Autyzm, czyli jedna z różnorodności

Autyzm, czyli jedna z różnorodności

Nie kumam emocji, męczą mnie natręctwa
Nie kumam emocji, męczą mnie natręctwa
Spektrum autyzmu to część ludzkiej tożsamości. Nie da się tego wyłączyć, zmienić ani wyleczyć, bo to nie choroba, tylko zbiór cech. Można natomiast akceptować i pomóc.

Kiedy Julek miał pięć lat, zaczął odtwarzać filmiki. Przypominał sobie na przykład któryś z ulubionych odcinków Bolka i Lolka i odtwarzał go scena po scenie. Nie robił tego w sposób czytelny dla innych, odtwarzał w myślach, a na zewnątrz wydawał ciche piski i pomruki, zaciskał dłonie, klaskał, pochylał się i prostował na przemian, podskakiwał. Teraz ma dziewięć lat i nadal odtwarza, już nie Bolka i Lolka, lecz to, co przeżył, zobaczył, robił i mówił. Jego matka martwi się: – W końcu ktoś go z tego powodu wyśmieje, nowo poznani rówieśnicy mogą go unikać. Do niedawna terapeuci mówili jej, że to ważne, by syn ograniczył „odtwarzanie”. Przekonywali, że nawyk utrudnia Julkowi rozwój kontaktów społecznych. Matka miała się z nim umówić, że będzie to robił tylko w swoim pokoju, kiedy nikt nie widzi.

Tłumaczyła mu więc: – To dziwnie wygląda, dzieci będą się śmiały. Niedawno jednak poszła z Julkiem do psychiatry, która stanowczo odradziła używania takich słów, bo dziecko utrwali sobie, że jest dziwne, i będzie miało niską samoocenę. Tłumaczyła matce Julka, że w psychiatrii i psychologii odchodzi się od dostosowywania za wszelką cenę osób ze spektrum autyzmu do społeczeństwa. To społeczeństwo musi się przyzwyczaić, że są w nim osoby ze spektrum. Takie są najnowsze trendy. Świadomość autyzmu rośnie. Mówi się o nim coraz więcej, bo wzrasta liczba diagnoz, szacuje się, że spektrum autyzmu dotyczy 1 proc. społeczeństwa. Równie szybko zmienia się postrzeganie autyzmu. W latach 50. kwalifikowano go jako chorobę. Do dziś niezorientowane osoby mówią o „chorych na autyzm”, choć specjaliści walczą uparcie z tym określeniem. Mówią raczej: zaburzenia.

Osoba ze spektrum autyzmu nie jest chora, tylko ma deficyty w niektórych obszarach, relacjach społecznych, komunikacji i zachowaniach. Jednak najnowsze podejście do autyzmu nie opisuje go już nawet jako zespołu zaburzeń. Specjaliści, którzy je praktykują, traktują spektrum autyzmu jako zespół cech albo stanów. – Sposób postrzegania autyzmu zmienia się wraz z pogłębianiem wiedzy o rozwoju człowieka – mówi Aleksandra Oszczęda, terapeutka, pedagożka specjalna z fundacji Prodeste, która zajmuje się osobami ze spektrum autyzmu. – Człowiek ze spektrum to nie jest ktoś, kto się zepsuł i trzeba go naprawić. Jemu trzeba pomóc w tym, co mu sprawia problem. Jemu, nie społeczeństwu. Natomiast problemem społeczeństwa jest to, że nie dorosło do tego, żeby zaakceptować inność. Można mu pomóc to zmienić. Takie podejście jest ważne również z powodu sposobu, w jaki osoby z autyzmem postrzegają same siebie. – Język wpływa na sprawczość i samoocenę. Jeśli ktoś całe życie słyszy, że jest zaburzony, chory, przyjmuje to jako ocenę siebie, przestaje w siebie wierzyć, nie rozwija się, nie ma motywacji – tłumaczy Ewa Furgał, edukatorka antydyskryminacyjna, która sama też ma diagnozę ZA. Jest autorką bloga „Dziewczyna w spektrum” i projektu „ZAwodowe ZAprzyjaźnianie się” dla niepracujących dziewczyn z zespołem Aspergera. – Osobom piętnowanym od dzieciństwa dużo trudniej być szczęśliwymi, spełnionymi. Język modeluje też zachowanie innych osób, człowiek uznawany za chorego lub zaburzonego jest traktowany inaczej niż zdrowy i „normalny”. Moje osobiste i zawodowe doświadczenie to potwierdza.

