Upadłe miasta

Upadłe miasta

Jeszcze pod koniec PRL-u tętniło w nich życie, zarówno gospodarcze, jak i społeczne. Dzisiaj wyludniają się w zastraszającym tempie, a opuszczone budynki po fabrykach straszą przyjezdnych.

Aż 122 miasta w Polsce są zagrożone kryzysową i długofalową zapaścią. Takialarmujący wniosek przyniosły badania przeprowadzone przez Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk. Ich analiza pokazała prawdziwą mapę biedy w Polsce. Mapę miast upadłych. Czyli takich, które nie poradziły sobie w czasach transformacji ustrojowej. Czasami są to całe regiony biedy, a czasami kilka kilometrów od upadłego miasta istnieje prawdziwa oaza bogactwa. Obraz, jaki wyłonił się dwa lata temu, nie był optymistyczny. Obecny rząd mocno stawia na rozwój mniejszych miejscowości i transfery socjalne. Przed nami nowa oferta PiS, czyli piątka Kaczyńskiego. Do tego cały kraj stał się jedną wielką specjalną strefą ekonomiczną, co ma ułatwiać włodarzom pozyskiwanie inwestorów. Czy to wystarczy, by uratować upadłe miasta?

Trójkąt biedy

W czasach Polski Ludowej to niespełna 30-tysięczne miasteczko na Opolszczyźnie mogło się pochwalić rozbudowanym przemysłem. Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Frotex” w czasach swojej świetności zatrudniały nawet 4 tys. osób i były największą tego typu fabryką w Polsce. Drugą gospodarczą nogą miasta były Prudnickie Zakłady Obuwia „Primus”, które dawały zatrudnienie ponad tysiącu mieszkańców. W Prudniku były też państwowy zakład meblarski i jednostka wojskowa. Ofert pracy nie brakowało. Aż przyszła zmiana ustroju. Najpierw z miasta zniknęło wojsko. – To jeszcze nie było najstraszniejsze – tłumaczy Jarosław Szóstka, zastępca burmistrza Prudnika. – Jednostka nie była specjalnie duża, a ościenne garnizony przyjęły naszych żołnierzy. Ten cios przeżyliśmy więc w miarę bezboleśnie. Krach przyszedł, gdy potężne do tej pory zakłady przemysłowe przestały sobie radzić na wolnym rynku. W 2004 r. padł „Primus”, sześć lat później poddał się „Frotex”. Wraz z zamykaniem fabryk przyszła depopulacja. – Nasz region leży w trójkącie biedy, czyli Brzeg, Nysa, Głubczyce – mówi Szóstka. – To tutaj są najwyższe w regionie bezrobocie i najniższe zarobki.

A w związku z brakiem perspektyw nie tylko w Prudniku, ale także w okolicach mieszkańcy decydowali się na masową emigrację. W regionie jest liczna mniejszość niemiecka. – Ci ludzie wyrabiali sobie niemieckie paszporty i dokumenty i wyjeżdżali za zachodnią granicę. Bardzo często na zawsze, zabierając ze sobą całe rodziny i znajomych – mówi zastępca burmistrza. Im mniej mieszkańców, tym mniejsze wpływy z podatków. A do utrzymania została infrastruktura miejska – wodociągi, kanalizacja, wywóz odpadów. Przy jednocześnie rosnących kosztach stałych spadały wpływy. Sytuację Prudnika, bez owijania w bawełnę, podsumował jego były burmistrz. – Dotknęły nas wszystkie plagi, w tym bezrobocie, depopulacja, migracje i emigracje, upadek największych w mieście firm czy też w końcu starzenie się społeczeństwa – mówił Franciszek Fejdych.

Z nieba do piekła

Olbrzymia część zagrożonych miast znajduje się na ścianie wschodniej Polski. Najbardziej dobitnym przykładem spektakularnego upadku są podbiałostockie Łapy. Miasto zaczęło rozkwitać wraz z oddaniem do użytku kolei warszawsko-petersburskiej w 1862 r. Wówczas Francuzi uruchomili także potężny zakład naprawy parowozów i wagonów. W szczytowym momencie, w przededniu II wojny światowej, firma zatrudniała ponad 2 tys. osób. Łapy liczyły wówczas niecałe 8 tys. mieszkańców. W PRL powstała tam także jedna z największych cukrowni w Polsce. Dwa potężne zakłady w liczącym wówczas niecałe 16 tys. mieszkańców mieście oznaczały prawdziwe eldorado. Do Łap do pracy dojeżdżali mieszkańcy nie tylko okolicznych wsi, ale także białostoczanie. Niestety – Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego (ZNTK) i cukrownię zamknięto prawie jednocześnie.

