Kod mózgu

Kod mózgu

Proste impulsy elektromagnetyczne wyzwalają w mózgu metafizyczne doznania. U wielu stymulowanych w ten sposób ludzi można wywołać poczucie obcowania z Chrystusem, Mahometem lub Buddą. Ludzki mózg fascynuje ogromem swoich możliwości i budzi strach, bo nie wiemy, do czego jest zdolny. Od wieków toczy się debata, czy mózg to tylko czysta neurologia i fizjologia, czy to przedsionek duszy, łącznik z wyższą, metafizyczną rzeczywistością.
Chcemy poznać tajemnice mózgu, a jednocześnie obawiamy się, by inni ich nie przeczytali. Chcemy się dowiedzieć, dlaczego myślimy to, co myślimy, a jednocześnie obawiamy się, by nie manipulowano naszą psychiką, by nie wyczyszczono naszej osobowości i nie wdrukowano obcej. Co naprawdę wiemy o mózgu? Czy jesteśmy o krok od jego kontrolowania, czyli nowej, niewyobrażalnej wręcz wersji totalitaryzmu?Jeszcze trzy lata temu za pomocą badań mózgu neurobiolodzy potrafili określić jedynie, w którą stronę patrzy człowiek – w prawo czy w lewo. Dziś nawet są w stanie ustalić, jaką fotografię oglądamy. W przyszłości niemal tak jak w powieściach i filmach będzie można odczytywać treść marzeń sennych. Neurolog Jack Gallant i psycholog Kendrick Kay z University of California pokazywali badanym osobom 120 różnych zdjęć. Po wielu próbach z dokładnością sięgającą nawet 92 proc. potrafili określić, w jakiej kolejności badani je przeglądają. Te nieliczne pomyłki zdarzały się na ogół wtedy, gdy pokazywane obrazy były wyjątkowo do siebie podobne (na jednym zdjęciu była postać człowieka stojącego przed domem, a na drugim – posąg na tle muzeum). Na razie można jedynie zidentyfikować oglądane obrazy. Nie ma jeszcze sposobu odczytania ich treści. Ale do naszych mózgów już zagląda Wielki Brat.
W książce George’a Orwella „Rok 1984" partia śledziła mieszkańców za pomocą wszechobecnych teleekranów. Uczeni potrafią już robić to samo przy użyciu aparatów do skanowania mózgu, choć jeszcze niedawno mało kto wierzył, że kiedykolwiek będzie możliwe czytanie w myślach. Informatyk Tom M. Mitchell i neurobiolog Marcel Just z Carnegie Mellon University w Pittsburghu pokazywali ochotnikom rysunki podzielone na dwie kategorie, przedstawiające takie przedmioty jak młotek (związany z ruchem) oraz zamek (kojarzony z przestrzenią). Kiedy poprosili badanych, by pomyśleli o tych rzeczach, odpowiednio zaprogramowany komputer na podstawie wyników badania metodą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) był w stanie z 78-procentową dokładnością odczytać, że w danym momencie myślą o młotku, a nie o samolocie.
Neurobiolodzy potrafią nawet przewidywać niektóre nasze intencje. Dr John-Dylan Haynes z Instytutu Maksa Plancka w Lipsku wykazał to na przykładzie osób, które przed pojawieniem się cyfr na ekranie miały wybrać jedną z dwóch prostych operacji matematycznych – dodawanie lub odejmowanie. Gdy ochotnicy wybrali jedną z opcji, skanowanie mózgu metodą fMRI wskazywało, jaką przeprowadzą operację. W dalszych badaniach niemiecki uczony w dwóch wypadkach na trzy był w stanie określić zarówno moment podjęcia decyzji – tym razem o zakupie jakiegoś towaru, jak i to, jakiego wyboru dokonały poddane badaniom osoby. Czy w przyszłości będzie można wyłapywać przestępców, zanim jeszcze złamią prawo, tak jak to pokazał Steven Spielberg w filmie „Raport mniejszości"?
Dr John-Dylan Haynes uważa, że każdą myśl odzwierciedla typowy dla niej wzór aktywności mózgu. Wystarczy poznać te schematy, by ujawnić w skanerze najbardziej skrywane myśli ludzi. Tom Mitchell rozszyfrował już wzory aktywności mózgu dla 60 rzeczowników podzielonych na 12 kategorii semantycznych, takich jak przedmioty martwe, zwierzęta, części ciała, ubrania i owoce. Uważa, że można już nauczyć komputer rozpoznawania każdego słowa. Nie ma tylko pewności, czy podobnie będzie można odczytywać w mózgu abstrakcyjne myśli i wyrażenia, takie jak wolność i demokracja, a nie tylko proste rzeczowniki i czasowniki.
Alex Thomas z Laurentian University w Ontario, twierdzi, że opracował wzór impulsu elektromagnetycznego pozwalający wyzwolić w mózgu doznania metafizyczne. Z jego badań wynika, że „puls Thomasa" u 80 proc. osób wywołuje poczucie czyjeś obecności. W zależności od przekonań, dla niektórych osób jest to coś nadnaturalnego, a dla innych – obcowanie z Bogiem. Podobne wrażenia mają osoby wierzące, które cierpią na padaczkę skroniową. Podczas ataku epilepsji silne wyładowania elektryczne w płacie skroniowym wywołują u nich religijne halucynacje.
Skanowanie mózgu pozwala określić, jakie jest nasze nastawienie do życia. Zależy ono od aktywności rejonu nazywanego dziobową przednią korą obręczy (rACC). Pełni on funkcję „różowych okularów mózgu". Gdy ten ośrodek jest bardziej aktywny, ludzie są optymistycznie nastawieni do życia i z większą nadzieją patrzą w przyszłość – wykazały badania prof. Elizabeth A. Phelps z New York University.
Badania mózgu prowadzone są dopiero od 100 lat. Określenie „mózg" po raz pierwszy pojawiło się przed 4 tys. lat w egipskim piśmie obrazkowym. Nie ma jednak żadnych źródeł sugerujących, że mózg wiązano z inteligencją. Dla Egipcjan był on raczej nic niewartym ochłapem przeszkadzającym w mumifikacji zwłok (wyciąganym hakiem przez nos). Nasi przodkowie bardziej fascynowali się bijącym sercem, nawet mocz był dla nich bardziej tajemniczy niż mózg. Arystoteles uważał, że jest to układ chłodzący, na co dowodem miał być wyciekający nosem śluz. Jedynie Alkmeon, uczeń Pitagorasa, podejrzewał, że siedliskiem inteligencji może być mózg.
W dysputach filozoficznych w starożytności, średniowieczu i oświeceniu duszę, umysł i intelekt lokalizowano w sercu, komorach mózgu, w żołądku, a nawet we krwi. Św. Augustyn i Nemezjusz w IV wieku wyznawali tzw. doktrynę komór. Pomijając mózg, za najważniejszy uznali znajdujący się w komorach mózgowia płyn mózgowo-rdzeniowy. Uważali, że dwie komory boczne mózgowia to siedlisko zdrowego rozsądku i wyobraźni, trzecia komora miała sterować myśleniem, rozumowaniem i osądem, a czwarta była ośrodkiem pamięci.