Bieganie i kiwanie

Sposób postrzegania wpływa na podejście do terapii. Właśnie dlatego psychiatra Julka ostrzegała jego matkę przed zakazywaniem mu „odtwarzania”. Podobne zachowania, częste u osób autystycznych, mają swoją angielską nazwę: stim. Stim to także kiwanie się, trzepotanie rękami czy chodzenie w kółko. – Dziecko uspokaja się w ten sposób i relaksuje – tłumaczyła psychiatra matce Juliana. – Pani też ma swoje sposoby na relaks, pewnie siada pani wieczorem wygodnie z pachnącą herbatką i włącza sobie serial? Przyjemne. A jak by się pani czuła, gdyby ktoś nagle wszedł i zabronił pani tego robić, tłumacząc, że to dziwnie wygląda? – Dlaczego jest społeczne przyzwolenie na to, że ktoś po pracy przebiera się w obcisły, kolorowy strój i biega po ulicy albo macha sztangą, a nie ma na to, że się kiwa? – pyta Aleksandra Oszczęda. – To też jest sposób na relaks. Każdy z nas dąży do tego, żeby żyć w komforcie, mamy na to różne strategie, niektórzy się kiwają. Trzeba zrozumieć, skąd się bierze ta potrzeba, i zaakceptować ją zamiast z nią walczyć.

Jednak osoba z autyzmem żyje w społeczeństwie, które rozumie bieganie po ulicy, a nie rozumie kiwania. Kiedy dorosły robi to w pracy, koledzy go unikają. To jest bolesne. Kiedy dziecko stimuje w szkole, inni uczniowie je wyśmiewają albo prześladują. Dlatego tradycyjna terapia poleca powstrzymywanie zachowań, które mogą być uznane za dziwne. Terapia oparta na akceptacji też przyjmuje to rozwiązanie, ale tylko wtedy, kiedy człowiek ma w sobie gotowość, żeby dostosować się do większości. – Musi mieć motywację, na przykład potrzebę posiadania przyjaciół – mówi Aleksandra Oszczęda. – Wtedy świadomie, z pomocą terapeuty podejmuje pracę nad sobą. Jeśli jednak dziecko nie jest teraz w stanie tego zrobić, pracujemy z otoczeniem, żeby je zrozumiało.

Oczywiście nie zawsze to jest możliwe, jednak najgorsze, co można zrobić, to przemieniać osobę ze spektrum w innego człowieka. Niektórzy potrafią nad tym zapanować i stimować, kiedy nikt nie widzi. Jednak maskowanie kosztuje. – Jeśli otoczenie to wyśmiewa, rodzina zabrania, człowiek nabiera przekonania, że coś jest z nim bardzo nie tak i próbuje przestać. Ale potrzeba stimowania nie znika, zamienia się w autoagresję – mówi Ewa Furgał. Ona zagryza wtedy do krwi wargę albo rozdrapuje ranki na skórze. – Oprócz stimowania ukrywamy, jeśli oczywiście jesteśmy w stanie to robić, niechęć do społecznych interakcji, grupowych wyjść, spotkań towarzyskich, small talków, kłopoty z komunikowaniem się, nieumiejętność czytania ludzkich intencji i emocji, lęk przed zmianami. Wszystko, co mogłoby sprawić, że zostaniemy napiętnowani i odrzuceni. Konsekwencje autystycznych zachowań mają ten sam potencjał, co konsekwencje ich ukrywania. Wciąż jednak społecznie bardziej opłaca się je ukrywać, wiele osób dzięki temu ma pracę, jakąś bliską relację, akceptację otoczenia.