Cukrownia przestała istnieć w 2008 r., w 2009 r. nie było już ZNTK. – Takiego uderzenia Łapy nie mogły wytrzymać – mówi Marcin Leoszko ze Związku Przedsiębiorców i Pracodawców, mieszkający na co dzień w Białymstoku. – To cios, który powaliłby o wiele większe i silniejsze ośrodki. Pojawiło się gigantyczne bezrobocie, którego nie dało się zbić w żaden sposób. Tym bardziej że cały region miał problem z pracą. Co ciekawe, łapska cukrownia przynosiła zyski i się rozwijała. W 2007 r. skupiła 400 tys. ton buraków i wyprodukowała 60 tys. ton cukru. Dlaczego więc zamknięto dochodowy biznes? Oficjalnym powodem było podjęcie przez UE decyzji o zmniejszeniu produkcji cukru w krajach unijnych. Spadek w polskiej produkcji miał wtedy wynieść 13 proc. Spółka Cukrowa musiała podjąć decyzję o zakończeniu działalności przez przynajmniej dwa podmioty. Padło m.in. na Łapy. – Niemal każda łapska rodzina miała kogoś, kto pracował w cukrowni albo w ZNTK – tłumaczy Krzysztof Gołaszewski, burmistrz Łap. – Po zamknięciu cukrowni było bardzo źle, po upadku ZNTK był już prawdziwy koszmar. Tym bardziej że duża część osób przepracowała w jednej firmie całe swoje życie. Gdy zostało im kilka lat do emerytury, a dowiedzieli się, że zostają na bruku i muszą się przekwalifikować, to był dla nich szok. Były wówczas też takie przypadki, że cała rodzina traciła pracę z dnia na dzień. Bo np. w ZNTK pracował ojciec, matka i ich syn z synową.

Król bezrobocia

25,1 proc. – tyle w styczniu 2019 r. wyniosła stopa bezrobocia w powiecie szydłowieckim (w skali kraju bezrobocie wyniosło wówczas 6,1 proc.). Miasto od czasu zmiany ustroju nie jest w stanie sobie poradzić z problemem braku pracy. W II RP w Szydłowcu produkowano karoserie do polskich samochodów AS. Były to pierwsze warszawskie taksówki. W czasach PRL ten rejon był m.in. zagłębiem kamieniarskim, ale po wielkich zakładach nie ma już śladu. Zostały małe prywatne działalności. To tutaj ulokowano także Zakład Elektroniki Przemysłowej „Profel”, który przygotowywał elektronikę dla wojska. Niestety z tych wszystkich działalności niewiele w Szydłowcu zostało, a samo miasto jest modelowym przykładem kompletnego braku pomysłu na rozwój.

Prawdziwy dramat może czekać za to jedno z najstarszych polskich miast – Braniewo. Według wyliczeń naukowców z PAN liczba ludności tej 17-tysięcznej miejscowości może się zmniejszyć aż o 40 proc. W Braniewie jak na dłoni widać zwijanie się miasta. Poprzez różnego rodzaju reorganizacje i restrukturyzacje zmniejsza się niemal wszystkie publiczne instytucje: od jednostki wojskowej poprzez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Urząd Skarbowy, Pocztę Polską, aż po- ostatnio – zakład karny. Dużych inwestorów prywatnych tu nie ma i nigdy w zasadzie ich nie było. Miasto może liczyć jedynie na drobny biznes i handel. Ale ten ostatni od kilku lat również zamiera. Położenie przy samej granicy z Federacją Rosyjską pozwalało żyć z przyjezdnych Rosjan. Ale odkąd rząd zdecydował w 2016 r. o ograniczeniu tzw. małego ruchu granicznego z Obwodem Kaliningradzkim, nawet te wrota zostały zamknięte. Nie mówiąc już o tym, że regularnie likwiduje się kolejne połączenia kolejowe i autobusowe z większymi ośrodkami miejskimi. Niedługo z Braniewa ciężko będzie nawet uciec do większego miasta bez własnego samochodu. W niemal identycznej sytuacji na Warmii i Mazurach są Bartoszyce, Kętrzyn, Lidzbark Warmiński czy Pisz. Przyciągnięcie znaczącego inwestora, który odmieniłby ich los, graniczy z cudem. Problemem w zasadzie jest wszystko. Od braku wykwalifikowanych pracowników (tacy szybko uciekają do dużych miast) po brak infrastruktury drogowej, kolejowej, nie mówiąc już o lotniczej.

