany głównie za sprawą programu „Rolnik szuka żony”. Tymczasem Daniel Rycharski obserwuje je przez okno.

Szuka też elementów chłopskiej historii, z których mógłby być dumny.

Sołtys wyłącza telefon

W swoje każde działanie artysta stara się włączać sąsiadów. Już w 2010 r. malował na ścianach domów i stodół hybrydyczne zwierzęta – królikolisa czy żyrafokonia. Dziwaczne stworzenia oswajały mieszkańców Kurówka z innością – pierwsze powstało w gospodarstwie Jana Żmijewskiego. Później Adam Pesta, sołtys Kurówka, cierpliwie pozował do „Pomnika Chłopa”, mobilnego monumentu ku czci stanu wiejskiego. Na posesji Pesty stanęła też „Brama”, instalacja upamiętniająca 150-lecie zniesienia pańszczyzny (1864-2014) (dziś sołtys wyłączył telefon, tylu dziennikarzy chciało rozmawiać o słynnej już wsi). Z kolei „Ogród zimowy” to stworzona wspólnie z mieszkańcami Kurówka instalacja z elementów maszyn rolniczych pomalowanych na żywe kolory. Są w końcu „Strachy”, czyli las kolorowych krzyży przyobleczonych w ubrania przekazane Rycharskiemu przez osoby homoseksualne. „Strachy” stanęły na polach nieopodal Kurówka – odstraszały zwierzęta, ale przede wszystkim symbolizowały odmienność, nieprzystawalność.

Ubrania cięła i zszywała ponownie babka Rycharskiego, pomagała jej koleżanka, pani Iwańska. Taka perspektywa to w polskiej sztuce nowa jakość. Dotychczas artyści postrzegali lud raczej jako skupisko jednostek ksenofobicznych i zaściankowych. Upatrywali źródła tych postaw w katolicyzmie. Sztuka krytyczna odpowiadała na taką diagnozę w brutalny sposób. Kiedy w 1994 r. Robert Rumas przygniótł gipsowe figury Matki Boskiej i Chrystusa wielkimi, wypełnionymi wodą termoforami, pytał, czy wiara nie sięgnęła bruku i czy nie należy otulić jej rozgrzewającym kompresem. Jednak publiczność odebrała to jako szarganie świętości – rzecz działa się na gdańskim Długim Targu, więc przechodnie ponieśli figury do pobliskiej Bazyliki Mariackiej. Była to jedna z pierwszych odsłon „zimnej wojny sztuki ze społeczeństwem”, jak trafnie określił ten konflikt Zbigniew Libera. Później podział tylko się pogłębiał – w 2000 r. posłowie Ligi Polskiej Rodzin (prezes: Roman Giertych) zniszczyli rzeźbę Maurizio Cattelana przedstawiającą Jana Pawła II przygniecionego meteorem, „uwalniając” tym samym polskiego papieża. Kilkanaście lat później w Centrum Sztuki Współczesnej kółka różańcowe modliły się w sali, w której wyświetlano film „Adoracja Chrystusa” Jacka Markiewicza. Artysta pieścił w nim krucyfiks, chcąc wypowiedzieć się o intymności wiary, ale i on nie został zrozumiany. Potem była jeszcze „Klątwa” Olivera Frljcia… Wtedy przepaść pomiędzy środowiskiem artystycznym a „zwykłym człowiekiem” miała już szerokość Oceanu Atlantyckiego. Artystom z pewnością chodziło o wstrząs, ale czy aż taki?

Musisz być sobą

Daniel Rycharski zdaje się dostrzegać, że gdzieś popełnili oni błąd. Przewrotne operacje na symbolach mogły znaleźć uznanie wśród specjalistów, jednak jako oręż walki z „zaściankiem” były przeciwskuteczne. Tym bardziej że ów „zaścianek” najczęściej był wyobrażony. Rycharski często powtarza, że raczej nie doświadcza nietolerancji ze strony pobratymców z Kurówka. Jeśli spotkał go w tym względzie zawód, to ze strony znacznie szerszej wspólnoty: Kościoła. Sam mówi o sobie, że jest „aktywistą duchowym”. Jako geja i katolika jego relacja z instytucją Kościoła przechodziła różne stadia. Widać je też w sztuce. Najpierw Rycharski znalazł azyl w grupie Wiara i Tęcza, wspólnocie wierzących osób LGBT. To jej poświęcił „Sztandar św. Ekspedyta”, patrona spraw pilnych, który u Rycharskiego stoi na tęczowym tle. Artysta wkrótce rozczarował się Wiarą i Tęczą, uważając, że wspólnota jest zbyt zamknięta w sobie. Wtedy zaczął praktykować swoisty ekumenizm w wersji LGBT, próbując zwrócić uwagę Kościoła na wrażliwość osób homoseksualnych. Teoretycznie miał silne wsparcie: już w 2013 r. papież Franciszek wypowiedział głośne: „A kimże ja jestem, żeby ich osądzać?”.

