Fotografie znalezione w ruinach

Fotografie znalezione w ruinach

Dodano:   /  Zmieniono: 
Często pod ostrzałem Jerzy Tomaszewski wystawiał tylko ręce z aparatem i "na ślepo" fotografował walki w powstaniu warszawskim

Jerzy Tomaszewski leżał ciężko ranny pośród ruin zniszczonej Warszawy. Podpierając się zdrowym ramieniem, udawało mu się jeszcze naciskać spust migawki, by utrwalić otaczający go obraz katastrofy. Była to ostatnia rzecz, jaką zdołał wtedy zrobić. Był 6 września 1944 r., 37. dzień powstania warszawskiego (...). Tomaszewski używał fotografii jako oręża walki z Niemcami". Tak się rozpoczyna wielki artykuł poświęcony Jerzemu Tomaszewskiemu w brytyjskim "The Guardian" z 28 lipca. Fotografik ma obecnie 81 lat, nadal mieszka w Warszawie. Gdy wybuchła wojna, Tomaszewski był uczniem gimnazjum. Kiedy Niemcy wkroczyli do Polski, wraz z rodzicami i pięcioma braćmi mieszkał na warszawskiej Tamce. Niemal cała rodzina wkrótce zaczęła działać w konspiracji, nawet najmłodszy brat Jerzego 14-letni Andrzej. Najstarszy brat Stanisław Miedza-Tomaszewski, plastyk pracujący dla podziemia (autor wielu wojennych plakatów, m.in. "Warszawskie dzieci pójdziemy w bój"), nawiązał kontakt z fotografikiem Romanem Niemczyńskim, który organizował komórkę dokumentującą zbrodnie Niemców. Jerzy Tomaszewski zaczął pracować w tej komórce. Nie tylko sam robił fotografie (mimo że od 1940 r. było to zakazane i zagrożone śmiercią bądź wywózką do obozu koncentracyjnego), ale był też jednym z tych, którzy kopiowali zdjęcia robione przez Niemców. Potem specjalna sekcja Armii Krajowej przerzucała tę bezcenną dokumentację do Londynu, gdzie trafiała ona do polskiego rządu na uchodźstwie. - Rodzina Tomaszewskich to moi krewni. Najstarszy z braci, Stanisław Miedza-Tomaszewski był moim stryjem. Pamiętam, jak pod koniec lat 50. oglądałem w jego ciemni aparaty fotograficzne i arszenik - to dla nas, dzieci, było niesamowite doświadczenie. Po raz pierwszy zdjęcia z powstania widziałem właśnie w tamtych latach - mówi "Wprost" prezydent Warszawy Lech Kaczyński.

Mikrofilmy cenniejsze niż Życie
Kiedy w ubiegłym roku w Paryżu pokazano wystawę "Powstanie warszawskie w obiektywie powstańczych fotoreporterów" (zorganizowaną przez Muzeum Historyczne Warszawy), zwiedzający dziwili się, że na Zachodzie przez lata nie mówiono o największym zrywie ludności cywilnej podczas II wojny światowej, jakim było powstanie warszawskie. Paryżanie mieli jakieś pojęcie o heroicznym zrywie Żydów w warszawskim getcie. Fotografie powstańczej Warszawy zrobiły na widzach wstrząsające wrażenie. Te zdjęcia robili Sylwester Braun (Kris), Eugeniusz Lokajski (Brok), Irena Kummant-Skotnicka (Luga), Joachim Joachimczyk (Joachim), Jerzy Chojnacki (Chojna). W 1940 r. 16-letni Tomaszewski ukończył podziemny kurs fotografii, a następnie zaczął pracę w Fotorisie, studiu fotograficznym w centrum Warszawy, w którym zdjęcia wywoływali Niemcy. A lubowali się oni w fotografowaniu. Prawie każdy oficer jechał na wojnę z aparatem Leica. W kontrolowanych przez Niemców zakładach fotograficznych wykonywano zdjęcia do legitymacji, kennkart, zaświadczeń i wywoływano negatywy. Niemcy uwieczniali na nich m.in. łapanki, prześladowania Żydów czy publiczne egzekucje. Nie przyszło im na myśl, że ta dokumentacja kiedyś ich obciąży, że stanie się dowodem w procesach norymberskich.
W Fotorisie działała konspiracyjna komórka AK. Jej szefem był inżynier chemik Andrzej Honowski. Jerzy Tomaszewski, Mieczysław Kucharski i Kazimierz Baran kopiowali zdjęcia Niemców - w formie pasków mikrofilmu, tak by mogły się zmieścić w specjalnie w tym celu spreparowanych piórach czy podeszwach butów. Jeśli na negatywie były sceny egzekucji, jego właściciel zazwyczaj towarzyszył laborantowi przy wywoływaniu odbitek. Jak opowiada Tomaszewski, takie filmy były najcenniejsze, więc mimo wielkiego ryzyka robiono ich kopie.
W 1943 r. przeszmuglowane do Londynu zdjęcia zaczęły się ukazywać w angielskiej prasie. W laboratorium Fotoris pojawiło się gestapo. Tomaszewskiemu i Kucharskiemu udało się zbiec. Honowski został aresztowany, a potem zamordowany.

Fotograf frontowy
Kiedy rozpoczęło się powstanie warszawskie, Tomaszewski był jednym z kilkudziesięciu fotografów dokumentujących tamte wydarzenia. Frontowi fotografowie pracowali wedle kilku żelaznych reguł: bądź na linii ognia, przekazuj film najszybciej jak to możliwe, za wszelką cenę chroń negatywy. Tomaszewski często pod ostrzałem wystawiał tylko ręce z aparatem i fotografował "na ślepo".
Dla Tomaszewskiego walka w powstaniu skończyła się 6 września. Tego dnia wpadł w krzyżowy ogień haubic i został ranny odłamkami. Zanim stracił przytomność, zdołał się doczołgać do ruin i ukryć. Sanitariuszka zawlokła go do szpitala. Po zajęciu szpitala przez Niemców Tomaszewski trafił do obozu w Pruszkowie, skąd uciekł. Do Warszawy wrócił w lutym 1945 r. Pochował wtedy matkę i jednego z braci, którzy zginęli w ruinach rodzinnego domu. Wtedy, poruszając się o kulach, zrobił jeszcze kilka fotografii. Jednak później przez długie lata nie chciał fotografować. Miał dość nieszczęść, które dokumentował.
Przez lata sądził, że jego archiwum fotograficzne spłonęło w powstaniu. Okazało się, że uratowała je łączniczka Wacława Zawadzka, która włożyła je do metalowego pojemnika. W dobrym stanie zachowało się ponad 600 zdjęć. W 1977 r. te bezcenne fotografie pokazano na pierwszej wystawie zdjęć z powstania, a w 1979 r. Tomaszewski opublikował część z nich w albumie "Epizody Powstania Warszawskiego". Komentarzami do nich są powstańcze wiersze.
Więcej możesz przeczytać w 32/2005 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 32/2005 (1184)

  • Sposób 14 sie 2005 Korupcję leczy się prywatyzacją, wolnym rynkiem i uczciwą konkurencją 3
  • Wprost od Czytelników 14 sie 2005 Województwo londyńskie Ciekawy jest artykuł Jacka Pałasińskiego o polskim Londynie ("Województwo londyńskie", nr 30), ale zbyt drastyczny w swoich osądach. To prawda, że między starą emigracją a armią... 3
  • Skaner 14 sie 2005 Die Toten Hosen - słynny niemiecki zespół punkrockowy - był największą gwiazdą XI Przystanku Woodstock 6
  • Dossier 14 sie 2005 HANNA GRONKIEWICZ-WALTZ była prezes NBP, szefowa warszawskiej PO "Żal mi, że Zyty Gilowskiej nie ma już w Platformie Obywatelskiej, bo myśmy były `Zyta i Hania od sprzątania`" Program III Polskiego Radia ANDRZEJ LEPPER szef... 7
  • Sawka czatuje 14 sie 2005 8
  • Jurata na Białorusi 14 sie 2005 Arytmetyka podpowiada, że na Marię Szyszkowską będzie głosować ponad połowa Polaków 12
  • Playback 14 sie 2005 Michał Listkiewicz, prezes PZPN 13
  • "Wprost" dla młodych dziennikarzy 14 sie 2005 Ósma edycja konkursu dla młodych dziennikarzy, organizowanego przez Ambasadę USA w Polsce i tygodnik "Wprost", rozstrzygnięta. W zmaganiach wzięło udział 112 osób 13
  • Z życia koalicji 14 sie 2005 Sztabowcami apolitycznego Pana Doktora Cimoszewicza są szef rady nadzorczej publicznego radia w Olsztynie Henryk Łańko oraz Zbigniew Krzywicki, członek rady regionalnego radia w Białymstoku 14
  • Z życia opozycji 14 sie 2005 Jeśli do waszych drzwi zapuka smętnie wyglądający koleś w kiepskim garniturze, to oczywiście może to być izba skarbowa, ale możecie też trafić znacznie gorzej 15
  • Klęska grunwaldzka 14 sie 2005 Piotr Semka trafił kulą w płot, porównując niedowiarków z SLD do Krzyżaków 16
  • Fotoplastykon 14 sie 2005 17
  • Glejt od Pierwszego 14 sie 2005 Prezydent RP jest szantażowany przez Rosjan - twierdzi Roman Giertych, wiceszef sejmowej komisji śledczej 18
  • Włodzimierz Nieświadomy 14 sie 2005 Gdyby akcję "Czyste ręce" przeprowadzano dziś, Cimoszewicz byłby jej negatywnym bohaterem 22
  • Dyplomacja pałacowa 14 sie 2005 To Aleksander Kwaśniewski skłócił PiS z PO w kwestii obsady stanowiska ambasadora w Waszyngtonie 24
  • Sztukmistrze prawa 14 sie 2005 Zawodowcy od prawa wsparli specjalistów od reklamy i socjotechniki w rozgrywaniu społeczeństwa przez lewicę 27
  • Moskiewskie biesy 14 sie 2005 Polska będzie jednym z ostatnich krajów zjednoczonej Europy, z którym Rosja będzie żyła bez uprzedzeń i zadrażnień 30
  • Buty Blaira 14 sie 2005 Nie ma mody na liberalizm, jest odcinanie się od liberalizmu 32
  • Egalitaryzm dla idiotów 14 sie 2005 Nie było, nie ma i nie będzie bezpłatnych studiów 34
  • Pielgrzymkiada 14 sie 2005 Już w tym roku do Łagiewnik przybędzie więcej pielgrzymów niż na Jasną Górę 36
  • Giełda 14 sie 2005 Dania jest najatrakcyjniejszym krajem dla cudzoziemców kupujących samochody - wynika z raportu Komisji Europejskiej 40
  • Ośmiornica na brukselskim wikcie 14 sie 2005 Mafioso to przeżytek, we Włoszech bryluje progettista - wyłudzacz unijnych funduszy 42
  • Rozwój przez zatrudnienie - polemika 14 sie 2005 Miażdżącej krytyce poddał redaktor Michał Zieliński program gospodarczy Prawa i Sprawiedliwości "Finanse publiczne - rozwój przez zatrudnienie" ("Wprost", nr 30). Nie bardzo wiem tylko, czy program, czy PiS.... 46
  • Program niewidka 14 sie 2005 PiS obniży i podatki, i deficyt, a 25 mld zł wyczaruje 46
  • Historia bańki 14 sie 2005 Prezesa Enronu niewiele różni od kontrolera finansów osiemnastowiecznej Francji 49
  • Sto kwiatów i chwast 14 sie 2005 Socjalizm, własność państwowa, planowanie, kontrola nad gospodarką - to droga do nędzy 50
  • Noga nogę myje 14 sie 2005 22 miliony złotych kasuje co roku polska mafia futbolowa 52
  • Cały ten pasztet 14 sie 2005 Rozmowa ze ZBIGNIEWEM BOŃKIEM, byłym piłkarzem i trenerem reprezentacji Polski, byłym wiceprezesem PZPN 60
  • Rajskie piekło 14 sie 2005 10 miejsc, które musisz zobaczyć. Budrewicz odkrywa Pantanal 62
  • Stany Zjednoczone Europy 14 sie 2005 Nie było bardziej nacjonalistycznego kontynentu niż Europa i nie było bardziej humanistycznego kontynentu niż Europa 65
  • Miłość po francusku 14 sie 2005 Nikt nie wie, za jakie zasługi dla Polski wystawiono de Gaulle`owi pomnik w Warszawie 66
  • Know-how 14 sie 2005 Mózgi ludzi starzeją się zupełnie inaczej niż mózgi szympansów, naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych - ogłosili amerykańscy uczeni 68