Jakie szanse

Oczywiście niezła, jak na razie, koniunktura w kraju odbija się także na outsiderach. Bezrobocie spada także w takich miastach jak Prudnik czy Szydłowiec. W Łapach jeden z byłych dyrektorów ZNTK próbuje, jako podmiot prywatny, odbudować zakłady. Ale daleko im do dawnej skali, są mniejsze o ponad połowę. Rząd stara się, by do najmniejszych miejscowości powróciły przynajmniej podstawowe instytucje państwowe, jak posterunki policji. Ale to tylko pojedyncze etaty, o znikomym znaczeniu w porównaniu choćby z ograniczeniami przyjazdu dla Rosjan czy Białorusinów, którzy napędzali handel w regionach. Piątka Kaczyńskiego, a zwłaszcza odbudowanie lokalnego transportu, może pomóc stanąć na nogi. Ale prawda jest taka, że los wykluczonych miast odmienia w widocznym stopniu wyłącznie bogaty inwestor. Orla była jedną z biedniejszych gmin w województwie podlaskim.

Gdy weszła tam IKEA, gmina z miejsca stała się oazą bogactwa. – Ale nie każde miasto da radę ściągnąć dużego inwestora – zauważa dr Michał Dulak z Klubu Jagiellońskiego. – Czasy PRL, gdy w każdej miejscowości był wielki przemysł, już nie wrócą. Z drugiej strony, upadłe miasta potrzebują nowych miejsc pracy jak kania dżdżu. Z piątki Kaczyńskiego jedynie dobre skomunikowanie ich z dużymi, bogatymi miastami może jakoś im pomóc. Pozostałe propozycje mogą jedynie petryfikować problem, bo są transferami socjalnymi – dodaje. Samorządy szukają swoich szans. – Chcemy skorzystać z programu „Mieszkanie plus”, złożyliśmy nawet wstępną deklarację – tłumaczy Jarosław Szóstka. – Wdrożyliśmy też mniejsze inicjatywy, typu dożywianie dzieci i osób ubogich. Proszę jednak pamiętać, że dla takich miast jak nasze, czyli zagrożonych wykluczeniem, ocena tych działań musi być długofalowa. Nie da się nadrobić wieloletnich zaniedbań w 2-3 lata.

Okładka tygodnika WPROST: 14/2019
Więcej możesz przeczytać w 14/2019 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 14/2019 (1880)