Agresja? przeciążenie

Mama Zosi, ośmiolatki z zespołem Aspergera, wspomina koszmarne podróże tramwajem. Tłok, gorąco, w okno świeci słońce. Dla większości pasażerów to tylko uciążliwość, dla Zosi atak na zmysły. Dziewczynka zaczyna się nerwowo kręcić, wydaje z siebie przeciągłe dźwięki. – Próbuje się uspokoić, jednak wtedy zazwyczaj ktoś się do niej odzywa, komentując to, że się denerwuje – opowiada mama. – To jest o ten jeden bodziec za dużo. Zosia zaczyna wrzeszczeć, bić, uderzać głową o cokolwiek. Musimy wysiąść i przeczekać. To meltdown, czyli niekontrolowana reakcja organizmu na przeciążenie sensoryczne. Julka spotkało to kilka razy podczas ostatnich wakacji. Raz po długiej, 12-godzinnej podróży samochodem znalazł się w nowym miejscu, wśród nowych dźwięków, w innym państwie, w obcym mieszkaniu, był upał, przez okno wpadało ostre słońce.

Wrzeszczał przez godzinę tak strasznie, że jego rodzice byli gotowi na przyjście policji. Rodzice, którzy nie wiedzą, czym jest meltdown, karzą dzieci za takie zachowanie, biorąc je za agresję. Świadkowie ataku komentują, że dzieciak jest rozwydrzony, a matka nieudolna. Rodzice Julka rozmawiają z nim, powtarzając, że nie może tak robić. Wszystko źle, bo to jest coś, nad czym on nie potrafił zapanować. Dorosłym też się to zdarza. – Część osób czuje, że się zbliża, i potrafią wyjść z obciążającej sytuacji lub opóźnić wybuch. Ale jeśli on już nastąpi, nie mamy nad tym kontroli – mówi Ewa Furgał. I opowiada, co czuje, kiedy meltdown minie: – Absolutne rozbicie, chęć zniknięcia i poniżenie, a potem obezwładniające zmęczenie. Częściej od meltdownu przydarza jej się shutdown. To także jest reakcja na przeciążenie sensoryczne, ale polega na wyłączeniu się. – Wtedy przestaję mówić, nie jestem w stanie się komunikować, potrzebuję odizolować się od ludzi i bodźców, najczęściej wchodzę pod koc i przeczekuję – opowiada. – Kiedy otoczenie nie rozumie zachowania osób ze spektrum autyzmu, dyskryminuje je – mówi Aleksandra Oszczęda. – Dlatego tak ważna jest edukacja. Dużą rolę odgrywają w niej self-adwokaci, czyli osoby ze spektrum, które opowiadają o swoich doświadczeniach.

Nic na siłę

Do autobusu wsiada chłopiec ze spektrum autyzmu, który na Treningach Umiejętności Społecznych (TUS) nauczył się, że ma się witać z innymi ludźmi. Widzi dwie koleżanki z klasy, woła więc głośno od drzwi: „Dzień dobry, Zosiu, dzień dobry, Marysiu”. Dziewczynki chichoczą, a po pierwszej lekcji klasa przedrzeźnia chłopca, witając się z nim uroczyście co kilka minut i wybuchając śmiechem. Taki przykład podają terapeuci przeciwni sztywno prowadzonym TUS-om. Jeśli dziecko, które nie komunikuje się tak jak większość, czyli się nie wita i nie rozróżnia kontekstów sytuacyjnych, słyszy, że ma się zawsze przywitać, zrobi to w sztuczny sposób.

