Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej pełni funkcję głowy państwa i jest najwyższym przedstawicielem Polski na arenie międzynarodowej. Jest też gwarantem ciągłości władzy państwowej, zwierzchnikiem sił zbrojnych oraz współtwórcą polityki wewnętrznej i zagranicznej. Jego uprawnienia zawarte są w rozdziale V Konstytucji RP.
Jak zapisano w ustawie zasadniczej, prezydent „czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium”.
Droga do prezydentury
Aby zostać prezydentem, kandydat musi spełnić określone warunki. Przede wszystkim powinien być obywatelem Polski, mieć ukończone 35 lat, nie może być pozbawiony praw publicznych i musi zdobyć co najmniej 100 tysięcy podpisów poparcia. Głowę państwa wybiera się w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję. Ta sama osoba może sprawować urząd maksymalnie przez dwie kadencje.
Po wygranych wyborach nowo wybrany prezydent składa przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym (Sejmem i Senatem):
„Obejmując z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji, będę strzegł niezłomnie godności Narodu, niepodległości i bezpieczeństwa Państwa, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem”.
Do słów przysięgi może dodać: „Tak mi dopomóż Bóg”.
Reprezentacja kraju i polityka zagraniczna
Prezydent reprezentuje Polskę na arenie międzynarodowej – zarówno w kontaktach bilateralnych, jak i w organizacjach takich jak NATO czy ONZ. Choć politykę zagraniczną prowadzi Rada Ministrów, głowa państwa aktywnie uczestniczy w jej współtworzeniu i realizacji – we współpracy z premierem oraz ministrem spraw zagranicznych. To prezydent mianuje ambasadorów, ale tylko na wniosek szefa MSZ, poparty przez premiera.
Zwierzchnictwo nad armią i bezpieczeństwo kraju
Jako zwierzchnik sił zbrojnych prezydent odpowiada za obronność państwa. Wspólnie z premierem zatwierdza kluczowe dokumenty, w tym strategię bezpieczeństwa narodowego. Pomaga mu w tym Rada Bezpieczeństwa Narodowego.
W przypadku zagrożenia zewnętrznego lub napaści zbrojnej prezydent – na wniosek Rady Ministrów – może wprowadzić stan wojenny. W takim przypadku kieruje obroną kraju. Może też wydawać rozporządzenia z mocą ustawy, jeżeli Sejm nie może zostać zwołany. To on mianuje dowódców sił zbrojnych, zarządza mobilizację oraz decyduje o użyciu armii.
W razie zagrożenia ustroju, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego prezydent wprowadza stan wyjątkowy. Ma także prawo skierować wojsko za granicę – w celach pokojowych, obronnych lub antyterrorystycznych.
Udział w procesie legislacyjnym
Choć ustawy uchwala Sejm i Senat, ich wejście w życie wymaga podpisu prezydenta. Głowa państwa może skorzystać z prawa weta – wówczas ustawa wraca do Sejmu, a do jej ponownego uchwalenia potrzeba większości 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy posłów. Prezydent może też skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego, jeśli ma wątpliwości co do jej zgodności z Konstytucją.
Sam prezydent ma prawo inicjatywy ustawodawczej, czyli może przedstawić projekt ustawy. Ratyfikuje także umowy międzynarodowe i może zwrócić się z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie już obowiązujących aktów prawnych.
Rola wobec rządu
Po wyborach parlamentarnych prezydent wskazuje kandydata na premiera, zazwyczaj lidera ugrupowania mającego większość w Sejmie. Na jego wniosek powołuje następnie Radę Ministrów. Jeśli rząd nie uzyska wotum zaufania, prezydent może w kolejnych krokach ponownie wskazać kandydata. Jeśli jednak trzykrotnie Sejm nie powoła rządu, prezydent rozwiązuje parlament i zarządza wybory.
W sprawach najwyższej wagi prezydent może zwołać Radę Gabinetową, czyli posiedzenie rządu pod jego przewodnictwem.
Uprawnienia nominacyjne
Prezydent powołuje na ważne funkcje państwowe, m.in.:
- ministrów – na wniosek premiera
- sędziów (na wniosek KRS)
- prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego
- pierwszego prezesa Sądu Najwyższego
- członków Rady Polityki Pieniężnej (3 z 9)
- członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego
- szefa swojej Kancelarii
- dwóch członków KRRiT
Na wniosek Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów może też nadać tytuł profesora. Wnioskuje do Sejmu o powołanie prezesa NBP. Może też wyrazić zgodę na przyjęcie przez obywatela RP odznaczenia od państwa obcego.
Ordery, obywatelstwo i prawo łaski
Prezydent nadaje ordery i odznaczenia państwowe – może to uczynić z własnej inicjatywy lub na wniosek m.in. premiera czy ministrów. Podejmuje też decyzje dotyczące obywatelstwa – może je przyznać lub wyrazić zgodę na jego zrzeczenie się.
Jako jedyny w państwie ma również prawo łaski – może darować skazanemu karę lub ją złagodzić. Nie dotyczy to jednak osób skazanych przez Trybunał Stanu.
Orędzia i referenda
Prezydent ma prawo występować z orędziem do Sejmu, Senatu lub Zgromadzenia Narodowego. Może również wygłaszać orędzia do obywateli w mediach publicznych. Na wniosek prezydenta, za zgodą Senatu, można zarządzić referendum w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa.
Akty urzędowe
W ponad 30 przypadkach prezydent może wydawać tzw. akty urzędowe bez kontrasygnaty premiera – m.in. zarządzać wybory, stosować prawo łaski, przedstawiać inicjatywy ustawodawcze, nadawać obywatelstwo czy ordery. Pozostałe akty – np. dotyczące mianowania ambasadorów – wymagają kontrasygnaty szefa rządu.
Koniec kadencji i nadzwyczajne sytuacje
Kadencja prezydenta kończy się po pięciu latach. Jeśli nie może on pełnić obowiązków (z powodu choroby, rezygnacji, śmierci czy unieważnienia wyborów), jego zadania przejmuje marszałek Sejmu. W przypadkach przejściowych decyzję podejmuje Trybunał Konstytucyjny, w trwałych – Zgromadzenie Narodowe.
Prezydent może zostać pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu za złamanie Konstytucji, ustaw lub przestępstwo. Wówczas Zgromadzenie Narodowe zawiesza go w urzędowaniu, a wyrok Trybunału Stanu może zakończyć jego prezydenturę.
Czytaj też:Oto pierwsze efekty wygranej Karola Nawrockiego. Tusk i Kaczyński pod presją
Czytaj też:
Kibice zachwyceni po wygranej Nawrockiego. Uwagę zwraca jedna rzecz