  • Zdarzyło się 1 kwietnia 31 mar 2019, 20:00 Zapowiadał się słoneczny dzień. Anna spakowała synowi drugie śniadanie i pomachała na pożegnanie. Jeden komplet książek był w domu, drugi w szkole, 14-letniemu Maćkowi, uczniowi ósmej klasy, wystarczał zatem mały plecak. Poza tym... 3
  • Niedyskrecje parlamentarne 31 mar 2019, 20:00 JEDEN Z SOCJOLOGÓW ZWIERZYŁ SIĘ NAM, ŻE DORADZAŁ PARTII RZĄDZĄCEJ, BY ZAATAKOWAŁA ROBERTA BIEDRONIA. – Radziłem, żeby politycy PiS postarali się, aby w telewizji publicznej puszczono materiały uderzające w lidera Wiosny, bo przy... 6
  • Obraz tygodnia 31 mar 2019, 20:00 90,5 % nauczycieli LO w Świebodzicach zagłosowało za przystąpieniem do strajku – to koledzy z pracy urlopowanej na czas ministerialnej misji Anny Zalewskiej Wygrani Hodowcy cebuli Kilogram tego warzywa w Polsce osiągnął już cenę 4 zł.... 9
  • Info radar 31 mar 2019, 20:00 W obronie opozycjonisty Amnesty International broni mieszkającego w Polsce czeczeńskiego opozycjonisty Tumso Abdurachmanowa, którego nasz kraj chce odesłać do ojczyzny. Zdaniem obrońców praw człowieka to może oznaczać śmierć. Dwa... 10
  • Tandeta i byle jakość 31 mar 2019, 20:00 MOTYWOWANA RZĄDZĄ SZYBKIEGO ZYSKU BYLEJAKOŚĆ, A NIE POWIĄZANIA Z CHIŃSKIM WYWIADEM, MA BYĆ GŁÓWNYM POWODEM, dla którego produkty koncernu Huawei nie są bezpieczne dla użytkowników. Od rozpoczęcia w krajach anglosaskich wielkiej... 11
  • Mroczna energia weszła mi pod skórę 31 mar 2019, 20:00 Rozmowa z Magdaleną Cielecką, aktorką 12
  • Przedsiębiorcy bronią prezesa PMPG 31 mar 2019, 20:00 Cezary Kaźmierczak, prezes Związku Przedsiębiorców i Pracodawców, udzielił poręczenia Michałowi Lisieckiemu, wydawcy „Wprost”. Prezes PMPG przebywa od kilkunastu dni w areszcie – zdaniem ekspertów – bezprawnie. 14
  • Prawa autorskie nie są sexy 31 mar 2019, 20:00 Lewo TAK SIĘ JAKOŚ PRZYJĘŁO W NASZEJ KULTURZE, ŻE JAK KTOŚ WYPRODUKUJE GWOŹDZIE LUB WSTAWI USZCZELKĘ W KRANIE, TO MU się za to płaci. Bez dyskusji i dyrektywy. Gwóźdź i sprawny sanitariat to materialne efekty czyjeś pracy. Innym, np.... 15
  • Jak zabija hejt 31 mar 2019, 20:00 Byłam ofiarą seksizmu i przemocy słownej. Dlatego mówię „stop” mowie nienawiści – mówi Doda, piosenkarka. 16
  • Polacy są bardziej antyklerykalni, niż się wydaje 31 mar 2019, 20:00 Kościół zbyt długo spowiadał Polki i Polaków. Najwyższy czas, żebyśmy my zaczęli spowiadać zdeprawowany Kościół – mówi Robert Biedroń, lider partii Wiosna. 22
  • Kościół nie jest uprzywilejowany 31 mar 2019, 20:00 Religia nie jest przedmiotem dodatkowym – mówi ks. Paweł Rytel-Andrianik, rzecznik prasowy Episkopatu. 27
  • Foch minister finansów 31 mar 2019, 20:00 Teresa Czerwińska to najgorętsze nazwisko w rządzie od kilku tygodni. W mediach mnożą się spekulacje, czy w związku z piątką Kaczyńskiego podała się do dymisji, czy też tylko, jak mawia młodzież, strzeliła focha. 28
  • Bezlitosny prokurator 31 mar 2019, 20:00 Nie ma zmowy. Nie ma obstrukcji”. Tak Donald Trump obwieścił na Twitterze wnioski specjalnego prokuratora prowadzącego przez dwa lata śledztwo przeciw niemu. Po zakrojonym z iście amerykańskim rozmachem śledztwie prokurator Robert Mueller... 31
  • Dlaczego Polacy umierają 31 mar 2019, 20:00 Główny Urząd Statystyczny właśnie podał alarmującą statystykę: drugi rok z rzędu oczekiwana długość życia w Polsce spadła. Jest to jeden z podstawowych wskaźników społecznego dobrostanu. Urodzony dzisiaj Polak będzie średnio... 32