  • Azja klonuje 14 sie 2005 Sklonowanie psa jest trudniejsze niż sklonowanie człowieka 72
  • Fizyka żywych trupów 14 sie 2005 Komputery mogą działać w kilku wszechświatach?! 76
  • Metropolia szkła 14 sie 2005 W Egipcie i Mezopotamii już w IV tysiącleciu p.n.e. były wytwarzane paciorki z fajansu 78
  • Bez granic 14 sie 2005 Zatopiona Bułgaria Kilka tygodni temu pod wodą znalazła się Rumunia, teraz ulewy nękają Bułgarię. Deszcze podzieliły kraj, przerywając łączność między wschodnią a zachodnią częścią Bułgarii. Zalane są kilkukilometrowe odcinki... 80
  • Saudyjska bomba zegarowa 14 sie 2005 Spokój panujący w Arabii Saudyjskiej może mylić. Natychmiast po śmierci Fahda w Rijadzie ogłoszono stan wyjątkowy 82
  • Gnicie pomarańczy 14 sie 2005 Pół roku po "pomarańczowej rewolucji" Ukraina weszła w ostry zakręt 86
  • Straszenie króla Donbasu 14 sie 2005 Czy atak na Achmetowa jest efektem konkurowania Juszczenki i Tymoszenko o względy donieckiego oligarchy? 89
  • Pokój dwudziestodniowy 14 sie 2005 Południowy Sudan nie rozwijał się od czasu, gdy Bóg stworzył Adama i Ewę 90
  • Menu 14 sie 2005 Tańczące gigantyczne żurawie stoczniowe i feeria świateł to tylko niektóre z elementów widowiska Jeana-Michela Jarre`a, które będzie ozdobą obchodów 25-lecia "Solidarności" w Gdańsku 92
  • Recenzje 14 sie 2005 94
  • Smak Hollyburgera 14 sie 2005 **Po co wymyślać nową historię? Wystarczy nakręcić ciąg dalszy - tak jak się to robi w Ameryce. Dziwne jest tylko to, że znienawidzone wzorce komercyjne z USA triumfują nie gdzie indziej jak nad Sekwaną. Powodzenie błahego, ale... 94
  • Pocztówka z Illinois 14 sie 2005 *****W historii tzw. concept album rok 2003 okazał się przełomowy. Tego roku bowiem ukazała się płyta "Greetings From Michigan: The Great Lake State" Sufjana Stevensa, poświęcona jego rodzinnemu stanowi - Michigan. Jej... 94
  • Wspaniała i nieznośna 14 sie 2005 ****  Gdyby użyć kryteriów Witkacego, najnowszy album Bjork trzeba by uznać za prawdziwe dzieło sztuki. Bo rzadko która płyta jest w stanie wywołać tyle metafizycznego niepokoju i drżenia. Liryczna, ale nie sentymentalna,... 94
  • Nie tylko dla kobiet 14 sie 2005 ***Czeska Judyta ma na imię Laura, a Oliver to praski odpowiednik Adama. Michal Viewegh, autor "Powieści dla kobiet", nie jest jednak czeską Grocholą. Ulubieniec brukowców, skandalista, oskarżany przez literackie autorytety o... 94
  • Strach ma skośne oczy 14 sie 2005 ***  Amerykańscy bohaterowie filmu "Między słowami" umierali w Japonii z nudów. Ich rodacy w filmie "The Grudge - klątwa" umierają ze strachu. Ale sami są sobie winni - przekroczyli próg domu, w którym grasują... 94
  • Dinozaur kina 14 sie 2005 Z filmów Spielberga zniknął humor i łobuzerskie mrużenie oka do widowni. Zastąpiły je moralizatorstwo i ckliwość 96
  • Fotografie znalezione w ruinach 14 sie 2005 Często pod ostrzałem Jerzy Tomaszewski wystawiał tylko ręce z aparatem i "na ślepo" fotografował walki w powstaniu warszawskim 100
  • Ueorgan Ludu 14 sie 2005 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 32 (147) Rok wyd. 4 WARSZAWA, poniedziałek 8 sierpnia 2005 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza 104
  • Dostęp do Hitlera 14 sie 2005 "Gazeta Wyborcza" robi Hitlerowi reklamę lepszą niż Michał Wiśniewski partii Leppera 106