Kartezjusz twierdził, że dusza styka się z ciałem w szyszynce. Umysł zaczęto wiązać ze spoidłem wielkim mózgu oraz rdzeniem przedłużonym u podstawy mózgu. O samym mózgu wiedziano niewiele. Jeszcze na początku XX wieku powszechne było przekonanie, że składa się z pojedynczych komórek i tworzy jednolitą masę. Takie przekonanie łatwiej było pogodzić z doświadczeniem świadomości i koncepcji duszy jako niepodzielnego bytu.
W najnowszych badaniach kluczowe znaczenie ma odszyfrowanie uniwersalnego kodu mózgu, zasad rządzących zamianą impulsów elektrycznych w percepcję, pamięć, świadomość i zachowanie. Postęp w tych poszukiwaniach jest ogromny. Przed ponad 200 laty Luigi Gal-
vani, włoski lekarz, który zapoczątkował erę neurofizjologii, był w stanie jedynie wyzwolić w udzie żaby „fluid nerwowy", który płynie od nerwów do mięśnia. Dziś drażnieniem niektórych ośrodków mózgu człowieka można wywołać takie reakcje, jakby były odpowiedzią na bodźce świata zewnętrznego. Jednym z pierwszym takich doświadczeń było pobudzanie słabym prądem elektrycznym kory ruchowej, wywołujące ruchy określonych części ciała. Podobne efekty można uzyskać, pobudzając ośrodki mózgu odpowiedzialne za przeżycia i reakcje emocjonalne. Drażnienie krótkotrwałym prądem elektrycznym płatów skroniowych wywołuje déjà vu: wrażenie, że to, co postrzegamy lub przeżywamy po raz pierwszy, jest nam już znane. Można nawet wywołać pełne konkretnych faktów wspomnienia, jeśli tylko przeżycie tego wydarzenia było na tyle silne, że pozostawiło w mózgu jakiś ślad pamięciowy.
Podczas jednej z operacji amerykańscy neurochirurdzy stymulacją elektryczną przywołali u pacjenta wspomnienia sprzed 30 lat, z okresu wczesnego dzieciństwa. Mężczyzna był w stanie z najdrobniejszymi szczegółami opisać spotkanie z kolegami w parku: jak byli ubrani, co robili, a nawet jak wyglądało wtedy niebo. Neurolodzy niemieccy wykryli w części grzbietowej pnia mózgu patologiczne zmiany wywołujące halucynacje muzyczne (spowodowane zapaleniem mózgu, ropniem lub guzem). Badani przez nich pacjenci szpitala uniwersyteckiego w Berlinie słyszeli chóry męskie i dziecięce śpiewające pieśni folklorystyczne, utwory Mozarta, a nawet występy orkiestry Glenna Millera.
Firma Cephos z Massachusetts przy użyciu czynnościowego rezonansu magnetycznego opracowała skaner mózgu pozwalający określić prawdomówność badanej osoby z 97-procentową dokładnością. Taki „hełm kłamstwa" w przeciwieństwie do wynalezionego przed stu laty wariografu pozwala wykryć fałsz. Kłamstwo wymaga większej koncentracji niż powiedzenie prawdy, co skutkuje wzmożoną aktywnością mózgu. Nowe wykrywacze coraz precyzyjniej pozwalają ją rejestrować. Travis Seymour i Colleen Seifert z University of Michigan opracowali metodę pozwalającą ujawniać zatajoną wiedzę wyłącznie na podstawie pomiarów czasu reakcji na bodźce. Bo człowiek, który chce skłamać, dłużej się zastanawia nad odpowiedzią.
Za dziesięć lat badania mózgu mają być tak precyzyjne, że będzie można wykrywać „mózgowe odciski palców" – ślady pamięciowe przestępców, ofiar i świadków przestępstw. Ich wykrywanie jest możliwe, gdyż to samo wydarzenie inaczej jest zapisywane w pamięci jego uczestników, podobnie jak każdy z nas zostawia inne odciski palców. Różnica między sprawcą zbrodni a fałszywie oskarżonym jest taka, że w pamięci pierwszego są zgromadzone szczegóły dotyczące przestępstwa.
Prof. Sean A. Spence z University of Sheffield w Wielkiej Brytanii wykorzystał obrazowanie mózgu do sprawdzenia prawdomówności kobiety skazanej cztery lata wcześniej za otrucie dziecka, którym się opiekowała. Skanowanie mózgu nie pozostawiało wątpliwości, że kobieta nie kłamie, gdy neguje popełnienie zbrodni. W USA po 24 latach pobytu w więzieniu uwolniono Terry’ego Harringtona skazanego na dożywocie za zabójstwo policjanta. Jego mózg nie reagował na obrazy ani pytania związane z miejscem zbrodni, natomiast ożywiał się, kiedy pokazywano mu obrazy z koncertu ulubionego zespołu muzycznego.
Czy monitorując aktywność wystarczającej liczby neuronów w mózgu człowieka, można poznać jego myśli i ślady pamięciowe? W wypadku wrażeń wzrokowych uczeni potrafią tylko rozszyfrować zachodzącą w tzw. niższej korze wzrokowej obróbkę i rozdział sygnałów w zależności od ich intensywności i położenia w przestrzeni. W wyższej korze wzrokowej nie ma tak prostej zależności – za treść obrazu mogą odpowiadać różne jej rejony.
Nie wiadomo, jakie obwody mózgu są odpowiedzialne za wyższe funkcje kognitywne. W jaki sposób świadomość wyłania się z elektrycznej i chemicznej aktywności neuronów? Czy podczas każdego świadomego doznania konkretny zespół neuronów w określonych rejonach mózgu „wyładowuje się" w specyficzny sposób? Czy raczej podczas każdego świadomego doznaniu tworzące je rozproszone w całym mózgu neurony synchronizują swą aktywność? W takich układach jeden neuronalny korelat byłby odpowiedzialny za kolor czerwony, inny za wizerunek postrzeganej osoby, a kolejny za emocje, na przykład uczucie gniewu lub sympatii. Rozkodowanie tych wszystkich powiązań nie jest na razie możliwe.
Jedne obszary mózgu są ważniejsze niż inne, ale nie wiemy wciąż, jak się zmieniają w zależności od rodzaju kłamstwa. Choć ustalono, że prawda objawia się głównie w tylnej korze ciemieniowej, to wciąż za mało, by mieć pewność, jak dokładnie wygląda mózg, który kłamie. Człowiek rozwinął umiejętność kłamstwa do perfekcji wraz z rozwojem inteligencji i życia społecznego. „Hełm kłamstwa" musi zatem uwzględniać złożoną sytuację, w której doszło na przykład do popełnienia morderstwa. Nie wystarczy ustalić, czy podejrzana osoba trzymała w ręku młotek, a nie klucz francuski, który nie miał żadnego związku z przestępstwem.
