Człowiekozwierz

Człowiekozwierz

Siedemnaście lat temu urodziła się pierwsza koza z ludzkim genem. Obcy fragment DNA sprawiał, że jej mleko zawierało antytrombinę, substancję zapobiegającą powstawaniu skrzepów we krwi. Transgeniczne kozy ratują dziś ludzi z wrodzonym niedoborem antytrombiny, którzy podczas operacji, porodów czy w wypadku chorób zakrzepowo-zatorowych muszą otrzymywać brakującą substancję. Kiedyś jej jedynym źródłem było ludzkie osocze. Od trzech lat w Europie, a od stycznia 2009 r. w USA jest dostępny ATryn, lek zawierający antytrombinę izolowaną z mleka tych zwierząt. Jak do tego doszło?
Naukowcy z biotechnologicznej firmy GTC Biotherapeutics skopiowali ludzki gen odpowiadający za produkcję antytrombiny i połączyli go z genem promotorem beta-kazeiny, tworząc tzw. konstrukt. Dzięki temu działanie obcego elementu DNA ujawnia się jedynie w gruczole mlekowym. Konstrukt został wstrzyknięty do zapłodnionego jajeczka kozy i dodatkowy gen włączył się do jej genomu. Embrion wszczepiono do macicy matki zastępczej, a pół roku później urodziło się pierwsze zwierzę produkujące lek. W lipcu 2009 r. na międzynarodowym kongresie medycznym poświęconym leczeniu zakrzepicy prezentowano wyniki badań nad skutecznością ATrynu. Prof. Michael Paidas z Yale Women and Children’s Center for Blood Disorders zapewniał, że ATryn jest bezpiecznym i skutecznym lekiem, który przywraca i utrzymuje właściwy poziom antytrombiny.

Transgeniczne kozy to niejedyne zwierzęce bioreaktory produkujące lecznicze substancje. Amerykanie wzbogacili mleko świni w ludzkie białko C i czynniki krzepnięcia krwi. – W Polsce dążymy do uzyskania w kozim mleku ludzkiej albuminy. To cenne białko, które ma bardzo wiele zastosowań – mówi „Wprost" prof. Ryszard Słomski, kierujący Katedrą Biochemii i Biotechnologii na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu i wicedyrektor Instytutu Genetyki Człowieka PAN.

Nawet królicze mleko w rękach biotechnologa nabiera znaczenia, pod warunkiem że modyfikacja genetyczna wzbogaciła je w substancję leczącą wrodzony obrzęk naczynioworuchowy albo, tak jak w Instytucie Zootechnologii, Państwowym Instytucie Badawczym w Balicach, w ludzki hormon wzrostu. – Niestety, od potencjalnego źródła białka do leku w czystej postaci jest daleka droga. Izolowanie leczniczej substancji stanowi nadal trudny technologicznie problem – mówi „Wprost" prof. Zdzisław Smorąg kierujący Działem Biotechnologii Rozrodu Zwierząt IZ PIB. Może łatwiej będzie o zastosowanie koziego mleka wzbogaconego o lizozym – białko chroniące noworodki przed bakteriami powodującymi biegunki. Dzieci karmione mlekiem w proszku trzykrotnie częściej niż inne mają problemy z układem pokarmowym. Lizozym ogranicza wzrost szkodliwych drobnoustrojów i wspomaga rozwój pożytecznych. Dlatego jest uznawany za jeden z najcenniejszych składników matczynego mleka. Prof. James Murray z Univesity of California w Davies, który wraz z zespołem wyhodował te transgeniczne kozy, wierzy, że pewnego dnia liczba dzieci umierających w krajach Trzeciego Świata z powodu biegunek znacznie się zmniejszy. Po modyfikacji genetycznej kozie mleko zawiera tysiąckrotnie więcej ochronnego białka niż u normalnego zwierzęcia. Na uniwersyteckiej farmie pasie się stado 20 transgenicznych kóz. Naukowcy sprawdzili działanie ich mleka na prosiętach – układ pokarmowy świni najbardziej przypomina bowiem ludzki i często jest wykorzystywany w badaniach. – Za dwa lata chcemy rozpocząć testy na ludziach – mówi „Wprost” prof. Murray.