  • Duże dzieci 31 mar 2019, 20:00 Polska będzie wolna od LGBT – twierdzi Elżunia Kruk. Za rządów PiS w Polsce jest tak dobrze, jak jeszcze nigdy – chwali się Jędruś Przyłębski. Kościół nie zabrania homoseksualistom kochać, natomiast nie mogą oni oczywiście... 34
  • Autyzm, czyli jedna z różnorodności 31 mar 2019, 20:00 Spektrum autyzmu to część ludzkiej tożsamości. Nie da się tego wyłączyć, zmienić ani wyleczyć, bo to nie choroba, tylko zbiór cech. Można natomiast akceptować i pomóc. 36
  • Mój syn aspergerowiec 31 mar 2019, 20:00 Z byłym mężem mam umowę, że prowadzimy Tomka do matury w klasie integracyjnej, a potem nie trąbimy, że powinien mieć specjalne prawa. Niech znajdzie takie miejsce, w którym będzie mógł się realizować bez żadnego „ale” – mówi Monika Zamachowska. 40
  • Nie wstydzę się swojej seksualności 31 mar 2019, 20:00 Nie pytałam lekarzy, czy będę mogła uprawiać seks, bo wiem, że mogę – mówi Izabela Sopalska-Rybak, prezeska Fundacji Kulawa Warszawa, działaczka społeczna. 44
  • Ja pani na fotel nie wsadzę 31 mar 2019, 20:00 Droga niepełnosprawnych na fotel ginekologiczny to ciągłe pokonywanie barier. Fizycznych i mentalnych. 47
  • Plastikowy nóż na gardle 31 mar 2019, 20:00 Wprowadzony w Unii zakaz używania jednorazowego plastiku to dobra wiadomość dla środowiska naturalnego i start-upów, które już pracują nad nowymi tworzywami. Za to producenci plastikowych naczyń, sztućców i słomek nie znają swojej przyszłości. 48
  • Upadłe miasta 31 mar 2019, 20:00 Jeszcze pod koniec PRL-u tętniło w nich życie, zarówno gospodarcze, jak i społeczne. Dzisiaj wyludniają się w zastraszającym tempie, a opuszczone budynki po fabrykach straszą przyjezdnych. 52
  • Przyszłość bez dymu 31 mar 2019, 20:00 W Polsce rośnie zainteresowanie produktami alternatywnymi wobec tradycyjnych papierosów. 56
  • Hossa Bessa 31 mar 2019, 20:00 Węgiel bez kredytu MBank nie będzie już dawał kredytów na energetykę węglową i kopalnie. Ta branża trafiła na czarną listę czwartego największego banku działającego w Polsce. mBank, który należy do niemieckiego Commerzbanku,... 57
  • Orły zmieniają oblicze Dolnego Śląska 31 mar 2019, 20:00 Niektóre miejscowości w regionie długo borykały się z problemami okresu transformacji. 58
  • Nagrody dla samorządowców 31 mar 2019, 20:00 W przyszłym tygodniu w Krakowie zostaną ogłoszone wyniki II edycji Rankingu Finansowego Samorządu Terytorialnego w Polsce. To szczegółowy raport przedstawiający kondycję finansową jednostek samorządowych. 61
  • Sługa ludu 31 mar 2019, 20:00 W kampanii prezydenckiej na Ukrainie znani od lat politycy postawili na wartości, które powinny być ważne dla Ukraińców. Tymczasem największe szanse na wygraną ma Wołodymyr Zełenski, człowiek bez doświadczenia w polityce, który mówi wyborcom: rządźcie wy. 62
  • Przesuwanie Wielkiego Muru 31 mar 2019, 20:00 Cały świat wiedział, że Chińczycy go zwodzą, ale nikt nic z tym nie robił. Donald Trump udowodnił wojną celną z Pekinem, że chiński mur można ruszyć, i dziś wszyscy korzystają z tej okazji – mówi Ichiro Fujisaki, były ambasador Japonii w USA, ONZ i WTO. 67
  • Leczenie tylko dla kobiet? 31 mar 2019, 20:00 Z powodu powikłań w ciągu pierwszego roku od złamania szyjki kości udowej umierają co piąta kobieta i co trzeci mężczyzna – alarmuje prof. Ewa Marcinowska-Suchowierska, geriatra. 70