Czy od tego poprawią się jego relacje społeczne? Nie, mogą się za to pogorszyć. – Terapia powinna polegać na akceptacji i zrozumieniu – mówi Aleksandra Oszczęda. – Mówi się, że nie ma dwóch jednakowych osób autystycznych. Nie można stosować na siłę metod dobrych na autyzm, tylko trzeba się starać pomóc konkretnemu człowiekowi. Rozwijać jego świadomość. Zamiast uczyć sztywno mówienia „dzień dobry”, wytłumaczyć mu, po co to robimy. Możemy zauważyć, że chce mieć kolegów, i pomyśleć z nim, co zrobić, żeby ich miał. Osobom neurotypowym też trzeba tłumaczyć, że można na wiele sposobów reagować na bodźce, przetwarzać informacje. Nie ma jednego właściwego. – Spektrum autyzmu jest mniej typowym modelem rozwoju człowieka, sposobem myślenia i odbierania rzeczywistości – mówi Ewa Furgał. – Osoby w spektrum autyzmu dostrzegają raczej szczegóły niż całość obrazu, częściej widzą wzory i schematy niż kontekst wydarzeń. Przetwarzają bodźce sensoryczne inaczej niż większość ludzi, mają nadwrażliwości lub niedowrażliwości.

Nasze układy nerwowe często ulegają przeciążeniu ze względu na natłok bodźców i informacji. Te informacje są odbierane oddzielnie, nie łączą się automatycznie. Podczas rozmowy z drugim człowiekiem oddzielnymi informacjami będą słowa i ich znaczenie, dźwięk, ton głosu, mimika, gestykulacja. Dlatego osoby w spektrum autyzmu często potrzebują więcej czasu na reakcję i wolą kontakt z jedną osobą. Potrzebujemy swoich sposobów na porządkowanie informacji, część z nas myśli obrazami, część tekstem, sporo osób uwielbia tabele, wzory, schematy, słowniki, mnóstwo osób coś kolekcjonuje. Kiedy matka autystycznego dziecka będzie o tym wiedzieć, zrozumie też, jak wielką wagę ma kolekcja autek w pokoju dziecinnym. I że żadnego z nich nie można

zabrać ani wyrzucić. Dzięki temu jej dziecko będzie czuło się bezpiecznie. – Spektrum autyzmu to tylko jedna spośród mnóstwa różnic między ludźmi – mówi Ewa Furgał. – Jednak niektóre różnice są traktowane jak odstępstwo od normy. Mechanizm traktowania osób autystycznych jako gorszych jest taki sam jak w przypadku innych mniejszości. Powinniśmy uczyć się widzieć wartość w ludzkiej różnorodności, a jednocześnie wspierać tych, którym jest trudniej, i tak kształtować rzeczywistość społeczną, aby uwzględniała potrzeby różnych osób, nie tylko większości. Spektrum autyzmu to część tożsamości. Nie wybieramy sobie jej, nie możemy jej odłączyć, rodzimy się z nią i mamy ją przez całe życie. Kluczowe jest to, żeby zrozumieć, że tacy jesteśmy. Ani gorsi, ani lepsi, tylko inni.

Okładka tygodnika WPROST: 14/2019
Więcej możesz przeczytać w 14/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2019 (1880)