Rycharski stanął więc przed jednym z warszawskich kościołów z tablicą, na której widniał fragment Katechizmu Kościoła Katolickiego dotyczący osób homoseksualnych: „Powinno się traktować te osoby z szacunkiem, współczuciem i delikatnością. Powinno się unikać wobec nich jakichkolwiek oznak niesłusznej dyskryminacji”. Chciał, aby „Tablica” zawisła w którejś ze świątyń. Bez rezultatu. Kolejne prace były już mocniejsze: z drzewa, na którym powiesiła się para gejów, Rycharski wyrzeźbił krzyż i wyruszył z nim w swoistą „drogę krzyżową” pod Pałac Prezydencki, miejsce, w którym kult świecki miesza się z religijnym. W końcu doszedł do wypowiedzi jawnie krytycznych wobec Kościoła, choć nadal tworzonych po to, aby wspólnotę raczej naprawić niż ją znieść. „Ku Klux Klan” to strój tytułowej organizacji uszyty z szat liturgicznych. „Piła” to tarcza do cięcia bloków kamiennych, m.in. na nagrobki. Rycharski wyrył na niej wypowiedź księdza Józefa Tischnera: „Zanim cię zbawią, trzeba wiedzieć, kogo zbawić. Musisz być sobą, bo jeśli będziesz kimś innym, to akurat zbawią tego innego, a nie ciebie”. Rycharski wziął to sobie do serca.

Pokolenie lgbt vs. Pokolenie jp2

W momencie otwarcia wystawy w Muzeum nad Wisłą, filii Muzeum Sztuki Nowoczesnej, artysta, nawiązując do nauczania teologa Dietricha Bonhoeffera, pastora zgładzonego na osobisty rozkaz Hitlera, definiuje się jako „bezreligijny chrześcijanin”. Można powiedzieć, że Rycharski przeszedł drogę od pokolenia JP2 do pokolenia LGBT, twórczo łącząc obie te wrażliwości. Nie jest przy tym uzurpatorem, nie można powiedzieć, że narzuca „zdrowej” polskiej kulturze „zgniłą” ideologię. Przeciwnie: Rycharski jest nasz, stąd, krew z krwi, kość z kości. Prosto z mazowieckiej wsi, która okazała się nie gorszą inspiracją dla awangardowej sztuki niż wielkie miasta. Jednak w przeciwieństwie do przedstawicieli sztuki krytycznej Rycharski to artysta dialogu, a nie antagonizmu.

Najlepszym przykładem wspomniane „Strachy”, które dały tytuł całej wystawie: to praca ironiczna, ale i wstrząsająca, zaangażowana, lecz empatyczna. Niejednoznaczna, jak cała twórczość Rycharskiego. Skuteczność tej metody pokazuje, że to nie „społeczeństwo jest niemiłe”, jak rymowała Dorota Masłowska. Odwrotnie: to sztuka współczesna, ze swoim archaicznym paternalizmem i doktryną (wizualnego) szoku, jest dziś w ariergardzie społecznych przemian. Te zaś zdają się głębokie. Poza wspomnianymi wcześniej przykładami podajmy inne. „Kler” przebił magiczną barierę 5 mln widzów, stając się trzecim najbardziej kasowym polskim filmem po 1989 r. (i to nie potrzebując wycieczek szkolnych „Quo vadis” i „Pana Tadeusza”!). Otwarci geje wchodzą do polityki już nie tylko na szczeblu wielkomiejskim (Robert Biedroń, Paweł Rabiej), ale także sołeckim: Łukasz Włodarczyk po raz kolejny został sołtysem wsi Bobrowniki. Prowincja doskonale zdaje sobie bowiem sprawę, że inność zawsze jest tuż obok. To tylko miastowi postrzegają wieś przez kolejne klisze. Daniel Rycharski jest idealnym symbolem tych zmian. Do tego stopnia, że gdybym nie wiedział, że porusza nośne dziś tematy od wielu lat, powiedziałbym, że jest postacią fikcyjną.ne