Pierwsze zwierzęta mające wspomagać przemysł farmaceutyczny narodziły się w 1987 r. Rozmnażający się producenci leczniczych substancji za ułamek kosztów, które trzeba ponieść, by opracować lek zwykłą metodą, wydawali się wybawieniem. Postępy w badaniach wymagają jednak czasu. Dopiero jeden produkt trafił na rynek. Nadal największe znaczenie jako źródło leczniczych białek ma mleko zwierzęce. – W laboratoriach biotechnologów koza, mimo że daje mniej mleka, wygrała z krową. Jest mniejsza i szybciej się rozmnaża, więc jest tańszym modelem badawczym – mówi prof. Marek Świtoński z Katedry Genetyki i Podstaw Hodowli Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.

Wadą mleka jest to, że trzeba na nie czekać: samica musi dojrzeć, przejść ciążę i dopiero średnio półtora roku później wchodzi w okres laktacji. Dlatego lepszy byłby inny surowiec. Produkowany przez samice i samce, najlepiej przez całe życie. Czyli mocz lub krew. Już pod koniec lat 90. XX wieku amerykańskim naukowcom udało się sprawić, że komórki wyściełające pęcherz moczowy myszy wydzielały ludzki hormon wzrostu. Stworzono także transgeniczne świnie, których krew zawierała ludzką hemoglobinę.

Nie zapomniano o kurzych jajach. Naukowcy z firmy biotechnologicznej Origen Therapeutics uzyskali kury znoszące jaja zawierające przydatne w leczeniu nowotworów ludzkie przeciwciała monoklonalne. Białko zmodyfikowanych genetycznie jaj zawiera 1-3 mg przeciwciał i jest dziesięcio-, a nawet stukrotnie skuteczniejsze w unieszkodliwianiu komórek nowotworowych raka prostaty niż przeciwciała z kultur tkankowych – chwalił się wiceprezes Origen Therapeutics Robert J. Etches.

Roslin Institute w Edynburgu, ten sam, w którym na świat przyszła owca Dolly, ogłosił w styczniu 2007 r., że uzyskał stado transgenicznych kur, które mogą znosić jaja wzbogacone o lecznicze proteiny. Geny odpowiadające za syntezę tych substancji są wprowadzane do embrionów świeżo złożonych jaj. Podobnie jak w wypadku dającej antytrombinę kozy kura nie produkuje obcych substancji w całym organizmie. Gen kodujący ludzkie przeciwciała został skojarzony z genem owalbuminy. Owalbumina występuje tylko w białku jaja kurzego, dlatego cenna substancja może powstawać wyłącznie w komórkach ptasich jajowodów i znajduje się tylko w jajach. Kurze bioreaktory to szansa na obniżenie kosztów terapii przeciwciałami monoklonalnymi (w Polsce roczne leczenie nowotworu piersi czy jelita grubego tymi substancjami przekracza 100 tys. zł).

W podkrakowskich Balicach, w Instytucie Zootechnologii, żyje stado 28 świń, których ojcem jest Wojtek (czyli TG 1154), pierwszy knur z ludzkim genem. Mimo że są odrobinę bardziej ludzkie, świnie żyją i rozmnażają się normalnie. Pod kierunkiem prof. Zbigniewa Smorąga rozpoczęto drugi, trzyletni etap programu badawczego, którego celem ma być otrzymanie komórek, tkanek i narządów nadających się do przeszczepiania ludziom. Świnia jest najlepszym dawcą organów dla człowieka. Wielkość jej narządów i ich wydolność jest niemal identyczna jak u ludzi.

Potrzeby pacjentów i możliwości transplantologów dzieli stale pogłębiająca się przepaść. Co roku zapotrzebowanie na przeszczepy wzrasta o 15 proc. – Są prowadzone badania nad hodowlą organów z komórek macierzystych i przygotowywane są sztuczne narządy, jednak w obu tych kierunkach badań ciągle daleko do przełomu. Tymczasowym rozwiązaniem, które pozwoli ciężko chorym dotrwać do lepszych czasów, są być może właśnie ksenotransplantacje, czyli przeszczepianie zwierzęcych narządów – mówi prof. Ryszard Słomski, jeden z „ojców" Wojtka.

Gdy pada termin „ksenotransplantacje", widzimy człowieka z sercem świni, a w gruncie rzeczy częściej niż zdrowe serce potrzebne są specjalistyczne komórki do walki z cukrzycą, naczynia do operacji kardiologicznych, preparaty chrzęstnokostne do ratowania ludzi z ciężkimi obrażeniami twarzy i skóra do leczenia rozległych oparzeń. Stado świń z Balic jest na dobrej drodze, by ich dostarczać. – Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii podjęła badania nad biologicznymi zastawkami dostarczanymi przez transgeniczne świnie. Operacje ewentualnego przeszczepu poprzedzą próby in vitro, ale ostatecznej odpowiedzi udzielą dopiero próby kliniczne – mówi prof. Smorąg.

Polacy potrafią już otrzymywać zastawki na wymiar. Przez odpowiednie krzyżowanie zwierząt podobnie można uzyskać inne narządy. – Świnia wietnamska, mniejsza od świni domowej, może dostarczać zastawki dla dzieci – mówi prof. Słomski.

Świnie z Balic mają zmodyfikowany jeden gen, który sprawia, że powierzchnia każdej ich komórki jest zmieniona tak, by po przeszczepieniu nie wywoływała reakcji odrzucenia przez układ odpornościowy. Ten etap zajął trzy lata pracy. Dziś trwają próby wprowadzenia innych genów, które mają jeszcze skuteczniej oszukiwać ludzki układ immunologiczny. Za kolejne trzy lata planowane są eksperymenty na transgenicznych sercu, wątrobie i nerkach.

Jak daleko można się posunąć w badaniach nad zwierzętami z ludzkimi genami? Eksperci z Brytyjskiej Akademii Nauk Medycznych pracują nad wytycznymi, które mają obowiązywać cały świat nauki. Bez genetycznie zmodyfikowanych zwierząt trudno byłoby sobie wyobrazić postęp w medycynie, a nawet w poznawaniu funkcjonowania ciała człowieka. W laboratoriach wylęgały się już muszki owocowe z genem podejrzanym o wywoływanie choroby Parkinsona i rodziły rezusy z wywołaną przez genetyków chorobą Huntingtona.

Największe zasługi mają myszy. Ich genom zawiera 30-40 tys. genów identycznych z ludzkimi. By prześledzić, jak przebiegają choroby krwi, można wyłączyć gen kodujący hemoglobinę mysią i zastąpić go ludzką wersją tego samego genu albo wprowadzić do organizmu gryzonia gen odpowiedzialny za stwardnienie rozsiane czy chorobę Alzheimera. Laboratoria zapełniają myszy z różnymi typami nowotworów, mukowiscydozą, dystrofią mięśniową. Może nie są idealnym modelem ludzkiej choroby, ale za to bardzo wygodnym. Łatwo się je hoduje, szybko się rozmnażają, a badania na nich nie wywołują sprzeciwu opinii społecznej.

Inaczej jest z żywnością. Nie chcemy jeść modyfikowanych genetycznie kurczaków czy kukurydzy. – Biotechnologia została wtłoczona w uproszczone schematy. Problemem jest brak wiedzy. Na przykład mało kto wie, że chorym na cukrzycę podawana jest tzw. insulina rekombinowana, którą wytwarzają bakterie. Większość ludzi nie rozumie, co oznacza słowo „rekombinowana" – mówi prof. Marek Świtoński. Kiedyś stosowano wyłącznie insulinę produkowaną z trzustek zwierzęcych, a hormon wzrostu z przysadek ludzkich. – Problem powstaje, gdy nagle się okazuje, że insulinę mogą produkować żywe zwierzęta zamienione w bioreaktory. Tymczasem w wypadku skomplikowanych cząsteczek, czyli białek, zwierzęta są jedynym rozwiązaniem. Bakterie czy rośliny ich nie wyprodukują – mówi prof. Słomski.

Jeszcze kilka lat temu dyskutowano o całkowitym zakazie wykorzystywania zwierząt jako bioreaktorów. Przyczyną były lęki związane z gąbczastym zwyrodnieniem mózgu, a w wypadku ksenotransplantacji – ze świńskimi wirusami, które mogą się mnożyć w organizmie człowieka. – Potrafimy bezpiecznie prowadzić hodowlę i badania na zwierzętach, a także ograniczać zagrożenia – zapewnia prof. Słomski. Przyszłość należy do biotechnologii.

Okładka tygodnika WPROST: 52/2009
Więcej możesz przeczytać w 52/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 52/2009 (1405)

  • Na stronie - Tajny referat premiera 19 gru 2009, 23:00 Studiująca córka przyjeżdża na wieś do rodziców i oznajmia, że jest w ciąży. Rodzice rozpaczają, narzekają, lamentują. Aż wreszcie zdesperowany ojciec mówi: „Zanim odpowiesz, dobrze się zastanów. Jesteś pewna, że to twoje?”. Tak premier rozpoczął swój tajny referat... 5
  • Co było najważniejszym wydarzeniem w 2009 roku? 19 gru 2009, 23:00 Specjalnie dla „Wprost” mówią o tym znani historycy, politolodzy i publicyści 6
  • Alfabet koalicji 19 gru 2009, 23:00 Asnyk – ulubiony poeta Beaty de domo Kot, po mężu Cielebak, a szerzej znanej jako Sawicka. Po tym jak agent Tomek zakręcił jej owłosieniem na głowie, ona wzięła te parę paczek łapówki, ale uprzednio zadeklamowała mu Asnyka, a że... 8
  • Alfabet opozycji 19 gru 2009, 23:00 Alimenty – przyczyna sporu między Ludwikiem Dornem a Jarosławem Kaczyńskim. Drugi twierdził, ze pierwszy ich nie płaci. Dopiero w wyniku długiego procesu udało się ustalić, że jest dokładnie na odwrót – to Dorn płaci, a... 10
  • Puls gospodarki 19 gru 2009, 23:00 Tak pulsowała gospodarka w 2009 roku 20
  • Rok na łamach prasy 19 gru 2009, 23:00 Polski prymus w Brukseli Jerzy Buzek to prymus klasy Europa. Po raz pierwszy polityk z Europy Środkowo-Wschodniej, wybrany w lipcu 2009 r. na szefa europarlamentu, doszedł do tak wysokiego stanowiska w unijnej instytucji. W roli premiera... 22
  • Wódkę pije w grudniu 19 gru 2009, 23:00 Na pytania czytelników internetowego wydania tygodnika „Wprost” odpowiada Janusz Palikot, poseł Platformy Obywatelskiej 26
  • W Polsce połowa premierów była z czapki 19 gru 2009, 23:00 „Wprost” rozmawia z prezydentem RP Lechem Kaczyńskim i byłym premierem Jarosławem Kaczyńskim o technologii władzy 28
  • Poczet NAJpolityków 19 gru 2009, 23:00 Wolterowski Kandyd nie miał racji, mówiąc, że świat jest średnio przyjazny i najlepiej, by każdy z nas uprawiał własny ogródek. Spoglądając do ogródka przy ul. Wiejskiej w Warszawie, można się raczej przekonać, że „żyjemy na najlepszym z możliwych światów”. Niemal... 34
  • Pierwsze usta III RP 19 gru 2009, 23:00 „Złotoustym mówcą to pan nie jest, ale głowę ma pan na karku” – powiedział kiedyś minister Jaszuński Nikodemowi Dyzmie. Współczesnym politykom można zarzucić wiele, ale nie to, że nie znają się na sztuce prowadzenia sporów. „Wprost” ocenia... 38
  • Polityczne Darwiny 2009 19 gru 2009, 23:00 Głupota jest zbawienna. Uratowała ludzkość od genów pewnego mechanika, który założył się, że może przez pół dnia uprawiać seks. Wygrał, bo łyknął całe opakowanie viagry. Zaraz po zwycięstwie zmarł na zawał. Czy któryś z polskich polityków zachował się równie głupio? Oto... 42
  • UFO w Berlinie czyli po co nam rocznice 19 gru 2009, 23:00 Podczas rocznicowych uroczystości berlińskich zdarzył się niegroźny wypadek. Lech Wałęsa pchnął kostkę styropianowego domina, symbolizującego mur, gdy niespodziewanie najechał na niego wózek z niemieckim kamerzystą. To wymowny incydent dla mijającego roku: roku wyjątkowych... 44
  • Polska będzie zmarginalizowana 19 gru 2009, 23:00 Rozmowa z prof. Jadwigą Staniszkis, socjologiem i politologiem 48
  • Wojna pychy z głupotą 19 gru 2009, 23:00 Życie nie pieści, więc pieść się sam – wyznał w zaufaniu autorytet moralny w rozmowie z moralnym autorytetem. Tak wygląda codzienny dialog autorytetów moralnych ze swoim odbiciem w lustrze. Największy z nich postanowił stanąć w obronie utraconej czci senatora Krzysztofa... 52
  • W co wierzą Polacy 19 gru 2009, 23:00 Polska plasuje się w ścisłej czołówce państw wyznających wartości związane z religią katolicką. Te same badania – projekt Human Values Studies – ujawniają jednocześnie, że aż 32 proc. Polek i Polaków wierzy w reinkarnację. I jest to najwyższy odsetek na... 55
  • Tyran kina 19 gru 2009, 23:00 „Jestem królem świata” – oznajmił, odbierając Oscara za „Titanica”. Nie zapomniano mu tego do dzisiaj, bo takie zarozumialstwo razi nawet na targowisku próżności, jakim jest Hollywood. O Jamesie Cameronie mówi się, że ma ego większe niż... 62
  • Rząd USA powinien się uczyć od Polaków 19 gru 2009, 23:00 Rozmowa z Johnem R. Lottem, profesorem ekonomii na University of Maryland, kontynuatorem myśli Miltona Friedmana 66
  • Gdzie ta cyfra? 19 gru 2009, 23:00 Gdy Donald Tusk zostawał premierem, obiecywał, że zastał Polskę analogową, a zostawi cyfrową. Tymczasem cyfryzacja telewizji naziemnej postępuje jeszcze wolniej niż budowa autostrad. Choć obywatele mają nowoczesny sprzęt do odbioru telewizji cyfrowej, a stacje kosztowne... 69
  • Gehenna krezusa na zakupach 19 gru 2009, 23:00 Kiedy Polak ma już mnóstwo pieniędzy, to nie bardzo ma na co je wydać w kraju. Produkty najlepszych marek z grupy LVMH, diamentowe kolie od Tiffany’ego, zegarki Cartier, auta Ferrari – to znacznie okrojona lista marek, których wejście na polski rynek zapowiadane... 70
  • Dużo lepsza perspektywa 19 gru 2009, 23:00 Dopiero teraz stare hasło reklamowe Netii o lepszej perspektywie nabiera sensu. Operator zaczyna przynosić zyski, myśli o przejęciach konkurencji i uruchomieniu telewizji. Tym samym może się stać jedynym realnym zagrożeniem dla Telekomunikacji Polskiej. 73
  • Drugie życie Frani 19 gru 2009, 23:00 Pralka Frania, maszyna do szycia Łucznik, woda po goleniu Brutal i baterie Centra – o tych i wielu innych markach z PRL wielu z nas zapomniało. Dlaczego po 20 latach zaczynamy z sentymentem wracać do czegoś, co nie było ani cudem techniki, ani nie wyróżniało się wyglądem? 74
  • Midas muzyki 19 gru 2009, 23:00 Kiedy wraz z kolegami z zespołu The Beatles śpiewał „All you need is love”, miliony kobiet na świecie mdlały, marząc, by choć się o niego otrzeć. Dzisiaj Paul McCartney mógłby zmienić słowa legendarnej piosenki na „All you need is money”. W grudniu, po... 79
  • Mydlenie oczu 19 gru 2009, 23:00 Barack Obama cały czas mówi o miejscach pracy „tworzonych” przez jego administrację. Tyle że w rzeczywistości bezrobotnych od poprzedniej prezydentury przybyło. Jak to zatem możliwe, że bezrobocie wzrosło, skoro „stworzono” tak wiele etatów? 81
  • Człowiekozwierz 19 gru 2009, 23:00 Siedemnaście lat temu urodziła się pierwsza koza z ludzkim genem. Obcy fragment DNA sprawiał, że jej mleko zawierało antytrombinę, substancję zapobiegającą powstawaniu skrzepów we krwi. Transgeniczne kozy ratują dziś ludzi z wrodzonym niedoborem antytrombiny, którzy podczas... 82
  • Kucharz Homo Sapiens 19 gru 2009, 23:00 Antyczni Grecy wierzyli, że człowieka ulepili z gliny bogowie. Dziś wiemy, że nasze ciała „ulepił” dobór naturalny, a kolebką była Afryka. A co uczyniło nas ludźmi? Twierdzę, że początek rodzajowi Homo dało ujarzmienie ognia i umiejętność gotowania. To był moment... 94
  • Kobieta Kopernika 19 gru 2009, 23:00 Nieśmiały, wycofany i zamknięty w sobie. Taki był Mikołaj Kopernik. Ale dla kobiety zaryzykował starcie z jednym z najpotężniejszych ludzi ówczesnej Europy. Pod koniec lat 50. XVIII wieku astronom Jan Baranowski, autor pierwszego polskiego przekładu „De revolutionibus... 98
  • Mitra, brat Chrystusa 19 gru 2009, 23:00 Kiedy naprawdę narodził się Jezus? Na pewno nie 25 grudnia. Tę datę wymyślili ówcześni chrześcijanie. 25 grudnia urodził się Mitra, który w pierwszych wiekach naszej ery w rejonie basenu Morza Śródziemnego miał o wiele więcej wyznawców niż Chrystus. Chrześcijanie, wprowadzając... 100
  • Technologiczne hity 2009 19 gru 2009, 23:00 Choć rok 2009 upłynął pod znakiem kryzysu gospodarczego, na światowym rynku high-tech, internetu i elektroniki użytkowej nie brakowało innowacyjnych pomysłów. „Wprost” wybrał 10 technologii, produktów i zjawisk – od ciekawostek elektroniki użytkowej, przez... 102
  • Rok Obamy 19 gru 2009, 23:00 Czy rok od objęcia przez Baracka Obamę najpotężniejszego urzędu globu świat według Obamy jest rzeczywiście lepszy niż świat według Busha? Chyba tylko najbardziej oddani entuzjaści amerykańskiego prezydenta mogliby udzielić na to pytanie pozytywnej odpowiedzi. Mijające 12... 106
  • Szefem Obamy jest jego żona 19 gru 2009, 23:00 Rozmowa z Christophem von Marschallem, biografem 44. prezydenta Stanów Zjednoczonych. 108
  • Schizofrenia Rosji 19 gru 2009, 23:00 Rosja jest na pozór spokojna i ustabilizowana. Jednak rzut oka z bliska pozwala odkryć w jej polityce wewnętrznej i zagranicznej proces, który wskazuje na to, że faktycznie kraj ten jest w toku potencjalnie wielkich przemian. Niektóre z tych zmian są zachęcające, inne mniej.... 110
  • Kołakowski był ostatnim intelektualistą 19 gru 2009, 23:00 Rozmowa z Tonym Judtem, amerykańsko-brytyjskim historykiem, autorem m.in. książek „Wielkie złudzenie. Esej o Europie” oraz „Powojnie”. 112
  • Przecenieni i niedocenieni 19 gru 2009, 23:00 „Uznanie należy się człowiekowi o twarzy naznaczonej potem i krwią, który zna triumf wielkiego osiągnięcia i który nawet jeśli ponosi porażkę, przynajmniej przegrywa ze świadomością, że dał z siebie wszystko” – mawiał Theodore Roosevelt, prezydent USA w... 116
  • Tajemnica płk. Steifera 19 gru 2009, 23:00 Nikt nigdy nie miał poznać tej historii. Była otoczona tajemnicą państwową czy, jak kto woli, tajemnicą stanu. Dotyczyła bowiem próby podjęcia w czasie wojny rozmów z wrogiem, a potem próby utworzenia rządu kolaboracyjnego z Niemcami. W okupowanej, walczącej Polsce, która nie... 120
  • Gorące nazwiska - gwiazdy opery 19 gru 2009, 23:00 Opera to nie muzyka pop – nie da się ukryć braku głosu. Sława jednak nie zawsze odpowiada prawdziwym umiejętnościom. Bez konsekwentnego budowania popularności nawet najlepszy śpiewak szybko dziś popada w zapomnienie. Największe operowe gwiazdy 2009 roku wiedzą o tym... 124
  • 50 płyt, które wstrząsnęły światem w XXI wieku 19 gru 2009, 23:00 Historia muzyki jest odmierzana płytami. Ale nie tymi dobrymi, tylko ważnymi. Muzyka pop jest bodaj jedyną dziedziną sztuki, gdzie krytyka ma tak znikome znaczenie, że naprawdę nieomylna bywa tylko publiczność. Dlatego sporządzając listę 50 najważniejszych albumów XXI wieku,... 126
  • Farbki Nikifora, czyli co można znaleźć w małych muzeach 19 gru 2009, 23:00 Mogą być interesującym przystankiem na trasie przelotowej lub miejscem docelowym podczas weekendowej wycieczki. Małe muzea – niczym skrzynie pełne zaskakujących skarbów. 130
  • Prezentowe SOS, czyli poradnik dla zapominalskich 19 gru 2009, 23:00 Co zrobić, gdy w Wigilię wieczorem uświadomimy sobie, że nie mamy prezentów dla bliskich? Przede wszystkim nie wpadać w panikę i... improwizować. Bo w ostatniej chwili można kupić fantastyczne prezenty. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie i czego szukać. 138
  • Marrakesz tysiąca i jednej nocy 19 gru 2009, 23:00 Budynki w kolorze ochry rozsypane wśród palm, drzew oliwnych i pomarańczowych. Zaklinacze węży, wróżbici, zakwefione kobiety i mężczyźni w dżelabach. Masz dość zimy za oknem? Chcesz się poczuć jak w orientalnej baśni? Od Marrakeszu dzielą cię tylko cztery godziny lotu. 140
  • W garażach celebrytów 19 gru 2009, 23:00 Ludwik Dorn zasłynął swego czasu powiedzeniem „Pokaż lekarzu, co masz w garażu”. Ale jeżeli chciał pooglądać naprawdę ciekawe auta, powinien zainteresować się kolekcją jednego z warszawskich biznesmenów z branży informatycznej. Tylko trzy samochody w jego stajni... 144
  • Dobry klimat 19 gru 2009, 23:00 Zły klimat towarzyszył konferencji kopenhaskiej poświęconej walce z ocieplaniem się klimatu. Walka z globalnym ociepleniem jest teraz tak samo modna jak buty od Prady, garnitur od Armaniego czy torba od Louisa Vuittona. A że poglądy nosi się dziś jak modny ciuch czy zegarek,... 146

ZKDP - Nakład kontrolowany