Neurobiolodzy przekonują, że choć posługują się jedynie mglistymi hipotezami, są w stanie sprawdzić, w jaki sposób sieć neuronalna się komunikuje, żeby powstały zjawiska psychiczne. Prowadzone są już prace nad wykrywaniem interakcji między różnymi obszarami mózgu podczas wykonywania konkretnych zadań. Są one wykorzystywane w tzw. neuromarketingu – przewidywaniu decyzji zakupu towarów przez klientów jeszcze przed rozpoczęciem kampanii reklamowej.
Omnicom, jedna z czołowych firm reklamowych, doradza już, na jakie ośrodki mózgu należy wpłynąć w kampanii reklamowej, by była lepiej zapamiętana przez konsumentów. Podobne badania prowadzone są w Polsce. Prof. Rafał Krzysztof Ohme ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie bada, jakie marki lub towary mogą odnieść sukces lub ponieść porażkę. Częściej decydują o tym nieuświadomione przesłanki, którymi kierują się konsumenci (można je wykrywać w badaniach mózgu), niż racjonalne wybory. Gdy zastanawiamy się, czy zjeść kolejne ciastko, włącza się układ limbiczny i zaczynają górować emocje. Mogą się ujawnić zarówno przy wyborze towarów, jak i polityków podczas kampanii wyborczej.
W mózgu człowieka są dwa ośrodki, które się targują o to, jaką podjąć decyzję. Tworzą one centrum handlowe naszego mózgu, w którym tak jak w hipermarkecie oprócz towarów są również kasy, gdzie trzeba zapłacić rachunek. Podczas wyboru produktów uruchamia się tzw. jądro półleżące (nucleus accumbens), ośrodek odgrywający kluczową rolę w systemie nagradzania. Gdy pokazuje się cena towaru, uruchamiana jest znajdująca się w głębi bruzdy bocznej kory mózgowej tzw. wyspa (insula), związana z bólem i przykrymi doznaniami.
Brian Knutson, neurolog ze Stanford University, odkrył, że decyzję o zakupie podejmujemy w zależności od tego, który z ośrodków zyska przewagę. Pomagają w tym wszelkie promocje lub sprzedaż na kredyt i przy użyciu kart kredytowych. Takie transakcje zmiękczają klientów. Osłabiają rozsądek i ból płacenia, a jednocześnie pobudzają chęć posiadania. Karty kredytowe nie tyle ułatwiają robienie zakupów, ile oszukują nasz mózg, prowokując do większej rozrzutności. Tę słabość naszego mózgu wykorzystały banki, oferując kredyty bez żadnych formalności i – jak się okazało – często bez pokrycia w odpowiednich dochodach pożyczkobiorców. W efekcie mamy największy kryzys od 1930 r.
W przyszłości po założeniu „hełmu do pilotażu" będzie można samą myślą sterować samolotem wojskowym, tak jak to przedstawił film „Firefox" będący ekranizacją powieści Craiga Thomasa. Pilot, w którego wcielił się Clint Eastwood, w czasie zimnej wojny przechwytuje skonstruowany przez Rosjan superszybki myśliwiec z uzbrojeniem kierowanym impulsami myślowymi. John P. Donoghue z Brown University w Rhode Island opracował interfejs „mózg – maszyna" umożliwiający całkowicie sparaliżowanym osobom komunikowanie się z komputerem. Pierwsi niepełnosprawni mają już wszczepione do mózgu czipy zawierające 100 elektrod wyłapujących sygnały neuronów, pozwalające samą myślą przesuwać kursor na monitorze.
Ta technika jest jeszcze mało wydajna. Jeden z pacjentów, sparaliżowany od szyi w dół Matthew Nagle, musiał mocno się skupić, na przykład wyobrażając sobie napiętą cięciwę i wypuszczanie strzały z łuku, by przesunąć kursor. Ale kolejnym chorym udaje się to robić z coraz większą precyzją. W nowych aparatach z głowy chorego nie muszą już wystawać przewody łączące elektrody z komputerem. Sygnały z mózgu są wysyłane bezprzewodowo – za pośrednictwem promieniowania podczerwonego.
W firmie Neural Signals prowadzone są badania nad tą samą metodą, z tą różnicą, że sygnały mózgowe zamiast do poruszania kursora są wykorzystywane do pobudzania syntezatora mowy umożliwiającego wypowiadanie całych słów. Jako elektrody wykorzystuje się już nanowłókna o średnicy zaledwie 100 nm, wnikające do pojedynczych neuronów. Jun Li z Kansas State University zbudował już przypominający szczotkę implant, który zarówno rejestruje, jak i przekazuje sygnały elektryczne. Takie interfejsy są niezbędne w neuroprotezach kończyn, które na razie są testowane na zwierzętach.
Makaki, którym Andrew Schwarz z University of Pittsburgh wszczepił elektrody do mózgu, nauczyły się chwytać banany uruchamianym myślą ramieniem robota. W eksperymencie Miguela Nicolelisa z Duke University małpy w ten sam sposób poruszały człekokształtnym robotem. Powstały też pierwsze protezy rdzenia kręgowego. Dr Chet Moritz z University of Washington w Seattle opracował urządzenie przywracające możliwość poruszania sparaliżowaną kończyną. Makakom wszczepiono do kory ruchowej implant rejestrujący aktywność pojedynczych neuronów i przesyłający sygnały do interfejsu o rozmiarach telefonu komórkowego. Po przetworzeniu impulsy elektryczne z pominięciem rdzenia kręgowego są wysyłane do układu nerwowego ręki, gdzie pobudzają mięśnie do zaciskania dłoni. Podobne próby prowadzi się już na ludziach.
John Donoghue przewiduje, że za pięć lat neuroprotezy rąk mają umożliwić sparaliżowanym chwytanie i posługiwanie się przedmiotami, na przykład podnoszenie szklanki do ust. Działające na tej samej zasadzie neuroprotezy nóg mają umożliwić ludziom sparaliżowanym poruszanie się, a nawet grę w piłkę nożną. Sygnały jak u cyborgów będą przesyłane w obie strony – zarówno do kończyny, jak i będą od niej odbierane, by informować mózg o tym, czego dotyka.
Nie ma pewności, czy kiedykolwiek będzie możliwe wgrywanie bezpośrednio do mózgu encyklopedii lub tajnych danych, jak w filmie „Johnny Mnemonic" według opowiadania Williama Gibsona. Wgranie do mózgu zawartych w książkach złożonych informacji wymaga współpracy tak wielu neuronów w różnych rejonach tego organu, że może to przekraczać możliwości neurotechnologii. Przynajmniej na razie. Nie ma wątpliwości, że zdekodowanie mózgu pozwoli rozwinąć sztuczną inteligencję i udoskonalić roboty. Będzie można też wniknąć w głąb niego i rozszyfrować tajemnicę świadomości. Zrozumienie tego fenomenu może być szokiem.