Okładka tygodnika WPROST: 10/2019
Więcej możesz przeczytać w 10/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 10/2019 (1876)

  • Praca i współpraca zamiast walki i wojny 3 mar 2019, 20:00 Polki i Polacy – w 100-lecie odzyskania niepodległości tytuł Człowieka Roku tygodnika „Wprost” trafił do rodaków. Do nas wszystkich. Za 100 lat niesienia biało-czerwonej godnie i wysoko. 3
  • Człowiek Roku „Wprost” 2018 3 mar 2019, 20:00 Nagrodę Człowieka Roku „Wprost” za rok 2018 kolegium redakcyjne przyznało Polkom i Polakom za 100 lat niesienia biało-czerwonej godnie i wysoko. 4
  • Polki człowiekiem stulecia! 3 mar 2019, 20:00 Na tytuł Człowieka Roku, a nawet stulecia, zasługują przede wszystkim Polki. To one walczyły, pomagały, leczyły, przemycały broń, oświecały ludność. Czas przypomnieć ich nazwiska. 8
  • Gala Człowiek Roku „Wprost” 3 mar 2019, 20:00 Za 100 lat niesienia biało-czerwonej godnie i wysoko oraz w 30. rocznicę obalenia komunizmu redakcja tygodnika „Wprost” przyznała tytuł Człowieka Roku 2018 Polkom i Polakom – ogłosił we wtorek Michał Maciej Lisiecki, prezes PMPG Polskie Media, wydawcy tygodnika „Wprost”. 10
  • Niedyskrecje parlamentarne 3 mar 2019, 20:00 KRZYSZTOF SZCZERSKI, SZEF GABINETU PREZYDENTA DUDY, nazywany w Obozie Zjednoczonej Prawicy nadprezydentem, bardzo się starał o miejsce na liście PiS do europarlamentu. Zależało mu na trzecim miejscu w Małopolsce, za Beatą Szydło i prof.... 16
  • Obraz tygodnia 3 mar 2019, 20:00 26 O tyle miejsc w klasyfikacji przeskoczył Dawid Kubacki podczas narciarskich MŚ w Seefeld. W rezultacie stanął na najwyższym stopniu podium Przegrana Dorota R. Sąd Okręgowy w Warszawie odrzucił apelację obrońcy piosenkarki i uznał,... 20
  • Info radar 3 mar 2019, 20:00 Nie chcemy płacić prezydentowej Chociaż małżonka towarzyszy prezydentowi podczas wielu wizyt i spotkań, za pełnienie swojej funkcji nie otrzymuje pieniędzy. Z badań CBOS wynika, że Polacy są przeciwni wynagradzaniu pierwszej damy. Żona... 22
  • Nauczyciele przeciw homofobii 3 mar 2019, 20:00 Rozmowa z Przemysławem Staroniem, Nauczycielem Roku 2018 23
  • Pożegnanie z papieżem 3 mar 2019, 20:00 Rozmowa z Piotrem Adamczykiem, aktorem grającym w najnowszym filmie Patryka Vegi „Kobiety mafii 2”. 24
  • Nie czekamy na rycerza 3 mar 2019, 20:00 W sprawach polityki nie będziemy słuchać żadnego biskupa – deklaruje Władysław Kosiniak-Kamysz, lider PSL. 26
  • Piątka (dla) Kaczyńskiego 3 mar 2019, 20:00 Program Zjednoczonej Prawicy na kampanię sprawił, że działacze uwierzyli w możliwość utrzymania władzy po jesiennych wyborach. A mieli co do tego poważne wątpliwości. 30
  • Głęboka ekologia sędzi Olszewskiej 3 mar 2019, 20:00 Media relacjonowały ostatnio w emocjonalny sposób proces 23-letniego mężczyzny, który latem ubiegłego roku zabijał wałęsające się po Zielonej Górze jeże. Sędzia tamtejszego sądu rejonowego Liwia Olszewska wydała właśnie na sprawcę wyrok półtora roku więzienia, co wzbudziło... 34
  • Felieton o palantach 3 mar 2019, 20:00 Palant nie ma narodowości. Więc kiedy jakiś palant mówi, że Polacy wyssali antysemityzm z mlekiem matki, inny palant wstawia na Twittera antysemicki post i pozywa do sądu za nazwanie go antysemitą, a grupa palantów robi obciach na... 37
  • 50 najbradziej wpływowcyh Polek 3 mar 2019, 20:00 „WPROST” – JAK CO ROKU NA DZIEŃ KOBIET – PRZYGOTOWAŁ RANKING NAJBARDZIEJ WPŁYWOWYCH POLEK. Podczas redakcyjnej dyskusji odnotowaliśmy, że – niestety – w mijającym roku pozycja kobiet w polityce osłabła. Na szczęście w pozostałych dziedzinach zdecydowanie się jednak wzmocniła –... 38
  • Kobiety sukcesu 3 mar 2019, 20:00 Rośnie nie tylko współczynnik aktywności zawodowej kobiet, ale także ich rola i znaczenie zarówno w biznesie, jak i w polityce czy nauce. Jest to efekt determinacji i ciężkiej pracy. 54
  • Fomly – synonim pożytecznej wygody 3 mar 2019, 20:00 Meble piankowe Fomly – efekciarski gadżet czy przyszłość branży meblowej? 56
  • Zła królowa nauk 3 mar 2019, 20:00 Matematyka uczy logicznego myślenia i argumentacji. Owszem, ale niekoniecznie ta, która mają w szkołach nasze dzieci. 58
  • Wielkie kuszenie Ukraińców 3 mar 2019, 20:00 Lekcje języka polskiego w pracy, miejsca w przedszkolach dla ukraińskich dzieci, czekoladki od Poroszenki w sklepach. Polscy przedsiębiorcy prześcigają się w pomysłach, jak przyciągnąć do siebie Ukraińców. 63
  • Przestajemy się bać atomu 3 mar 2019, 20:00 Poparcie Polaków dla budowy elektrowni jądrowej rośnie. Powinniśmy rozważyć budowę małych reaktorów atomowych – mówi Michał Kurtyka, wiceminister środowiska. 66
  • Hossa Besa 3 mar 2019, 20:00 Kulczyk w CNN W zeszły piątek stacja CNN International wyemitowała reportaż Dominiki Kulczyk pt. „Troubled Waters” [Wzburzone wody – red.], pokazujący problem handlu dziećmi w Ghanie. To pierwsza z serii produkcji, jakie najbogatsza... 68
  • Przewodnik leasingobiorcy 3 mar 2019, 20:00 Ekspert Volkswagen Financial Services radzi, co wolno zmieniać w leasingowanym samochodzie i jak go przygotować do zwrotu. 69
  • Wielkopolskie Orły nagrodzone 3 mar 2019, 20:00 Najlepsi przedsiębiorcy odebrali nagrody w Poznaniu. Gala stała się okazją do dyskusji nie tylko o biznesie. 70
  • Kultura przekrętów 3 mar 2019, 20:00 Miesiąc temu pół Stanów Zjednoczonych wstrzymało oddech, gdy aktor Jussie Smollett opowiedział o pobiciu, którego padł ofiarą w Chicago. 72
  • Pogrobowcy kalifatu 3 mar 2019, 20:00 Samozwańczy kalifat skurczył się do rozmiaru sporego sadu na obrzeżach syryjskiej wioski Baghuz. Jest on wciśnięty między granicę z Irakiem i zakole Eufratu, gdzie 300 bojowników ISIS urządziło sobie ostatni bastion rozległego niegdyś imperium. 74
  • O dyktatorze, który jeździ koleją 3 mar 2019, 20:00 Kim Dzong Un wlókł się pociągiem przez całe Chiny, żeby zrobić Trumpa w konia. Podstęp się nie udał, za to wycieczka krajoznawcza jak najbardziej. 78
  • Wiosna? Wejdź w nią z przytupem 3 mar 2019, 20:00 Wiosna to dobry moment, by oczyścić organizm po zimie i zacząć wiosnę z przytupem. 82
  • Inny rodzaj szorstkości 3 mar 2019, 20:00 Kiedy w wieku 34 lat debiutowałem, jeszcze nie umiałem mówić wystarczająco dobrze. Kiedy miałem 58 lat, los włączył mi dostęp do właściwych słów i do kamiennego milczenia. To był rok, w którym zginęła tragicznie moja córka – o filmie „Ułaskawienie” i historii swojej rodziny... 84
  • Awangarda z mazowieckiej wsi 3 mar 2019, 20:00 Ma 33 lata, mieszka w Kurówku. Jest gejem. I osobą wierzącą. A także artystą i wykładowcą ASP. W Muzeum Sztuki Nowoczesnej otworzyła się wystawa „Daniel Rycharski. Strachy”. Niezwykła. 88
  • Wydarzenie 3 mar 2019, 20:00 Groza wojny To, że Serhij Żadan napisał dobrą powieść, to nic niezwykłego, bo to dobry pisarz. To, że akcja tej powieści dzieje się w czasie wojny, to też nic niezwykłego, bo wojna jest najważniejszym wydarzeniem, w jakie uwikłany... 91
  • Film 3 mar 2019, 20:00 Lepszy świat „Bracia Sisters”, reż. Jacques Audiard, UIP Jacques Audiard nie kojarzy się z westernami. To laureat Złotej Palmy za „Imigrantów”, autor oschłego „Proroka”. Ale może właśnie dlatego „Bracia Sisters” są tak... 92
  • Muzyka 3 mar 2019, 20:00 Widzieć więcej O.S.T.R. potrafi przyciągnąć do siebie nie tylko młodych zbuntowanych, dla których rap jest narzędziem krzyku. To, co nagrywa, ma znaczenie kulturowe, społeczne, a nawet polityczne. „Instrukcja obsługi świrów” jest... 93
  • Książki 3 mar 2019, 20:00 Siła miłości Sebastian Barry, „Dni bez końca”, Grupa Wydawnicza Foksal/WAB Wybitny pisarz irlandzki spojrzał w stronę Dzikiego Zachodu i powstała z tego niezwykła powieść. Nie ma w niej na pierwszym planie zawadiackich kowbojów i... 94
  • Kalejdoskop 3 mar 2019, 20:00 Mocny jubileusz XXV Festiwal Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych Festiwal Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w Łodzi stworzyła i prowadzi Ewa Pilawska, na co dzień dyrektorka Teatru Powszechnego w Łodzi. Impreza to swoista panorama... 95
  • Michał Witkowski: Dzień Kobiet 2019 8 mar 2019, 6:38 Rok temu z okazji Dnia Kobiet rozmawialiśmy sobie o folklorystycznych obchodach tego święta w Peerelu. Doszliśmy do wniosku, że w całej ikonografii epoki nieśmiertelne trzy goździki i pończochy otrzymywały wyłącznie robotnice. 96
  • W pułapce aplikacji 3 mar 2019, 20:00 Na świecie już 5 mld osób korzysta z telefonów komórkowych, z czego połowa używa smartfonów, a co za tym idzie, korzysta z aplikacji. Pytanie, czy popularne apki wciąż tylko ułatwiają nam życie, czy może już przejęły nad nim kontrolę. 98
  • 7 najpopularniejszych aplikacji 3 mar 2019, 20:00 Łukasz Kotkowski Jednym ułatwiają życie, innym zapewniają rozrywkę. Dziś trudno sobie wyobrazić życie bez smartfonów i aplikacji, które można na nich instalować. Oto te, na punkcie których oszaleli Polacy. TikTok GLOBALNY FENOMEN I... 100
  • Nie zaglądam w metrykę i korzystam z życia 3 mar 2019, 20:00 Chęć do poznawania świata rozbudzili we mnie rodzice. To im zawdzięczam swoją miłość do podróżowania, odkrywania, doznawania, która jest moją siłą napędową 102
  • Niebo w gębie po śląsku 3 mar 2019, 20:00 Dodatek szczypty cynamonu i startej skórki lub soku z cytryny nadaje tej mięsnej potrawie charakteru. 104
  • Zrób sobie… Terleckiego 3 mar 2019, 20:00 Wicemarszałek Sejmu jest konstrukcją tak nieskomplikowaną, że jego model złożyłoby każde dziecko na zajęciach z prac ręcznych. Tylko czy dzieci nie wystraszyłyby się efektu końcowego? 106

ZKDP - Nakład kontrolowany