  • Mózg lubi się najeść 31 mar 2019, 20:00 Restrykcyjne diety, fast foody, nadużywanie alkoholu, zamiłowanie do słodkości – wszystko to niekorzystnie wpływa na pracę mózgu. Co jeść, by jak najdłużej był sprawny? 72
  • Szekspir przeciwko brexitowi 31 mar 2019, 20:00 Frustruje mnie, gdy słyszę, jak Theresa May mówi: „Ludzie zadecydowali”. 52 proc. głosowało „tak”, więc ta wypowiedź wyklucza 48 proc. mieszkańców kraju – o polityce i wyreżyserowanym przez siebie filmie „Biały kruk” opowiada Ralph Fiennes. 74
  • Stary na nowo 31 mar 2019, 20:00 Premiery „Królestwa” Remigiusza Brzyka i „Roku z życia codziennego w Europie Środkowo-Wschodniej” Pawła Demirskiego w reżyserii Moniki Strzępki potwierdzają, że w Krakowie zdarzył się cud. Narodowy Stary Teatr odżył. 78
  • Ostatnie lato dzieciństwa 31 mar 2019, 20:00 Nie zdajemy sobie sprawy, jak mało przestrzeni dajemy dziecku na własne emocje, ocenę sytuacji, wyrobienie sobie zdania. Ja namawiam, by traktować je jak partnera w rozmowie – mówi szwedzka pisarka Åsa Lind. 82
  • Wydarzenie 31 mar 2019, 20:00 W poszukiwaniu korzeni „Yomeddine. Podróż życia”, reż. A.B. Shawky, PMPG Polskie Media Kiedy umrę, nikt mnie nawet nie wspomni – mówi Beshar. Jest cholernie dobrym człowiekiem. Ale los nie obchodzi się z nim łagodnie. Na co dzień... 84
  • Film 31 mar 2019, 20:00 Szczęśliwa rodzina Pixar to nie wszystko. Twórcy dziecięcego kina proponują alternatywę dla wystudiowanych trójwymiarowych światów i wracają do klasycznych animacji z charakterystyczną, autorską kreską. Marcin Wasilewski i Łukasz... 85
  • Muzyka 31 mar 2019, 20:00 Australijski wizjoner Na eksperymenty kompozytorskie i formalne pochodzącego z Australii Flume’a czeka się z nadzieją, że przyniosą muzyce przełom. Album „Hi This Is Flume” nim nie jest, ale to zbiór zaskakująco melodyjnych nagrań i... 86
  • Książka 31 mar 2019, 20:00 Jamajska gorączka Po „Krótkiej historii siedmiu zabójstw” Marlon James stał się gwiazdą literatury, nic więc dziwnego, że wydawcy przypomnieli sobie o jego debiutanckiej powieści. Bardzo dobrze, bo to utwór jeśli nie wybitny, to... 87
  • Kalejdoskop 31 mar 2019, 20:00 Miłość w czasach przemocy Giacomo Puccini, „Tosca”, reż. Barbara Wysocka, Teatr Wielki – Opera Narodowa, 2019 Tosca”, jedna z najpopularniejszych oper, to wciąż aktualna opowieść o miłości, nierównościach, nadużyciach... 88
  • Prima aprilis 31 mar 2019, 20:00 W miarę jak żyjemy, jest nam coraz mniej do śmiechu i może dlatego prima aprilis nie cieszy już tak jak dawniej, pozostając atrakcją dzieciństwa. 90
  • Analogowa rozrywka 31 mar 2019, 20:00 Rocznie na świecie powstaje kilka tysięcy gier planszowych. W Polsce boom na planszówki trwa w najlepsze, a ich pozycja na rynku rozrywkowym wciąż rośnie. Tak samo jak liczba twórców, którym marzy się wydanie bestsellerowej gry. 92
  • Co mnie inspiruje 31 mar 2019, 20:00 Taksówkarz to taki współczesny filozof mówi Rafał Olbiński 96
  • Zupa z czarnym charakterem 31 mar 2019, 20:00 Co by było, gdyby Jacek Soplica nie otrzymał od Horeszków czarnej polewki? 97
  • Zrób sobie... Saryusza-Wolskiego 31 mar 2019, 20:00 Kandydat PiS na europosła właśnie ogłosił, że będzie bronić Europy. Cała Europa świętuje z tej okazji i z wdzięczności stawia mu pomniki. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany