Fałszywy Rubens

Fałszywy Rubens

Wlipcu 1980 r. w domu aukcyjnym Christie's londyńska National Gallery kupiła najdroższy wówczas obraz do swojej kolekcji. Za "Samsona i Dalilę" Rubensa zapłacono 2,5 mln funtów, co dziś jest równowartością prawie 40 mln funtów. Jeszcze tego samego dnia pokazano obraz na Trafalgar Square. Już wtedy kilku znanych historyków sztuki miało wątpliwości, czy jest on autentyczny. Twierdzili, że kolory są inne niż u mistrza, że ramię Samsona jest zbyt długie, a plecy przerośnięte. Kompozycja też nie pasowała do Rubensa. Ale dr Ludwig Burchard (współtwórca Corpus Rubenianum), największy spec od Rubensa, który odkrył obraz w 1929 r., od razu przypisał go mistrzowi baroku. Szefowie National Gallery mu zaufali.
Na kopii certyfikatu, która zachowała się w archiwum londyńskiego muzeum, widnieje sporządzona przez Burcharda adnotacja, że obraz odnalazł się w pracowni francuskiego konserwatora Gastona Levy'ego. Co dziwne, nie sprawdził on nawet historii dzieła, lecz jedynie zaufał swojemu oku. Burchard przypisał jeszcze ponad 60 innych obrazów Rubensowi. Większość z nich uznaje się dziś za kopie. Katarzyna Krzyżagórska-Pisarek, polska historyk sztuki, zakwestionowała autentyczność "Samsona i Dalili".

Rubens i dociekliwa Polka
Pisarek jest absolwentką Sorbony, od szesnastu lat prowadzi badania nad spuścizną Rubensa. Najpierw sprawdziła pochodzenie obrazu "Samson i Dalila". W 1609 r. kupił go bogaty mieszkaniec Antwerpii Nicolas Rockox. Obraz zawisł w jego salonie nad kominkiem. Ostatnia wzmianka o dziele widnieje w inwentarzu Rockoksa spisanym w 1640 r., krótko po śmierci właściciela. W 1700 r. podobny obraz kupił książę Liechtensteinu. Skatalogowano go wtedy jako dzieło Jana van den Hoecke. W jego zbiorach znajdował się do 1881 r., kiedy znowu został sprzedany. Pięć dekad później obraz o tym samym tytule i rozmiarach pojawił się na paryskim rynku sztuki jako dzieło Gerrita van Honthorsta. Wtedy nabył go niemiecki potentat tytoniowy, u którego obraz pozostał aż do zakupu przez National Gallery. Dziwnym zbiegiem okoliczności w tym samym czasie pojawił się szkic olejny do obrazu, odnaleziony rzekomo w antykwariacie w Yorku, oraz rysunek przygotowawczy do namalowania "Samsona i Dalili".
Pisarek dotarła do zdjęć szkicu olejnego wykonanych przed 1966 r. Widać na nich, że Samson - w przeciwieństwie do obrazu kupionego przez National Gallery - ma całą prawą nogą. Na szkicu olejnym z Cincinnati nie ma całej prawej nogi. Pisarek porównała także inne źródła: najważniejsze z nich to grafika Jacoba Mathama z 1613 r. oraz obraz przedstawiający widok salonu Rockoksa, namalowany w 1635 r. przez Fransa Franckena. Na nim właśnie nad kominkiem wisi obraz, na którym Samson ma całą nogę. - Uważam, że kompozycja z salonu o wiele bardziej trzyma się konwencji Rubensa - twierdzi Pisarek.

Mistrz ze sklejki
Nowe fakty w sprawie "Samsona i Dalili" z National Gallery pojawiły się po szczegółowym przebadaniu obrazu. Okazało się, że przyklejono go do cienkiej sklejki, jakiej używano na początku XX wieku. - Ktoś po prostu scheblował dębową deskę, na której namalowany był obraz, i cienką warstewkę przykleił do sklejki - opowiada Pisarek. Zaskakuje to, że doskonale zachowany obraz został przeniesiony na sklejkę. W National Gallery nie zachowała się żadna dokumentacja na ten temat, a przed zakupem nie wykonano zdjęć tyłu obrazu. Dlaczego renomowana galeria nie sprawdziła pochodzenia obrazu, nie porównała szkiców, które przetrwały?
Pisarek porównała liczbę żołnierzy znajdujących się na obrazie z National Gallery. We wszystkich wiarygodnych źródłach historycznych podano, że było ich trzech. W wersji z londyńskiego muzeum jest natomiast pięciu. Jedna z postaci nie ma zresztą żołnierskiego uniformu. Być może ten tajemniczy mężczyzna to autor dzieła z National Gallery. Takie praktyki malarze często stosowali.

Uwiarygodniona fałszywka
Niedawno National Gallery, obawiając się, że jej "Samson i Dalila" będzie traktowany jak falsyfikat, przygotowała wystawę prac Rubensa. W centralnej części umieszczono właśnie "Samsona i Dalilę", a dookoła płótna - rzekomo wczesne obrazy barokowego mistrza. W ten sposób chciano uwiarygodnić "Samsona i Dalilę". - Wiele dzieł towarzyszących przypisano Rubensowi dopiero w XX wieku. Jest więc wielce prawdopodobne, że kopie mają dowodzić autentyczności innej kopii. To się okaże po przebadaniu tych obrazów - mówi "Wprost" Pisarek.
Dlaczego obraz, który na pierwszy rzut oka budzi wątpliwości, że wyszedł spod ręki Rubensa, został mu tak łatwo przypisany? Być może wynika to z faktu, że opinię jednego eksperta przyjęto jako pewnik. Na takiej samej zasadzie - bo zachwycił się nimi znany ekspert Abraham Bredius - w latach 40. XX wieku za prace Vermeera uznano falsyfikaty van Meegerena. Jego podróbki mają tyle szczegółów niezgodnych ze sposobem malowania Vermeera, że aż trudno uwierzyć, iż tylu ludzi dało się nabrać.
Aby pozbyć się wątpliwości, że odkryte w XX wieku obrazy Rubensa są falsyfikatami, należałoby przeprowadzić gruntowne badania. Tak potraktowano na przykład spuściznę Rembrandta, sprawdzając ponownie wszystkie przypisywane mu obrazy. W wypadku Rubensa wypadałoby to zrobić także z tego powodu, że w ciągu 40 lat namalował ponad 1400 obrazów i sporządził tysiące rysunków. Wiele z nich zostało namalowanych przy udziale jego uczniów, w tym Antona van Dycka. Kopii może być zatem na rynku wiele. Tym bardziej że żadna epoka (aż po wiek XIX) nie oparła się wpływom Rubensa. Stąd tak wiele dzieł przypomina jego płótna. Warto w tym kontekście pamiętać słowa wybitnego francuskiego malarza Eugene'a Delacroix. Udzielił on takiej rady Manetowi: "Trzeba oglądać Rubensa, inspirować się Rubensem, kopiować Rubensa".

Fot: Z. Furman
Okładka tygodnika WPROST: 16/2006
Więcej możesz przeczytać w 16/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 16/2006 (1219)

  • Na stronie - Samoatak kontra Samoobrona 23 kwi 2006 Samoobrona to próba uchronienia się przed nieuchronnym 3
  • Wprost od czytelników 23 kwi 2006 Solidarna nie znaczy sprawiedliwa Nie chcę Polski solidarnej. Chcę Polski sprawiedliwej. Całe życie ciężko pracowałem, uczyłem się, studiowałem, zdobywałem nowe kwalifikacje. Tak samo postępowała moja żona. Sypialiśmy mało, dużo... 3
  • Skaner 23 kwi 2006 SKANER - POLSKA HISTORIA Komuna żyje! Każdy, kto odwiedzi strony internetowe urzędu prezydenta RP (www.prezydent.pl), dowie się, że do grona prezydentów Rzeczypospolitej należy nie tylko Wojciech Jaruzelski. Jest w tym gronie także... 8
  • Dossier 23 kwi 2006 DONALD TUSK przewodniczący PO "Rano wstaję i wydaje mi się, że koalicja już jest za progiem, a w okolicach obiadu widzę, że to znowu gdzieś się rozpływa" RADIO TOK FM JANUSZ MAKSYMIUK poseł Samoobrony "Powiedzmy sobie... 9
  • Sawka czatuje 23 kwi 2006 10
  • Poczta 23 kwi 2006 Wojna dziesięcioletnia W artykule "Wojna dziesięcioletnia" (nr 13) znalazło się stwierdzenie: "Prokom, który wcześniej wygrał przetarg na budowę takiego systemu dla ZUS, oskarżył ComputerLand w sądzie o nieuczciwą... 14
  • Playback 23 kwi 2006 Jarosław Kaczyński, prezes PiS, i Andrzej Lepper, przewodniczący Samoobrony, wicemarszałek Sejmu 14
  • Ryba po polsku - Zadręczacze 23 kwi 2006 Jeśli na świętego Jana koalicja jest od rana, to rozpadnie się z wieczora na świętego Izydora 15
  • Z życia koalicji 23 kwi 2006 POLACY MAJĄ TO, NA CO przez pół roku czekali - oznajmił Jarosław Kaczyński, prezentując na wybiegu nowy nabytek w swoim bestiarium - wicepremiera Andrzeja Leppera. Panie prezesie, pół roku czekaliśmy, to poczekamy jeszcze... 16
  • Z życia opozycji 23 kwi 2006 PSL PODCHODZI DO ROZMÓW z PiS z "dystansem i sceptycyzmem". Ludowy mędrek Marek Sawicki postawił sprawę jasno: "PiS musi się zdecydować, czy chce współpracować, czy zdominować ugrupowania, które zaprasza... 17
  • Nałęcz - Droga przez mękę 23 kwi 2006 Im łapczywiej Samoobrona będzie chłonęła władzę, tym szybciej się nią udławi 18
  • Fotoplastykon 23 kwi 2006 © Henryk Sawka www.przyssawka.pl 19
  • Państwo zapłaci 23 kwi 2006 Rozmowa z Andrzejem Lepperem, wicemarszałkiem Sejmu, przewodniczącym Samoobrony 20
  • Strachy na Leppera 23 kwi 2006 Lepper chce wejść do rządu, by ratować Samoobronę przed wymiarem sprawiedliwości 24
  • Lepperyzacja Kaczyńskich 23 kwi 2006 Lepper może się okazać hamulcem dla autorytarnych zapędów braci Kaczyńskich 28
  • Zabór prasowy 23 kwi 2006 Groźba zmonopolizowania polskiego rynku opinii przez niemiecką prasę jest coraz bardziej realna 30
  • Michalkiewicz po żydowsku 23 kwi 2006 Izraelczycy wiedzą, że za Holocaust są odpowiedzialni Niemcy i nie przekreśli tego jedna bezmyślna wypowiedź 34
  • Naziści z księżyca 23 kwi 2006 Przewodnicy po Auschwitz mają zakaz mówienia "niemiecki obóz" czy "niemieckie zbrodnie" 36
  • Giełda 23 kwi 2006 Hossa Świat Rośnie jak na ropie Exxon Mobil jest największą amerykańską firmą - wynika z zestawienia magazynu "Fortune". Dzięki wzrostowi cen ropy ubiegłoroczne przychody koncernu zwiększyły się o ponad 25 proc. - do 340 mld... 38
  • Miliony w sieci 23 kwi 2006 Najbogatsi w polskim Internecie, czyli jak zdobyć pierwszy rzeczywisty milion na wirtualnym rynku 40
  • Zginąć lub wygrać 23 kwi 2006 Estończykom udało się dokończyć to, co rozpoczęli Polacy 50
  • Eliksir gospodarki 23 kwi 2006 Kurs ekonomii NBP i "Wprost", czyli jak wygrać z konkurentem 54
  • Załatwione odmownie - Unia po turecku 23 kwi 2006 Dogonienie i przegonienie Ameryki przez Europę to mrzonka 56
  • Supersam 23 kwi 2006 60
  • Pióro agenta 007 23 kwi 2006 Fikcyjny świat Jamesa Bonda staje się rzeczywistością. Brytyjska policja z Dorset testuje właśnie pióro cyfrowe - gadżet niczym z filmów o agencie 007. Pióro Magicomm, którym pisze się na specjalnie przystosowanym papierze firmy Anoto,... 60
  • Aparat i laptop 23 kwi 2006 Po co na spotkanie biznesowe dźwigać laptop, skoro te same funkcje ma telefon komórkowy? Samsung D600 obsługuje pliki we wszystkich popularnych formatach biurowych, które można edytować i wyświetlać za pomocą wideo projektora. Telefon... 60
  • Centrum rozrywki 23 kwi 2006 Nawet 15 tysięcy piosenek może pomieścić nowy odtwarzacz mp3 Creative Zen Vision. Urządzenie wyświetla też filmy wideo i umożliwia oglądanie zdjęć, co czyni je prawdziwym przenośnym centrum rozrywki. Umieszczony w nim czytnik kart... 60
  • But jak klejnot 23 kwi 2006 Słynąca z najdoskonalszych imitacji prawdziwych klejnotów firma Swarovski ozdobiła swoimi kryształkami buty m.in. Hugo Bossa i Mauricio Medeirosa oraz projekty 16 polskich kreatorów, takie jak afrykańska kreacja Michała Starosta,... 60
  • Sylwetka prestiżu 23 kwi 2006 Klasę panującą, zamożną i wykształconą rozpoznaje się po szczupłej, wysportowanej sylwetce 62
  • Rentierzy na browarku 23 kwi 2006 Polak blogowy żyje w przekonaniu, że urodził się i to wystarczy: nie planuje, nie walczy 72
  • Spirala krzywd 23 kwi 2006 Podnoszenie prawa do powrotu może wywrócić światowy porządek, doprowadzić do gwałtu i przemocy 76
  • Ludzie z "Żelaza" 23 kwi 2006 W 1977 r. wywiad PRL zlecił braciom Janoszom zabójstwo przebywającego wówczas na Zachodzie Adama Michnika Ze zrabowanych na zlecenie MSW 200 kg złota bracia Janoszowie dostali 40 kg. Resztę ukradli złodziejom zasłużeni... 78
  • Know-how 23 kwi 2006 Wiara leczy? Praktyki religijne mają zbawienny wpływ na zdrowie. Uczeni z Centrum Medycznego Uniwersytetu w Pittsburghu wykazali, że uczestnictwo w cotygodniowych obrzędach religijnych przedłuża życie o 2-5 lat, podobnie jak regularne... 82
  • Słuchawki głuchoty 23 kwi 2006 Za dziesięć lat aparaty słuchowe będą tak powszechne jak okulary 84
  • Szpital Europy 23 kwi 2006 Pacjenci z importu uzdrawiają polską służbę zdrowia 88
  • Podręcznik Homera 23 kwi 2006 Bohaterowie "Iliady" to postacie historyczne 90
  • Bez granic 23 kwi 2006 Neutralna defilada Irlandzki rząd postanowił, że w 90. rocznicę antybrytyjskiego powstania w Dublinie (tzw. Easter Rising), które przyniosło Irlandii niepodległość, odbędzie się wojskowa parada. Wywołało to spore kontrowersje w... 92
  • Zapracowani kontra rozleniwieni 23 kwi 2006 Zanim imigranci przyjadą do Ameryki, są już Amerykanami. Gdy przyjadą do Europy, stają się klientami opieki społecznej 94
  • Imperium Ahmadineżada 23 kwi 2006 Iran chce dołączyć do klubu mocarstw, czy to się światu podoba, czy nie 98
  • Brukselska piramida finansowa 23 kwi 2006 Ile Bułgarzy i Rumuni zapłacą za bilet wstępu do Unii Europejskiej? 102
  • Księgowy z Corleone 23 kwi 2006 Dawna cosa nostra potrzebowała bossa sprawującego absolutną władzę. Nowa przypomina globalny koncern 104
  • Menu 23 kwi 2006 KRÓTKO PO WOLSKU Pomieszanie z poplątaniem Żyjemy w czasach zaburzonej hierarchii. Nikogo już nie bulwersuje jajo mądrzejsze od kaczki, wóz przed koniem, ogon merdający psem czy (w polityce) danie główne uzależnione od... 110
  • Recenzje 23 kwi 2006 112
  • Country Straits 23 kwi 2006 **** Pozazdrościł widać Mark Knopfler Jackowi White'owi współpracy z legendarną pieśniarką country Lorettą Lynn, bo oto nagrał album z inną wielką diwą z Nashville - Emmylou Harris. To logiczne posunięcie, bo fascynacje dawnego... 112
  • Trująca Sophie 23 kwi 2006 **** Skrzypaczka Sophie Solomon nie podchodzi do muzyki etnicznej z powagą. Efektem jest pełna energii, wysmakowana kombinacja muzyki cygańskiej, klezmerskiej i folkowej. Ta płyta powinna przemówić do Polaków, bo zaśpiewana w manierze... 112
  • Monolog stróża 23 kwi 2006 *** Cały Myśliwski. Kolejny hektar uczciwie zaoranej prozy. Stróż kolonii domków letniskowych łuska w jesienny wieczór fasolę i obszernie rozważa o życiu. Dygresja łagodnie przelewa się w dygresję: a to o dziadkach, co to świat... 112
  • Paw bez piór 23 kwi 2006 *** Z marnej prozy trudno zrobić dobrą sztukę. Potwierdziły to dotychczasowe inscenizacje "Pawia królowej" Doroty Masłowskiej. Warszawska wersja Jacka Papisa też dobra nie jest, choć może pretendować do miana średniej.... 112
  • Hipokryta wysokooktanowy 23 kwi 2006 Wojnę Kościołowi scjentologicznemu, firmowanemu przez Toma Cruise'a, wypowiedzieli Stan i jego koledzy z "Miasteczka South Park" 114
  • Fałszywy Rubens 23 kwi 2006 Wlipcu 1980 r. w domu aukcyjnym Christie's londyńska National Gallery kupiła najdroższy wówczas obraz do swojej kolekcji. Za "Samsona i Dalilę" Rubensa zapłacono 2,5 mln funtów, co dziś jest równowartością... 118
  • Pazurem - Światło z Brzeska 23 kwi 2006 Rozpuściliście się w tym Brzesku! Wy myślicie, że my tu, w Warszawie, nie mamy was na oku, bo to zadupie! 120
  • Ueorgan Ludu 23 kwi 2006 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI NR 16 (182) ROK WYD. 5 WARSZAWA, PONIEDZIAŁEK 17 KWIETNIA 2006 R. CENA + VAT + ZUS + AKCYZA Judasz bohaterem tragicznym Nowa Wielkanoc "GW", przeciwstawiając się dzikiej lustracji Judasza,... 121
  • Skibą w mur - Misski robią wszystkim 23 kwi 2006 Miss World w Polsce będzie wydarzeniem na miarę elektryfikacji wsi za wczesnego Gomułki 122

ZKDP - Nakład kontrolowany