  • Zdarzyło się 1 kwietnia 31 mar 2019, 20:00 Zapowiadał się słoneczny dzień. Anna spakowała synowi drugie śniadanie i pomachała na pożegnanie. Jeden komplet książek był w domu, drugi w szkole, 14-letniemu Maćkowi, uczniowi ósmej klasy, wystarczał zatem mały plecak. Poza tym... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 31 mar 2019, 20:00 JEDEN Z SOCJOLOGÓW ZWIERZYŁ SIĘ NAM, ŻE DORADZAŁ PARTII RZĄDZĄCEJ, BY ZAATAKOWAŁA ROBERTA BIEDRONIA. – Radziłem, żeby politycy PiS postarali się, aby w telewizji publicznej puszczono materiały uderzające w lidera Wiosny, bo przy... 6
  • Obraz tygodnia 31 mar 2019, 20:00 90,5 % nauczycieli LO w Świebodzicach zagłosowało za przystąpieniem do strajku – to koledzy z pracy urlopowanej na czas ministerialnej misji Anny Zalewskiej Wygrani Hodowcy cebuli Kilogram tego warzywa w Polsce osiągnął już cenę 4 zł.... 9
  • Info radar 31 mar 2019, 20:00 W obronie opozycjonisty Amnesty International broni mieszkającego w Polsce czeczeńskiego opozycjonisty Tumso Abdurachmanowa, którego nasz kraj chce odesłać do ojczyzny. Zdaniem obrońców praw człowieka to może oznaczać śmierć. Dwa... 10
  • Tandeta i byle jakość 31 mar 2019, 20:00 MOTYWOWANA RZĄDZĄ SZYBKIEGO ZYSKU BYLEJAKOŚĆ, A NIE POWIĄZANIA Z CHIŃSKIM WYWIADEM, MA BYĆ GŁÓWNYM POWODEM, dla którego produkty koncernu Huawei nie są bezpieczne dla użytkowników. Od rozpoczęcia w krajach anglosaskich wielkiej... 11
  • Mroczna energia weszła mi pod skórę 31 mar 2019, 20:00 Rozmowa z Magdaleną Cielecką, aktorką 12
  • Przedsiębiorcy bronią prezesa PMPG 31 mar 2019, 20:00 Cezary Kaźmierczak, prezes Związku Przedsiębiorców i Pracodawców, udzielił poręczenia Michałowi Lisieckiemu, wydawcy „Wprost”. Prezes PMPG przebywa od kilkunastu dni w areszcie – zdaniem ekspertów – bezprawnie. 14
  • Prawa autorskie nie są sexy 31 mar 2019, 20:00 Lewo TAK SIĘ JAKOŚ PRZYJĘŁO W NASZEJ KULTURZE, ŻE JAK KTOŚ WYPRODUKUJE GWOŹDZIE LUB WSTAWI USZCZELKĘ W KRANIE, TO MU się za to płaci. Bez dyskusji i dyrektywy. Gwóźdź i sprawny sanitariat to materialne efekty czyjeś pracy. Innym, np.... 15
  • Jak zabija hejt 31 mar 2019, 20:00 Byłam ofiarą seksizmu i przemocy słownej. Dlatego mówię „stop” mowie nienawiści – mówi Doda, piosenkarka. 16
  • Polacy są bardziej antyklerykalni, niż się wydaje 31 mar 2019, 20:00 Kościół zbyt długo spowiadał Polki i Polaków. Najwyższy czas, żebyśmy my zaczęli spowiadać zdeprawowany Kościół – mówi Robert Biedroń, lider partii Wiosna. 22
  • Kościół nie jest uprzywilejowany 31 mar 2019, 20:00 Religia nie jest przedmiotem dodatkowym – mówi ks. Paweł Rytel-Andrianik, rzecznik prasowy Episkopatu. 27
  • Foch minister finansów 31 mar 2019, 20:00 Teresa Czerwińska to najgorętsze nazwisko w rządzie od kilku tygodni. W mediach mnożą się spekulacje, czy w związku z piątką Kaczyńskiego podała się do dymisji, czy też tylko, jak mawia młodzież, strzeliła focha. 28
  • Bezlitosny prokurator 31 mar 2019, 20:00 Nie ma zmowy. Nie ma obstrukcji”. Tak Donald Trump obwieścił na Twitterze wnioski specjalnego prokuratora prowadzącego przez dwa lata śledztwo przeciw niemu. Po zakrojonym z iście amerykańskim rozmachem śledztwie prokurator Robert Mueller... 31
  • Dlaczego Polacy umierają 31 mar 2019, 20:00 Główny Urząd Statystyczny właśnie podał alarmującą statystykę: drugi rok z rzędu oczekiwana długość życia w Polsce spadła. Jest to jeden z podstawowych wskaźników społecznego dobrostanu. Urodzony dzisiaj Polak będzie średnio... 32
  • Duże dzieci 31 mar 2019, 20:00 Polska będzie wolna od LGBT – twierdzi Elżunia Kruk. Za rządów PiS w Polsce jest tak dobrze, jak jeszcze nigdy – chwali się Jędruś Przyłębski. Kościół nie zabrania homoseksualistom kochać, natomiast nie mogą oni oczywiście... 34
  • Autyzm, czyli jedna z różnorodności 31 mar 2019, 20:00 Spektrum autyzmu to część ludzkiej tożsamości. Nie da się tego wyłączyć, zmienić ani wyleczyć, bo to nie choroba, tylko zbiór cech. Można natomiast akceptować i pomóc. 36
  • Mój syn aspergerowiec 31 mar 2019, 20:00 Z byłym mężem mam umowę, że prowadzimy Tomka do matury w klasie integracyjnej, a potem nie trąbimy, że powinien mieć specjalne prawa. Niech znajdzie takie miejsce, w którym będzie mógł się realizować bez żadnego „ale” – mówi Monika Zamachowska. 40
  • Nie wstydzę się swojej seksualności 31 mar 2019, 20:00 Nie pytałam lekarzy, czy będę mogła uprawiać seks, bo wiem, że mogę – mówi Izabela Sopalska-Rybak, prezeska Fundacji Kulawa Warszawa, działaczka społeczna. 44
  • Ja pani na fotel nie wsadzę 31 mar 2019, 20:00 Droga niepełnosprawnych na fotel ginekologiczny to ciągłe pokonywanie barier. Fizycznych i mentalnych. 47
  • Plastikowy nóż na gardle 31 mar 2019, 20:00 Wprowadzony w Unii zakaz używania jednorazowego plastiku to dobra wiadomość dla środowiska naturalnego i start-upów, które już pracują nad nowymi tworzywami. Za to producenci plastikowych naczyń, sztućców i słomek nie znają swojej przyszłości. 48
  • Upadłe miasta 31 mar 2019, 20:00 Jeszcze pod koniec PRL-u tętniło w nich życie, zarówno gospodarcze, jak i społeczne. Dzisiaj wyludniają się w zastraszającym tempie, a opuszczone budynki po fabrykach straszą przyjezdnych. 52
  • Przyszłość bez dymu 31 mar 2019, 20:00 W Polsce rośnie zainteresowanie produktami alternatywnymi wobec tradycyjnych papierosów. 56
  • Hossa Bessa 31 mar 2019, 20:00 Węgiel bez kredytu MBank nie będzie już dawał kredytów na energetykę węglową i kopalnie. Ta branża trafiła na czarną listę czwartego największego banku działającego w Polsce. mBank, który należy do niemieckiego Commerzbanku,... 57
  • Orły zmieniają oblicze Dolnego Śląska 31 mar 2019, 20:00 Niektóre miejscowości w regionie długo borykały się z problemami okresu transformacji. 58
  • Nagrody dla samorządowców 31 mar 2019, 20:00 W przyszłym tygodniu w Krakowie zostaną ogłoszone wyniki II edycji Rankingu Finansowego Samorządu Terytorialnego w Polsce. To szczegółowy raport przedstawiający kondycję finansową jednostek samorządowych. 61
  • Sługa ludu 31 mar 2019, 20:00 W kampanii prezydenckiej na Ukrainie znani od lat politycy postawili na wartości, które powinny być ważne dla Ukraińców. Tymczasem największe szanse na wygraną ma Wołodymyr Zełenski, człowiek bez doświadczenia w polityce, który mówi wyborcom: rządźcie wy. 62
  • Przesuwanie Wielkiego Muru 31 mar 2019, 20:00 Cały świat wiedział, że Chińczycy go zwodzą, ale nikt nic z tym nie robił. Donald Trump udowodnił wojną celną z Pekinem, że chiński mur można ruszyć, i dziś wszyscy korzystają z tej okazji – mówi Ichiro Fujisaki, były ambasador Japonii w USA, ONZ i WTO. 67
  • Leczenie tylko dla kobiet? 31 mar 2019, 20:00 Z powodu powikłań w ciągu pierwszego roku od złamania szyjki kości udowej umierają co piąta kobieta i co trzeci mężczyzna – alarmuje prof. Ewa Marcinowska-Suchowierska, geriatra. 70
  • Mózg lubi się najeść 31 mar 2019, 20:00 Restrykcyjne diety, fast foody, nadużywanie alkoholu, zamiłowanie do słodkości – wszystko to niekorzystnie wpływa na pracę mózgu. Co jeść, by jak najdłużej był sprawny? 72
  • Szekspir przeciwko brexitowi 31 mar 2019, 20:00 Frustruje mnie, gdy słyszę, jak Theresa May mówi: „Ludzie zadecydowali”. 52 proc. głosowało „tak”, więc ta wypowiedź wyklucza 48 proc. mieszkańców kraju – o polityce i wyreżyserowanym przez siebie filmie „Biały kruk” opowiada Ralph Fiennes. 74
  • Stary na nowo 31 mar 2019, 20:00 Premiery „Królestwa” Remigiusza Brzyka i „Roku z życia codziennego w Europie Środkowo-Wschodniej” Pawła Demirskiego w reżyserii Moniki Strzępki potwierdzają, że w Krakowie zdarzył się cud. Narodowy Stary Teatr odżył. 78
  • Ostatnie lato dzieciństwa 31 mar 2019, 20:00 Nie zdajemy sobie sprawy, jak mało przestrzeni dajemy dziecku na własne emocje, ocenę sytuacji, wyrobienie sobie zdania. Ja namawiam, by traktować je jak partnera w rozmowie – mówi szwedzka pisarka Åsa Lind. 82
  • Wydarzenie 31 mar 2019, 20:00 W poszukiwaniu korzeni „Yomeddine. Podróż życia”, reż. A.B. Shawky, PMPG Polskie Media Kiedy umrę, nikt mnie nawet nie wspomni – mówi Beshar. Jest cholernie dobrym człowiekiem. Ale los nie obchodzi się z nim łagodnie. Na co dzień... 84
  • Film 31 mar 2019, 20:00 Szczęśliwa rodzina Pixar to nie wszystko. Twórcy dziecięcego kina proponują alternatywę dla wystudiowanych trójwymiarowych światów i wracają do klasycznych animacji z charakterystyczną, autorską kreską. Marcin Wasilewski i Łukasz... 85
  • Muzyka 31 mar 2019, 20:00 Australijski wizjoner Na eksperymenty kompozytorskie i formalne pochodzącego z Australii Flume’a czeka się z nadzieją, że przyniosą muzyce przełom. Album „Hi This Is Flume” nim nie jest, ale to zbiór zaskakująco melodyjnych nagrań i... 86
  • Książka 31 mar 2019, 20:00 Jamajska gorączka Po „Krótkiej historii siedmiu zabójstw” Marlon James stał się gwiazdą literatury, nic więc dziwnego, że wydawcy przypomnieli sobie o jego debiutanckiej powieści. Bardzo dobrze, bo to utwór jeśli nie wybitny, to... 87
  • Kalejdoskop 31 mar 2019, 20:00 Miłość w czasach przemocy Giacomo Puccini, „Tosca”, reż. Barbara Wysocka, Teatr Wielki – Opera Narodowa, 2019 Tosca”, jedna z najpopularniejszych oper, to wciąż aktualna opowieść o miłości, nierównościach, nadużyciach... 88
  • Prima aprilis 31 mar 2019, 20:00 W miarę jak żyjemy, jest nam coraz mniej do śmiechu i może dlatego prima aprilis nie cieszy już tak jak dawniej, pozostając atrakcją dzieciństwa. 90
  • Analogowa rozrywka 31 mar 2019, 20:00 Rocznie na świecie powstaje kilka tysięcy gier planszowych. W Polsce boom na planszówki trwa w najlepsze, a ich pozycja na rynku rozrywkowym wciąż rośnie. Tak samo jak liczba twórców, którym marzy się wydanie bestsellerowej gry. 92
  • Co mnie inspiruje 31 mar 2019, 20:00 Taksówkarz to taki współczesny filozof mówi Rafał Olbiński 96
  • Zupa z czarnym charakterem 31 mar 2019, 20:00 Co by było, gdyby Jacek Soplica nie otrzymał od Horeszków czarnej polewki? 97
  • Zrób sobie... Saryusza-Wolskiego 31 mar 2019, 20:00 Kandydat PiS na europosła właśnie ogłosił, że będzie bronić Europy. Cała Europa świętuje z tej okazji i z wdzięczności stawia mu pomniki. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany