Donos Pana Cogito

Donos Pana Cogito

Przez ponad trzy lata Zbigniew Herbert kontaktował się z bezpieką
Mówiono o nim niezłomny. Jedyny, który oparł się komunistom i nie kolaborował z nimi - za przywileje, przydziały czy wysokie nakłady. Był jedynym obok Kisiela twórcą, o którym Leopold Tyrmand pisał w "Dzienniku", że w latach 50. się nie ześwinił, że nie szedł na żadne koncesje z komunistami. Okazuje się jednak, że niezłomny poeta Zbigniew Herbert był cennym informatorem peerelowskiej służby bezpieczeństwa. Informował SB przede wszystkim o środowisku polskiej emigracji w zachodniej Europie. Kontakty Zbigniewa Herberta z pe-erelowską bezpieką rozpoczęły się w 1967 r. i trwały prawie do końca 1970 r.
Autor "Pana Cogito" nigdy nie podpisał zobowiązania do współpracy. Ale podczas spotkań z oficerami SB obszernie opowiadał o swoich kolegach z Radia Wolna Europa i paryskiej "Kultury". Z dokumentów IPN jednoznacznie wynika, że miał świadomość, iż przekazane przez niego informacje posłużą do rozpracowania środowisk polskiej emigracji. Dla SB był niezwykle cennym źródłem, bo przed Herbertem otwierały się drzwi każdego polskiego domu we Francji czy Niemczech. Znał wszystkie ważne osoby, które pozostawały poza krajem. Spotykał się z nimi i dużo rozmawiał, a potem swoją wiedzą dzielił się z funkcjonariuszami peerelowskich tajnych służb. Zawsze odmawiał przyjęcia pieniędzy. Robił to dlatego, żeby mieć paszport i możliwość poruszania się po Europie.

Skrupulatny i dokładny
Herbert swobodnie rozmawiał z funkcjonariuszami SB. Jego oceny niektórych osób są ostre, czasem podszyte osobistymi urazami. O Jerzym Giedroyciu, redaktorze naczelnym paryskiej "Kultury", mówił, że jest człowiekiem zamkniętym, typem samotnika "o drewnianej twarzy". Dla Herberta była "to poza i rola wodza i w tym jest ukryta paranoja". Narzekał jednocześnie, że Giedroyc płaci niskie honoraria. Z opinii Herberta jasno wynika, że obaj panowie nie darzyli się sympatią. Prof. Zdzisław Najder, były dyrektor Radia Wolna Europa, który był przyjacielem poety aż do jego śmierci w 1989 r., a ma za sobą epizod współpracy z SB (był zarejestrowany jako TW Zapalniczka), w rozmowie z "Wprost" podkreśla, iż środowisko Maisons--Laffitte nie traktowało Herberta poważnie. - Ze dwa razy Zbyszek przyszedł tam na rauszu - mówi Najder. Herbert chciał na łamach "Kultury" publikować swoją twórczość, ale nie angażować się politycznie, co nie odpowiadało Jerzemu Giedroyciowi.
O pisarzu Marku Hłasce - jak wynika z raportu SB - Herbert mówił jako o "mitomanie". Historyka Petera Rainę uważał za fantastę i utopistę. - Mam żal o to, że opowiadał esbekom o nas to, co usłyszał podczas bardzo prywatnych spotkań - mówi "Wprost" Peter Raina. W innym tonie Herbert opowiadał oficerom SB o swoim dobrym znajomym Tadeuszu Nowakowskim. Uważał go za jednego z najzdolniejszych pisarzy emigracyjnych. Sugerował esbekom, że należałoby porozmawiać z Nowakowskim, aby namówić go do współpracy z ówczesnymi władzami PRL. Przekonywał o tym m.in. płk. Juliana Pieniążka - podczas obiadu w hotelu Metropol w Warszawie.
SB nigdy nie zapraszała Herberta do swojej siedziby. Był znanym twórcą i jednocześnie zbyt ważnym kontaktem dla nich, żeby ktoś go przypadkiem zobaczył na przykład w Pałacu Mostowskich. Co zaskakuje, Herbert deklarował w rozmowach z esbekami pełną lojalność. W swoich raportach spisywanych po rozmowach z poetą esbecy podkreślali, że Herbert to "człowiek honoru", który we współpracę z SB "szczerze się zaangażował". Pisali, że jest "skrupulatny i dokładny".

Dialog operacyjny
Zbigniewa Herberta SB rozpracowywała w ramach operacji o kryptonimach "Herb" oraz "Bem". Tę drugą prowadzili oficerowie wywiadu. Ich kontakty z Herbertem trwały od 1967 r. do końca 1970 r. Interesowali się przede wszystkim ludźmi pracującymi w RWE oraz dla paryskiej "Kultury". Herbert był też dla nich nieocenionym analitykiem sytuacji politycznej we Francji i w Niemczech. W Niemczech Herbert spotykał się na przykład z oficerem wywiadu mjr. Józefem Nowakiem (w restauracji Kamler w Berlinie Zachodnim). Esbek odnotował, że Herbert przychodził na spotkania punktualnie. O sytuacji w środowiskach emigracyjnych mówił długo, dokładnie ją analizował. Major Nowak odnotował, że Herbert przychodził na spotkania dobrze przygotowany.
Grzegorz Majchrzak, historyk IPN, autor opracowania na temat operacji "Bem", opublikowanego na łamach "Zeszytów Historycznych", uważa, że większość informacji, które Herbert przekazywał SB, była jej już wcześniej znana. - Na pewno Herbert bał się ich i nie mógł odmówić, kiedy zapraszali go na spotkania - zaznacza Grzegorz Majchrzak. Używając żargonu SB, można powiedzieć, że funkcjonariusze prowadzili z poetą "dialog operacyjny". Jednak wywiad PRL kilkakrotnie przymierzał się do zwerbowania Herberta. Z analizy raportów MSW można wywnioskować, że rozważano uczynienie z poety "agenta wpływu". Miałby on - zgodnie ze wskazówkami SB - wypowiadać się w tonie zbieżnym z polityką ówczesnych polskich władz. W ten sposób zamierzano wpływać na środowiska emigracji. Przed formalnym zwerbowaniem Herberta uchronił prawdopodobnie fakt, iż poeta informował niektórych znajomych o swoich rozmowach z SB. Wspomniał o tym w listach do Czesława Miłosza oraz w rozmowie ze Zdzisławem Najderem w Londynie. - Wiedział, że jeśli przestanie się z nimi spotykać, straci możliwość wyjazdów za granicę, a nie chciał zostawać na stałe na emigracji - tłumaczy przyjaciela Najder. Informując o swoich spotkaniach, Herbert złamał podstawową zasadę agentury, iż nie należy nikomu mówić o kontaktach z bezpieką. Niejako automatycznie obronił się więc w ten sposób przed werbunkiem. Dla wywiadu PRL był jednak zbyt cennym kontaktem, aby z niego zrezygnować.

Herbert i Miłosz
Esbecy bardzo byli zainteresowani pozyskiwaniem do współpracy pisarzy, poetów, dziennikarzy czy wydawców, bo przez nich mogli wpływać na najbardziej opiniotwórcze środowiska, a jednocześnie wiedzieli, co te środowiska "knują". Herbert był o tyle cenny, że miał świetne kontakty na Zachodzie, że był ceniony - już na początku lat 70. był wymieniany jako kandydat do literackiej Nagrody Nobla. Inwigilacja polskich środowisk twórczych, w tym emigracyjnych, sprawiła, że SB brała na przykład pod uwagę, że w 1980 r. Nobla może otrzymać Czesław Miłosz. Skądinąd Herbert bardzo dokładnie analizował przy esbekach twórczość Miłosza. Z zachowanych notatek oficerów SB wynika, że jedno ze spotkań z Herbertem było w całości poświęcone twórczości Miłosza. Przez kilka godzin poeta omawiał "Dolinę Issy" oraz inne prace swojego kolegi po piórze.
Gdy Miłosz otrzymał Nagrodę Nobla, esbecy dowiedzieli się, że chce on przyjechać do Polski. Inspektor Kazimierz Maj z departamentu III SB informował swoich szefów, że Katolicki Uniwersytet Lubelski chce przyznać Miłoszowi tytuł doktora honoris causa. SB obawiała się antysowieckich wystąpień Miłosza w Polsce. W raportach płk Krzysztof Majchrowski (przełożony Maja) zwracał uwagę, że w związku z pobytem noblisty w Polsce "należy liczyć się z tym, że środowiska opozycji intelektualnej zachowają się hołdowniczo wobec Cz. Miłosza i wykorzystają tę wizytę do politycznych nacisków na władze kulturalne naszego państwa". Autor "Zniewolonego umysłu" przyjechał do kraju 5 czerwca 1981 r. Grzegorz Majchrzak i Bogusław Kopka w przygotowywanej obecnie publikacji o inwigilacji środowisk twórczych w Polsce w okresie PRL opisują, że podczas pobytu w kraju Miłosz miał stałą asystę kilku agentów. W mieszkaniu jego brata Andrzeja SB zainstalowała podsłuch telefoniczny. Kontrolowano wszystkie jego kontakty.

Zadania dla "Bema"
W 1970 r., gdy Zbigniew Herbert przebywał na Zachodzie, kontaktujący się z nim esbecy poinformowali swoich przełożonych, że "Bem" zgadza się podtrzymywać współpracę i wykonywać zadania, które mu zlecą. Esbecy wymagali wtedy od poety zbierania informacji na temat konkretnych osób. Także tych, których miał za zadanie poznać. Żądano od Herberta m.in. analiz sytuacji wewnętrznej w RFN oraz działalności RWE, w tym informacji o pracownikach rozgłośni. Próbowano też wciągnąć autora "Pana Cogito" w zbieranie informacji o "ośrodkach syjonistycznych", na co Herbert się nie zgodził. W rozmowie z płk. Pieniążkiem, która odbyła się przed wyjazdem poety na Zachód, mówił, że z Polski należy wypuszczać ludzi, którzy - jak miał stwierdzić - "okreś-lali kierunki w sztuce i administrowali nią oraz odgrywali przywódców politycznych, a dziś plują na Polskę". Ta rozmowa odbyła się w kwietniu 1969 r.
W 1970 r. esbecy prosili Herberta o zbieranie informacji o procesie "taterników", o kilku działaczach opozycji oraz o analizę wewnętrznej sytuacji w Niemczech. W tym czasie mjr Nowak depeszował do Warszawy, że w związku z wyjazdem Herberta do USA wywiad powinien się przygotować do kontynuowania spotkań z nim za oceanem. Komórka wywiadowcza SB zrezygnowała jednak z dalszej współpracy z "Bemem". Operację "Bem" zakończono w Wigilię w 1970 r. Kilkanaście dni po krwawej rozprawie władzy ludowej z robotnikami Gdańska i Gdyni.
Okładka tygodnika WPROST: 33/34/2006
Więcej możesz przeczytać w 33/34/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • bez-nazwy   IP
    Faktycznie hiena roku

    Spis treści tygodnika Wprost nr 33/34/2006 (1236)

    • Na stronie - Międzynarodówka Antyterrorystyczna 15 gru 2006, 15:00 Terroryści rozumieją wyłącznie język siły, a "terroryści" - wyłącznie język "siły" 3
    • Wprost od czytelników 15 gru 2006, 15:00 MALL POLSKA Autorzy artykułu "Mall Polska" (nr 30) mają rację, pisząc, że polskie centra handlowe są ładne i nowoczesne. Znacznie gorzej jest jednak z warunkami, jakie w nich panują. Wszędzie panuje potworny hałas, spowodowany... 3
    • Skaner 15 gru 2006, 15:00 ROPA NAFTOWA Krauze i Kulczyk w Kazachstanie Ryszard Krauze (dziesiąty na liście najbogatszych Polaków tygodnika "Wprost", z majątkiem wycenianym na 1,8 mld zł) wyprzedził Orlen i Lotos w zakupie pól naftowych. Według naszych... 6
    • Dossier 15 gru 2006, 15:00 LUDWIK DORN wicepremier, szef MSWiA "Z punktu widzenia ludzi to, czy ich zalało w wyniku powodzi wielkoobszarowej, czy lokalnego podtopienia, to wszystko jedno" RMF FM KAZIMIERZ MARCINKIEWICZ p.o. prezydenta Warszawy "Zawsze... 7
    • Sawka czatuje 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 8
    • Playback 15 gru 2006, 15:00 Wicepremier Ludwik Dorn © A. HAWAŁEJ/PAP 14
    • Poczta 15 gru 2006, 15:00 HIPOKRYTA WYSOKOOKTANOWY Wzwiązku z tym, że artykuł "Hipokryta wysokooktanowy" (nr 16) nie oddawał prawdy o Kościele scjentologicznym, chciałbym wyjaśnić, iż kościoły, misje i grupy scjentologiczne, a także inne organizacje... 14
    • Ryba po polsku - Wizerunek to frasunek 15 gru 2006, 15:00 Znowu zamiast rumianego buziaczkabędziemy pokazywać Europie swarliwą gębę 15
    • Z życia koalicji 15 gru 2006, 15:00 CO BYŚMY POCZĘLI Bez czytelników? Przede wszystkim stracilibyśmy robotę. Ale także historyjkę o Przemysławie Edgarze Gosiewskim, którą nadesłał nam panÉ Jeśli minister Gosiewski jest zainteresowany kto, chętnie udostępnimy wszelkie... 16
    • Z życia opozycji 15 gru 2006, 15:00 ZWRACAMY HONOR. "Gazeta Wyborcza" napisała jednak o rozłamie w Partii Demokratycznej, tyle że z małym opóźnieniem. Pewnie Paweł Smoleński prowadził dziennikarskie śledztwo. A TO DOBRE! Podobno Ludwika Wujec opuściła Unię... 17
    • Wprost przeciwnie - Więcej światła! 15 gru 2006, 15:00 Esbecy nie zmartwią się, gdy w ciemnościach będziemy sobie nabijać kolejne guzy 18
    • Fotoplastykon 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
    • Poczwarka Kiszczaka 15 gru 2006, 15:00 "Frakcja" SB w parlamencie w 1989 r. dysponowała na pewno większą liczbą głosów niż ta, którą wybrano Jaruzelskiego na prezydenta 20
    • Tłumokracja 15 gru 2006, 15:00 Dyktat tłumu i autorytarne rządy tabloidów - to panujący w Polsce ustrój 24
    • Pierwszy żołnierz prezydenta 15 gru 2006, 15:00 Gdyby teraz prezydent zapadł na zdrowiu, natychmiast trafiłby do szpitala, a konsylium lekarskie wydałoby komunikat 28
    • Czyszczenie pamięci 15 gru 2006, 15:00 Czas skończyć z polską biernością w sporze o przyszłość przeszłości 30
    • Donos Pana Cogito 15 gru 2006, 15:00 Przez ponad trzy lata Zbigniew Herbert kontaktował się z bezpieką 32
    • Zabójcze archiwum 15 gru 2006, 15:00 Były premier Piotr Jaroszewicz mógł zginąć z powodu tajemnic, które poznał w czerwcu 1945 r. 34
    • Giełda 15 gru 2006, 15:00 Hossa Świat Hotel Gułag Władze rosyjskiej Workuty chcą odbudować jeden ze stalinowskich łagrów i przemienić go w atrakcję turystyczną. "Jesienią 2005 r. do Workuty przyjechali turyści, którzy chcieli zapłacić, by zamieszkać w... 38
    • 50 najbogatszych polskich polityków 15 gru 2006, 15:00   Czy wolałbyś, by rządził tobą 33-letni Stanisław Kluza (obecny minister finansów), który przyznaje się do majątku wartego 9 mln zł, czy raczej 33-letni prawnik, poseł PiS Tomasz Dudziński, który deklaruje, że nie ma nic poza... 40
    • Sądowy supermarket 15 gru 2006, 15:00 Nie masz szans przed sądem w Polsce? Sądź się w Niemczech lub w Wielkiej Brytanii! 50
    • Reklama tygodnia 15 gru 2006, 15:00 Reklama w tygodnikach jest kilka razy bardziej skuteczna niż w telewizji 52
    • Im lepiej, tym gorzej 15 gru 2006, 15:00 Polska weszła na ścieżkę stabilnego, długotrwałego wzrostu - wynika z trzech międzynarodowych raportów 54
    • 2 x 2 = 4 - Ten okropny neoliberalizm 15 gru 2006, 15:00 Neoliberalizm to nie libertynizm, to twarde prawo i ostre jego egzekwowanie 55
    • Supersam 15 gru 2006, 15:00 56
    • Seksbomby na czterech kołach 15 gru 2006, 15:00 Za najseksowniejszy samochód w historii motoryzacji został uznany Fiat 500, którego produkcję zakończono w 1975 r. W rankingu słynnego magazynu Top Gear Fiat wyprzedził Astona Martina, ulubiony pojazd Jamesa Bonda. "Każdy psychiatra... 56
    • Trencz wieczorowy 15 gru 2006, 15:00 Angielskie trencze - wymyślone ponad sto lat temu przez Thomasa Burberry'ego - pobudzają wyobraźnię kolejnych pokoleń projektantów mody. Holenderski duet Viktor & Rolf proponuje na nadchodzący sezon trencze w niemal hollywoodzkim stylu.... 56
    • Smak Atlantyku 15 gru 2006, 15:00 Sanlúcar de Barrameda leży na krańcach Andaluzji, w miejscu gdzie rzeka Gwadalkiwir wpada do Atlantyku. Wiejący znad oceanu wiatr ponente jest gorący i wilgotny. To właśnie dzięki niemu powstaje tu wino wyjątkowe - manzanilla, rodzaj... 56
    • Miss World Biznesu 15 gru 2006, 15:00 Ponad dwa miliardy osób usłyszy o Polsce dzięki wyborom najpiękniejszej kobiety świata 58
    • Stulecie wieżowców 15 gru 2006, 15:00 Aż 80 z 200 najwyższych wieżowców powstało po 2000 r. 62
    • Cabrio na cztery pory roku 15 gru 2006, 15:00 Kabriolet jest zawsze cięższy od swojego odpowiednika z nadwoziem zamkniętym 66
    • Trawa do lizania 15 gru 2006, 15:00 Już prawie miliard złotych wydajemy rocznie na lody 68
    • Wałęsa kontra IV Rzesza 15 gru 2006, 15:00 Co by było, gdyby Niemcy nie przegrały II wojny światowej? 70
    • Upadek Edwarda Większego 15 gru 2006, 15:00 Poparcie Kremla dla Gierka malało wprost proporcjonalnie do rozszerzania się strajków w sierpniu 1980 r. 76
    • Katyń w Bykowni 15 gru 2006, 15:00 Wciąż nie znamy miejsca pochówku prawie 4 tysięcy ofiar zbrodni katyńskiej 79
    • Know-how 15 gru 2006, 15:00 Resetowanie ptaków Ptaki wędrowne z gatunku bagienników (Passerculus sandwichensis) regulują swój kompas na podstawie oświetlenia nieba nad horyzontem o wschodzie i o zachodzie słońca - odkryli szwedzcy i amerykańscy naukowcy. Dotychczas... 80
    • Nieśmiali zdobywcy 15 gru 2006, 15:00 Prawie połowa szefów dużych firm to osoby nieśmiałe 82
    • Dzikie i wściekłe 15 gru 2006, 15:00 Kleszczowe zapalenie mózgu zaatakuje tego lata dwa razy więcej Polaków niż przed rokiem 86
    • Nowa twarz cesarza 15 gru 2006, 15:00 Starożytni chirurdzy potrafili pomniejszać piersi, rekonstruować nosy i usuwać kamienie nerkowe 88
    • Bez granic 15 gru 2006, 15:00 Chiny zawirowały Chiny walczą z tropikalnymi tajfunami. Saomai, największy tajfun w Chinach od pięćdziesięciu lat, zabił już ponad 190 osób, a kolejnych kilkaset uważa się za zaginione. Ewakuowano ponad 1,5 mln osób. Saomai to ósmy... 90
    • Druga bitwa o Anglię 15 gru 2006, 15:00 Europejska Konwencja Praw Człowieka chroni islamskich terrorystów przed deportacją z Wielkiej Brytanii 92
    • Diabeł w Damaszku 15 gru 2006, 15:00 Siły międzynarodowe nie zaprowadzą pokoju w Libanie 96
    • Mafia totalna 15 gru 2006, 15:00 Włoska mafia zarabia dwa razy tyle co Fiat 98
    • Menu 15 gru 2006, 15:00 KRÓTKO PO WOLSKU Remanent zasług Walec historii tym się różni od walca drogowego, że nawet jeśli przyjdzie i wyrówna, to niekoniecznie wszystkich zadowoli. Historia i literatura pełne są nieszczęśników, których zasługi nie zostały... 102
    • Recenzje 15 gru 2006, 15:00     104
    • Arktyczne małpy i automaty 15 gru 2006, 15:00   Kolejny skazany na sukces lightrockowy zespół, który zszedł z brytyjskiej taśmy produkcyjnej i został stworzony na wzór i podobieństwo innych wyspiarskich, ale sprawdzonych już i dzielnie trzymających się na topie kapelek -... 104
    • Morskie opowieści 15 gru 2006, 15:00   Po raz pierwszy w historii pop-fonografii otrzymujemy kompendium piosenek, ballad i szant ze śpiewnika piratów. Jeśli pod ten zbiór utworów podłożymy nazwiska - jako producentów - Gore'a Verbinsky'ego i Johnny'ego Deppa intencja... 104
    • Co czytają sąsiedzi? 15 gru 2006, 15:00 "Mężczyzna szuka w książkach prawdy, kobieta złudzeń" pisał ponad 150 lat temu Edmond de Goncourt, założyciel słynnej Akademii Goncourtów. Od tamtej pory niewiele się zmieniło. Widać to choćby po wyborze, jakiego dokonują... 104
    • Czeski film 15 gru 2006, 15:00 Czeskie kino obaliło stereotyp obżartego knedliczkami i otępionego piwem Pepiczka 106
    • Boski kochanek 15 gru 2006, 15:00 Antinous był w starożytnym Rzymie popularniejszy niż obecnie największe gwiazdy show-biznesu 110
    • Pazurem - Płomień protestu 15 gru 2006, 15:00 Zafiksowani nobliści lubią, kiedy takim nieokrzesańcom jak Bush drżą ręce, gdy oni protestują 112
    • Ueorgan Ludu 15 gru 2006, 15:00 Nr 33/34 (200/201) Rok wyd. 5 WARSZAWA, środa 16 sierpnia 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Żądamy powrotu posłów z wakacji! Deszczu dość! Interwencja posłów w sprawie suszy w postaci mszy św. poselskiej przyniosła pożądany skutek i... 113
    • Skibą w mur - Sztuka mięsa 15 gru 2006, 15:00 Osoby z rozbudowaną klatką piersiowąmają większą siłę przebicia 114

    ZKDP - Nakład kontrolowany