PAMIĘĆ TWARZY

Wiemy już, że organizacja neuronów mózgu najprawdopodobniej jest hierarchiczna i typologiczna, a nie tylko liniowa. Do percepcji sensorycznej, powstawania śladów pamięciowych i przetwarzania informacji niezbędny jest odpowiednio skoordynowany udział dużych zespołów neuronów. W układzie wzrokowym odkryto neurony aktywowane na widok ludzkich twarzy, a nawet ich podtypów. Są nawet takie, które są pobudzane na widok zdjęć sławnych ludzi. Itzhak Fried z University of California w Los Angeles znalazł w hipokampie chorego na padaczkę pacjenta neurony aktywizujące się wyłącznie na widok fotografii aktorki Halle Berry.






Potencjał mózgu

Albert Einstein miał o 15 proc. większy od przeciętnej płat ciemieniowy – obszar mózgu związany z myśleniem abstrakcyjnym, matematycznym i zdolnościami do wizualizacji w przestrzeni. Twórca teorii względności miał również ponadprzeciętnie rozwiniętą przednią część kory obręczy
i korę przedczołową. Te obszary znacznie intensywniej aktywują się u osób o większej inteligencji płynnej, czyli odpowiadającej
za myślenie abstrakcyjne i znajdywanie nowatorskich rozwiązań problemów. Aktywność mózgu takich osób jest tym większa, im trudniejsze zadanie przed nimi stoi. Nad trudnymi zadaniami mózg osób o wyższej inteligencji pracuje na wyższych obrotach niż u osób mniej inteligentnych.

Mózg składa się ze 100 mld neuronów, przy czym każdy neuron łączy się średnio z 7 tys. innych przez synapsy.

W każdej sekundzie za pośrednictwem różnych zmysłów dociera do naszego mózgu około 100 milionów bitów informacji.

Silnie pofałdowana kora mózgowa (substancja szara półkul mózgowych) zawiera ponad 70 proc. komórek mózgu.

Mózg zużywa 20 proc. całkowitej energii, choć stanowi tylko 2 proc. masy ciała.

Mózg jest bardzo wrażliwy na niedotlenienie: po zaledwie 4-5 minutach dochodzi do tzw. śmierci mózgowej.

Mózg mężczyzny waży 1250- -1750 g (średnio 1,375 kg), mózg kobiety – 1100-1550 g (przeciętnie 1,225 kg), podczas gdy masa mózgu niemowlęcia nie przekracza 0,35 kg.




W poszukiwaniu psychiki

Podczas skanowania mózgu badana jest intensywność przepływu krwi w poszczególnych ośrodkach, ściśle związana z ich aktywnością. Takie jednoczynnościowe badanie nie ukazuje całej złożoności i dynamiki procesów nerwowych, w które jednocześnie mogą być zaangażowane różne ośrodki mózgu. Reakcja neuronalna na bodziecpojawia się już po kilku milisekundach, tymczasem przepływ krwi w danym ośrodku rejestrowany jest dopiero po 2-6 sekundach. W tym czasie może zostać uruchomionych nawet kilka procesów mentalnych, o których nic nie wiadomo. Przepływ krwi nie pokazuje również pobudzenia niewielkich grup neuronów ani łączącej odległe rejony mózgu sieci połączeń między nimi. Łatwo zatem o najczęściej popełnianą przez neurologów pomyłkę, jaką jest przypisywanie procesów psychicznych jednemu tylko ośrodkowi.




Kwant mózgu

Roger Penrose, matematyk i kosmolog z Oksfordu, twierdzi, że działanie mózgu – przynajmniej w rozwiązywaniu problemów matematycznych – polega na procesach niealgorytmicznych. To takie procesy, których wynik nie powstaje na skutek działania ściśle określonych wzorów postępowania (algorytmów). Dlatego komputery nigdy nie będą w stanie całkowicie symulować pracy ludzkiego mózgu. Bardziej kontrowersyjna jest jego hipoteza, że gdzieś w głębi mózgu mogą istnieć komórki czułe na pojedyncze kwanty. „Jeśli się okaże, że tak jest w istocie, będzie to dowód, że mechanika kwantowaodgrywa ważną rolę w działaniu mózgu" – twierdzi w książce „Nowy umysł cesarza".



Prof. Ryszard Tadeusiewicz
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie

Przed nową techniką badania mózgu nic się nie ukryje. Pozwala zobaczyć, które części mózgu są aktywne podczas wykonywania różnych zadań – podczas relaksu albo wzmożonego wysiłku umysłowego, podczasoglądania obrazów, słuchania muzyki, planowania i wykonywania ruchów, a nawet wtedy, gdy człowiek jest zakłopotany, przestraszony, zmartwiony lub zakochany. Granica między mózgiem i maszyną się zaciera. Odbierając sygnały z nerwów prowadzących rozkazy z mózgu do mięśni, możemy je wykorzystać do sterowania protezami kończyn, wózkami inwalidzkimi, manipulatorami obsługującymi osoby sparaliżowane. Coraz skuteczniej możemy współczesną elektroniką zastępować chore, niesprawne, uszkodzone lub utracone części ciała, w tym także części systemu nerwowego. Przykładem są wszczepiane implanty ślimakowe zastępujące narząd słuchu osobom całkowicie głuchym. Do czego to doprowadzi? Jedni z niepokojem mówią o wizji cyborga – istoty po części ludzkiej, ale po części stworzonej z elementów technicznych. Wolę myśleć i mówić o tych tysiącach osób niepełnosprawnych lub okaleczonych, którym ta nowa technika może przywrócić możliwość działania i radość życia. Dlatego uważam, że warto to robić.

Prof. Rafał K. Ohme
Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie

Nowe techniki badania mózgu są jak szkło powiększające – pozwalają lepiej poznać reakcje neurofizjologiczne ludzi. Postęp w tych badaniach jest ogromny. Można powiedzieć, że o ile przed 300 laty biolodzy uzyskali do badań mikroskop, to neurobiolodzy od razu otrzymali mikroskop elektronowy. A to dopiero początek. Już teraz efektem tych prac są skuteczniejsze metody oddziaływania reklam na konsumentów. Nie ma jednak powodów do obaw, że neurotechnologia sprawi, iż lepiej będzie można nami manipulować. Nikogo nie można przekonać do czegoś, czego nie chce lub nie lubi. Można jedynie skuteczniej wpłynąć na to, by wybrał ten produkt, a nie inny, tej lub innej firmy. Nie chodzi zresztą tylko o reklamę. Nowe metody oddziaływania na odbiorców zwiększają również skuteczność kampanii promującej ekologię lub zachowania prozdrowotne.

Prof. Jerzy Vetulani
Instytut Farmakologii PAN, Kraków

W kilku ostatnich dziesięcioleciach od obserwacji („coś ci oczka latają!") poprzez wykorzystanie odruchu psychogalwanicznego w detektorze kłamstw doszliśmy do metod elektroencefalograficznych i neuroobrazowania. Metody te nie mogą jeszcze służyć identyfikacji pojedynczej myśli, ale stosując metodę funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, możemy ustalić, czy dany obraz bądź dźwięk budzi uczucia przyjemne, czy nie wywołuje reakcji emocjonalnej. U osoby uzależnionej od kokainy (tzw. cracku) ośrodki przyjemności dają wyraźny sygnał nie tylko w czasie palenia, ale także gdy oglądamy film o paleniu cracku. Badając aktywność mózgu, możemy sprawdzić, czy oglądanie filmu pornograficznego pobudza u badanego ośrodek przyjemności, a jeżeli stwierdzimy, że u oglądającego film o paleniu kokainy aktywuje się ten ośrodek, wiemy, że mamy do czynienia z doświadczonym narkomanem. Badanie tego, co sprawia namprzyjemność, może być bardzo kłopotliwe, bo może wykazać ukryte, nawet bardzo silnie kontrolowane i nieprzekształcające się w działanie tendencje, na przykład do nadmiernej agresji, pedofilii, sadyzmu. Może też ujawnić nasze preferencje seksualne. Z mózgu można wydobyć tajemnice przy użyciu substancji chemicznych. Na przykład serum prawdy powoduje stan splątania, w którym możemy sądzić, że przed śmiercią przekazujemy tajne informacje przyjacielowi, który dokończy naszą misję, podczas gdy faktycznie ujawniamy je przesłuchującemu nas oficerowi kontrwywiadu. Neurofarmakologia jest prawdopodobnie już obecnie zdolna zaopatrzyć nas w potterowską „veritaserum", lecz większość wiedzy o tym jest objęta tajemnicą wojskową. Badania dotyczące mechanizmów pamięci doprowadziły do poznania procesu rekonsolidacji, w której wyniku każde przywołane wspomnienie przed powrotem do magazynu, z którego zostało wyciągnięte, musi być ponownie „skrystalizowane", a w tym procesie może być łatwo zmanipulowane, tak że podczas następnego przywołania będzie już wspomnieniem innym, fałszywym. Takie wszczepianie fałszywej pamięci jest metodą śledczą często stosowaną, aby uzyskać zgodne z hipotezą przesłuchującego zeznania lub przyznanie się do winy. Wydaje się, że można tak zwłaszcza manipulować dziećmi, szczególnie podczas wypytywania o przemoc w rodzinie i molestowanie seksualne. Kompletnie niewiarygodne z punktu neurobiologa zeznania dorosłego mężczyzny opisującego w telewizji,
jak był molestowany seksualnie przez własną matkę, kiedy jeszcze nie miał roku (najwcześniejsze nasze wspomnienia sięgają wieku kilkunastu miesięcy), nie musiały być owocem cynicznych kłamstw, ale mogły być wynikiem takich fałszywych wspomnień, być może świadomie wszczepionych w czasie wypytywania o wczesne doznania seksualne.




Rozkodowanie mózgu

1786 – Luigi Galvani, włoski lekarz i fizjolog, początkuje epokę neurofizjologii badaniami nad ruchami mięśni żaby spowodowanymi impulsami elektrycznymi. W pracy „Komentarz o efektach elektrycznych ruchu mięśni" opisał, jak drży udo żaby, gdy się je położy na żelaznej płytce, zwiąże końce nerwów drutem przez umocowany w rdzeniu kręgowym hak i dotknie płytki. Wyzwala się wtedy „fluid nerwowy", który płynie od nerwów do mięśnia. Dziś wiadomo, że zjawiska elektryczne przebiegają nie tylko w metalach, ale również w komórkach, w tym również neuronach – komórkach mózgu.

1906 – Hiszpan Santiago Ramón y Cajal i włoski histolog Camillo Golgi otrzymują Nagrodę Nobla za odkrycie, że długie i cienkie włókna rozciągają się między jednym a drugim neuronem. Z powodu braku odpowiednich mikroskopów długo nie można było jednak ustalić, czy łączą się z osobnymi komórkami nerwowymi. Dopiero Santiago Ramón y Cajal wpadł na pomysł wykorzystania opracowanej przez Camillo Golgiego metody barwienia komórek i włókien nerwowych z wykorzystaniem soli srebra. Uczony zauważył, że włókna jednego neuronu oddzielone są od innych komórek szczelinami (synapsami). Udowodnił, że mózg składa się z oddzielnych komórek.

1937 – Charles Sherrington, brytyjski neurobiolog, opisuje aktywność mózgu jako grę świateł

1949 – Donald O. Hebb, kanadyjski psycholog, wysunął hipotezę, że pamięć powstaje wtedy, gdy między neuronami łatwiej przewodzone są impulsy nerwowe. Eksperymentalnie potwierdzono ją dopiero w latach 80. Holger Wigström z uniwersytetu w Göteborgu wykazał, że pobudzanie w hipokampie neuronu wysyłającego sygnał powoduje, że odbierający go neuron odpowiada energiczniej.

1963 – hiszpański neurofizjolog José Delgado zatrzymuje sygnałem radiowym szarżującego byka.

1970 – brytyjski neurofizjolog Bernard Katz wspólnie z Ulfem von Eulerem i Juliusem Axelrodem otrzymali Nagrodę Nobla za wykazanie, że w złączach nerwowych sygnały są przekazywane za pośrednictwem tzw. neurotransmiterów. Po pokonaniu przestrzeni synaptycznej łączą się z receptorami kolejnego neuronu i przez zmianę właściwości jego błony powodują dalsze przewodzenie bodźca.

2005 – zastosowano impuls świetlny do sterowania zachowaniem genetycznie modyfikowanych much.

2008 – dr Chet Moritz z University of Washington w Seattle konstruuje pierwszą protezę rdzenia kręgowego.




Diagnoza w pigułce

Neurobiolodzy za pomocą aparatów do skanowania mózgu są dziś w stanie ustalić, jaką fotografię oglądamy. Potrafią także przewidzieć nasze niektóre wybory. Każdą myśl odzwierciedla typowy dla niej wzór aktywności mózgu. Dr John-Dylan Haynes uważa, że wystarczy poznać te schematy, by ujawnić w skanerze marzenia senne i najbardziej skrywane myśli innych ludzi. Skaner mózgu opracowany przez firmę Cephos z Massachusetts pozwala określić prawdomówność badanej osoby z 97-procentową dokładnością. Za dziesięć lat badania mózgu mają być tak precyzyjne, że będzie można wykrywać „mózgowe odciski palców" – ślady pamięciowe przestępców, ofiar i świadków przestępstw. Kodowanie sygnałów mózgu coraz śmielej wykorzystuje się do budowy neuroprotez. Niewidomi mogą już widzieć taki obraz, jaki pokazuje kamera wideo. Za pięć lat neuroprotezy rąk mają umożliwić sparaliżowanym chwytanie przedmiotów i posługiwanie się nimi, np. pozwolą na podnoszenie szklanki do ust. Neuroprotezy kończyn dolnych mają umożliwić ludziom sparaliżowanym poruszanie się, a nawet granie w piłkę nożną. W przyszłości będzie można rozszyfrować tajemnicę świadomości. Na razie nie wiadomo, jak wyłania się ona z elektrycznej i chemicznej aktywności neuronów. Nie są też znane obwody mózgu odpowiedzialne za wyższe funkcje kognitywne.













Okładka tygodnika WPROST: 49/2008
Więcej możesz przeczytać w 49/2008 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • gruszka   IP
    Ciekawych rzeczy można się dowiedzieć o mózgu działającym za naszymi plecami. Naszymi tzn naszej świadomości. Bardzo przystępnie o tym pisze David Eagleman, neurofizyk, w Mózgu incognito.

    Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2008 (1354)

    • Poczta 30 lis 2008, 22:00 Bierz obraz i w nogiJestem zachwycony artykułem „Bierz obraz i w nogi" (nr 48). Od 15 lat zajmuję się rynkiem sztuki zawodowo i wreszcie ktoś odważył się napisać to, co widzi kolekcjoner, a nie krytyk lub niedouczony... 6
    • Na stronie - Niewidzialna ręka premiera 30 lis 2008, 22:00 Donaldowi Tuskowi coraz częściej zdarza się spać cztery godziny na dobę 7
    • Jacy jesteśmy 30 lis 2008, 22:00 Pijany jak Polak. Polak antysemita i rusofob. Polak złodziej, Polak średniowieczny katolik. Polak cierpiętnik i Polak malkontent. Czy to wszystko, co Polacy o sobie sądzą i co o nas sądzą cudzoziemcy, to prawdy, czy mity? W większości mity. Powstały one wiele dziesięcioleci temu. 8
    • Skaner 30 lis 2008, 22:00 20
    • Co odkrył Baliszewski 30 lis 2008, 22:00 Dziesiątki historyków i publicystów przypisuje sobie to, co w związku ze śmiercią gen. Władysława Sikorskiego odkrył współpracownik „Wprost" Dariusz Baliszewski. Wiele z tych odkryć opublikował na łamach... 20
    • Taj Mahal Palace 30 lis 2008, 22:00 Bombaj 21
    • Dobroczynność podatników 30 lis 2008, 22:00 Kryzys 21
    • Wieczny przedmiot pożądania 30 lis 2008, 22:00 Wystawa 21
    • Dossier 30 lis 2008, 22:00 „Miliony matek i ojców nie śpią po nocach, zastanawiając się, czy ich wypłata wystarczy na pokrycie rachunków, które muszą płacić"Barack Obama w radiowym przemówieniu „Obniżenie stawek podatku VAT jest być może... 22
    • Pytania niepolityczne - Lubię zielone 30 lis 2008, 22:00 Rozmowa z Elżbietą Jakubiak, posłanką PiS, byłą minister sportu, dekoratorką wnętrz.Sejm potrzebuje dekoratora wnętrz?Zdecydowanie tak. Chociażby po to, żeby w końcu wymienić paskudne sztuczne kwiaty na prawdziwe. Wielu posłów... 22
    • Konfrontacje 30 lis 2008, 22:00 Czy prezydent Lech Kaczyński słusznie zawetował ustawę o odrolnieniu gruntów rolnych w granicach miast?TAK – Andrzej SADOWSKI, wiceprezydent Centrum im. Adama SmithaUstawa utrzymuje nieostre definicje gruntu rolnego i leśnego,... 23
    • Wykrywacz kłamstw 30 lis 2008, 22:00 „PO wspiera po prostu pewien typ trzecioświatowego kapitalizmu, gdzie nie mamy Gatesów, tylko różnych panów, których nazwisk nie wymienię " – powiedział Jarosław Kaczyński na sejmowej konferencji... 23
    • Koalicja do końca 30 lis 2008, 22:00 Barometr 24
    • Wprost z księgarni 30 lis 2008, 22:00 Poleca Robert Gwiazdowski, szef Centrum im. Adama Smitha.„Doktrynę szoku" Naomi Klein polecam, choć nie bez złośliwości. Nie zgadzam się dosłownie z niczym, co jest tam napisane, ale wszystko mnie w tej publikacji zaciekawiło.... 24
    • Wydarzenia - Kraj 30 lis 2008, 22:00 Prezydent Lech Kaczyński zawetował trzy z sześciu ustaw zdrowotnych: o ZOZ-ach, o pracownikach ZOZ-ów oraz ustawę wprowadzającą reformę służby zdrowia. Jak powiedział, „nie dopuści do prywatyzacji służby zdrowia".Dłuższe... 26
    • Wydarzenia - Świat 30 lis 2008, 22:00 Co najmniej 155 osób zginęło, a 327 odniosło obrażenia w zamachach w Bombaju. Ofiar może być znacznie więcej. Do aktów terroru przyznali się Mudżahedini Dekanu. Według indyjskich mediów, to fikcyjna nazwa organizacji powiązanej z... 28
    • Przegląd prasy zagranicznej 30 lis 2008, 22:00 Seria nad prezydentamiEurasia Daily MonitorUnijna niemoc 23 listopada o zmroku ogień maszynowy od strony rosyjskiego posterunku zmusił prezydenta Gruzji Micheila Saakaszwilego i Polski Lecha Kaczyńskiego do skrócenia wizyty wśród... 30
    • Puls gospodarki 30 lis 2008, 22:00 Rolnicy specjalnej troskiSkargę na wybrane przepisy systemu ubezpieczeń społecznych dla rolników skieruje do Trybunału Konstytucyjnego Business Centre Club.Obecnie KRUS jest głęboko niesprawiedliwy – mówi „Wprost" prof.... 32
    • Zapytaj wprost - Stoję na bramce 30 lis 2008, 22:00 Na pytania czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Zbigniew Chlebowski. 34
    • Nauczyciel z ulicy 30 lis 2008, 22:00 Nie rzucają świec dymnych, nie palą opon ani nie okupują rządowych budynków. Ale ich związkowi przywódcy są zadymiarzami pełną gębą. 36
    • Układ paliwowy 30 lis 2008, 22:00 Śledztwo w sprawie mafii paliwowej podzielono za rządów PiS na ponad 150 wątków i rozesłano do różnych prokuratur. Część z tych śledztw jest już umorzona. I mogłoby to wyglądać na zaplanowane działanie. Największa afera III RP, jak twierdzili politycy PiS, została zamieciona... 38
    • Zabójcze komando 30 lis 2008, 22:00 Byłego premiera PRL Piotra Jaroszewicza i działających w opozycji księży mogli zamordować ci sami funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Kto stworzył oddział egzekutorów?To były trzy osoby: kobieta o krótkich jasnych włosach... 42
    • Ryba po polsku - Nowe szaty chama 30 lis 2008, 22:00 Jako wyrafinowany smakosz chamstwa z podziwem i przyjemnością obserwuję, jak ludzie, których miałem za ogładzonych, a nawet subtelnych, po zatopieniu się w polityce chamieją. Gwałtownie i ochoczo. Wybijają się na chamstwo, jakby... 45
    • Kod mózgu 30 lis 2008, 22:00 Proste impulsy elektromagnetyczne wyzwalają w mózgu metafizyczne doznania. U wielu stymulowanych w ten sposób ludzi można wywołać poczucie obcowania z Chrystusem, Mahometem lub Buddą. Ludzki mózg fascynuje ogromem swoich możliwości i budzi strach, bo nie wiemy, do czego jest... 48
    • Człowiek tygodnia - Instrukcja obsługi premiera 30 lis 2008, 22:00 Donald Tusk odciął się od gęby polityka leniwego i niefrasobliwego. Teraz widać jego pracowitość 60
    • Wojna tytoniowa 30 lis 2008, 22:00 20 mld zł to roczne wpływy z podatków od tytoniu - niewiele mniej niż deficyt budżetu w 2008 r. 64
    • Kłusownicy w Lotosie 30 lis 2008, 22:00 Granatem wrzuconym do stawu był raport analityka banku inwestycyjnego UniCredit CA IB (należy do włoskiej grupy finansowej UniCredit). Cenę docelową akcji Grupy Lotos oszacował on na zero złotych. 70
    • Tragarze fabryk 30 lis 2008, 22:00 Jeśli nie zdążymy wybudować stadionów na Euro 2012, możemy kupić używane. Niemiecki Klagenfurt rozważa sprzedaż Hypo-Areny. Z przeprowadzką 32-tysięcznego obiektu nie byłoby problemu. Rodzinna firma Pol-Inowex z Lublina może go w kilka miesięcy rozmontować, przewieźć i złożyć... 74
    • Amerykański dom 30 lis 2008, 22:00 Tylko 3 tysiące złotych kosztuje metr kwadratowy mieszkania albo domu w dobrej dzielnicy Chicago. To mniej, niż trzeba zapłacić, kupując mieszkanie w bloku w średniej wielkości mieście powiatowym w Polsce. 76
    • Głos z Ameryki - Proces Greenspana 30 lis 2008, 22:00 „Oglądam w telewizji transmisję przesłuchania. Jakiś śledczy przesłuchuje Alana Greenspana i jeszcze jednego faceta. Wygląda na to, że wrócił »wielki terror«, ale dla odmiany nie u nas. Co się dzieje? Czy tych wszystkich... 80
    • Późny geniusz 30 lis 2008, 22:00 Żeby stworzyć coś rzeczywiście wielkiego, nowatorskiego i rewolucyjnego, trzeba być młodym. Tylko wtedy ma się świeży i czysty umysł. Geniusz w powszechnym przekonaniu wiąże się z młodością. To mit. Geniuszem można być także w późnym wieku. 82
    • Drukowanie pamięci 30 lis 2008, 22:00 Molestowanie seksualne dzieci jest rzeczywistym problemem. Skala tego zjawiska prezentowana w mediach to jednak wymysł terapeutów. Dla nich odkrywanie w pamięci pacjentów śladów wykorzystywania okazało się po prostu dobrym biznesem. 88
    • Paranoja świata 30 lis 2008, 22:00 Rozmowa z profesorem Danielem Freemanem, psychiatrą w King’s College London, autorem książki „Paranoia: The 21st-century Fear" 92
    • Afrodyzjak podglądactwa 30 lis 2008, 22:00 Większość kobiet nie lubi pornografii i ocenia ją negatywnie – twierdzono do niedawna. Bodźce wzrokowe nie mają dla pań większego znaczenia. Podniecają je zaloty, uwodzenie, pieszczoty, uczuciowe relacje. To jednak mit. 96
    • Know-how 30 lis 2008, 22:00   98
    • Psycholog na czterech łapach 30 lis 2008, 22:00 Psy potrafią odczytać emocje właścicieli nie gorzej niż ludzie – dowodzą naukowcy z University of Lincoln. Spotykając nową osobę, patrzymy uważniej na prawą stronę jej twarzy. Najprawdopodobniej właśnie ta część naszego... 98
    • Seks nastolatków 30 lis 2008, 22:00 Nastolatki rozpoczynające współżycie przed 15. rokiem życia dużo czasu spędzały, oglądając telewizję. Poza tym miały obniżoną samoocenę, złe relacje z rodzicami i słabe wyniki w nauce. Według psycholog dr Janet Hyde, telewizja... 98
    • Książka - Legenda i historia 30 lis 2008, 22:00 Czy opowieść o królu Arturze to legenda, czy historia? Brian Haughton w książce „Ukryta historia" twierdzi, że i jedno, i drugie. Wedle jednej z teorii, król Artur był rzymsko-brytyjskim wodzem o imieniu Ambrosius Aurelianus,... 98
    • Trawka na alzheimera 30 lis 2008, 22:00 Marihuana hamuje starzenie się mózgu, a nawet stymuluje tworzenie się nowych komórek nerwowych – twierdzi psycholog prof. Gary Wenk z Ohio State University. Takie działanie wykazuje tetrahydrokannabinol (THC), główny psychoaktywny... 98
    • Człowiek i gadżet 30 lis 2008, 22:00   99
    • Gigabajty w światłowodach 30 lis 2008, 22:00 Znamy już parametry nowej wersji złącza USB. USB 3.0 SuperSpeed będzie aż 10-krotnie szybsze od poprzednika, USB 2.0. Transfer 1 GB danych ma trwać zaledwie 3,3 sekundy w porównaniu z 33 sekundami przy wykorzystaniu obecnej wersji.... 99
    • Zatrzymane w kadrze 30 lis 2008, 22:00 Idziesz ulicą. Zainteresował cię film reklamowany na billboardzie. Wyciągasz telefon Nokia, robisz pstryk i… znasz już szczegóły dotyczące obrazu. Ba, możesz na ekranie komórki natychmiast obejrzeć zwiastun filmu, dowiedzieć... 99
    • Zapłata zegarkiem 30 lis 2008, 22:00 Eleganckiego zegarka na rękę austriackiej firmy Laks można używać jako mp3 lub urządzenia do określania dni płodnych kobiety. Wtajemniczeni twierdzą, że zegarek wskazuje nawet dokładny czas. Główne zadanie chronometru jest jednak inne... 99
    • Bezpieczne słuchawki 30 lis 2008, 22:00 Wielbicielom gier komputerowych, przesiadującym godzinami przed monitorami ze słuchawkami na uszach, groziła głuchota. Z pomocą przyszła im firma Able Planet, wprowadzając na rynek słuchawki PS500MM, w których zastosowano wielokrotnie... 99
    • Jazda kontrolowana 30 lis 2008, 22:00 Chcesz wiedzieć, jak i gdzie twoje dziecko jeździ twoim samochodem? Wręczaj kluczyki z brelokiem Lemur Autovision. Po powrocie dziecka odczytasz z breloka, jaką trasę pokonał kierowca, z jakimi prędkościami, czy nie używał zbyt pochopnie... 99
    • Gady wszech czasów 30 lis 2008, 22:00 Zauropod po wykluciu się z jaja ważył zaledwie 10 kg. Przybierał na wadze 3 kg dziennie, aż osiągnął masę 100 ton. Teoretycznie, według praw rządzących światem zwierząt, tak olbrzymie stworzenia nie mogły istnieć. Tymczasem... 100
    • Koniec płaskiego ekranu 30 lis 2008, 22:00 Trójwymiarową telewizję już za rok chce uruchomić sieć komórkowa Orange. Programy byłyby nadawane przez Internet i dostępne także w Polsce. 104
    • Akrobaci kryzysu 30 lis 2008, 22:00 Każdy Niemiec ma dostać od kanclerz Merkel pod choinkę bon o wartości 500 euro. Brytyjski premier Brown z pomocą fiskusa zabiera bogatym, by rozdać biednym. Premier Zapatero rozważa nacjonalizację prywatnych majątków na wybrzeżu Hiszpanii. W dobie kryzysu europejscy politycy... 106
    • Polskie orły 30 lis 2008, 22:00 Aż 20 milionów Polaków żyje dziś poza krajem. Wśród najbardziej zasłużonych dla świata Polonusów jest też wielu mało znanych, którzy swymi talentami, inwencją i wyobraźnią przekraczali granice geograficzne, intelektualne, a nawet pozaziemskie. 110
    • Dynastia Sarkozych 30 lis 2008, 22:00 Francuzi mogą sobie darować oglądanie seriali. Mają prezydenta. Codzienna porcja informacji o Nicolasie Sarkozym przypomina mydlaną operę. Nakręcaniu jego popularności służy już nie tylko Carla Bruni, ale też jego synowie Jean i Pierre. 114
    • Dookoła świata 30 lis 2008, 22:00 116
    • Europa i reszta 30 lis 2008, 22:00 Amerykanin w Europie „Obama nie będzie dzień i noc zajmować się ożywianiem stosunków z Europą" – skonstatował liberalny niemiecki dziennik „Frankfurter Allgemeine Zeitung". Zajmie się natomiast ożywieniem... 116
    • Kryzys w kieliszku 30 lis 2008, 22:00 Sześć razy więcej wódki niż w tym samym okresie przed rokiem zalega w rosyjskich magazynach. – Ludzie muszą oszczędzać na wszystkim, nawet na alkoholu – tłumaczy fatalne wyniki sprzedaży w branży monopolowej Paweł Szapkin,... 116
    • Okiem Brytyjczyka - Szokująca wizja 30 lis 2008, 22:00 Edward LucasAngielski dziennikarz i publicysta, korespondent „The Economist" w Europie Środkowej i WschodniejCzy Brytyjczycy zorganizowali zamach na Sikorskiego? A może spiskowali z sowieckimi władzami, by go zabić? Wątpię.... 117
    • Polski ślad w sprawie JFK 30 lis 2008, 22:00 Czy peerelowskie tajne służby brały udział w zabójstwie Johna F. Kennedy’ego? 118
    • Potwór superstar 30 lis 2008, 22:00 Chcesz zostać gwiazdą? Zostań zbrodniarzem albo ofiarą. 124
    • Krótki film o Zagładzie 30 lis 2008, 22:00 Przez wiele lat Izrael nie chciał pamiętać. Bolesny temat Zagłady był wstydliwy. 128
    • Recenzje 30 lis 2008, 22:00   130
    • Płyta 30 lis 2008, 22:00 Osiecka, od swojej śmierci 11 lat temu, stała się kultową autorką poezji kobiecej. Nosowska podbiła nasze serca płytą „UniSexBlues" i „Hey Unplugged".Połączenie nazwisk Nosowska i Osiecka jest więc połączeniem... 130
    • Teatr 30 lis 2008, 22:00 Teatr Krystyny Jandy wyrobił sobie taką markę, że każdy spektakl pełną widownię ma zapewnioną. Nie inaczej jest w wypadku „Boga" według Woody’ego Allena. Sztukę reżyseruje sama Janda, a przez telefon słyszymy głos... 130
    • Film 30 lis 2008, 22:00 Wielkie nazwiska – i takież rozczarowanie. Al Pacino i Robert De Niro lata świetności mają już za sobą. Filmu nie ratuje też fabuła. Dwaj podstarzali policjanci dostają ostatnie poważne zadanie – mają wyśledzić seryjnego... 130
    • Książka 30 lis 2008, 22:00 W roku 2000 Archer był kandydatem torysów w wyborach burmistrza Londynu. Były poseł i autor książkowych bestsellerów wydawał się kandydatem zdolnym pokonać ludowego trybuna Kena Livingstone’a. Zamiast efektownego sukcesu Archer... 130
    • Film 30 lis 2008, 22:00 Opancerzone hummery prują przez pustynię, a w nich żołnierze elitarnego Pierwszego Batalionu Zwiadowczego US Army. Prymitywni, przerażeni i zindoktrynowani. Strach zabijają agresją i świntuszeniem. Fedainów, których się boją,... 130
    • Książka 30 lis 2008, 22:00 Nietrafione decyzje jurorów The Man Booker Prize zdarzają się niezwykle rzadko. Tu, niestety, mamy do czynienia z wyjątkiem. Reklamowana jako „powieść słodko-gorzka" książka Irlandki (rocznik 1962) smakuje jak leniwe w barze... 130
    • Wprost na weekend 30 lis 2008, 22:00 „The Rocker", reż. Peter Cattaneo, USA 2008. Perkusista troglodyta pamiętający najgorsze czasy pudel metalu lat 80. wraca na scenę! Dla fanów ciężkich brzmień i jeszcze cięższego dowcipu. | polska premiera 5.12.08Fisz Emade... 132
    • Niecodzienne przedmioty codzienne 30 lis 2008, 22:00 Mieć szezlong projektu Marca Newsona, na którym prężyła się Madonna? To może być trudne, bo taki mebel kosztuje nawet 3 mln zł. Ale można mieć inne designerskie meble. 136
    • Odświętna pomoc 30 lis 2008, 22:00 Gdy zaczyna się sezon dobroczynności, chcemy się upewnić, że stać nas na bezinteresowne pomaganie innym. I choć utwierdzamy się w przekonaniu, że mamy wielkie serca, daleko nam do Amerykanów czy Skandynawów. Pomagamy od święta, a... 140
    • Z Celtami na stoku 30 lis 2008, 22:00 Nie każdy rejon może się pochwalić tradycjami narciarskimi sięgającymi 2500 lat! I nartami używanymi jako oręż w walce. Bawarczycy utrzymują, że w ich rejonie na nartach jeździli już starożytni Celtowie. Już pierwszego dnia tę... 142
    • Superb z bagien 30 lis 2008, 22:00 W relacji ceny do wielkości flagowa limuzyna Škody nie ma sobie równych. 148
    • Dzieło sztuki w garażu 30 lis 2008, 22:00 Istnieją samochody, które drożeją szybciej, niż przyspieszają do 100 km/h 150
    • Gwiezdny cyrk 30 lis 2008, 22:00 W światowej czołówce skoczków narciarskich są obecnie osoby, których biografie przypominają głośnych pisarzy, filmowców czy muzyków rockowych. 152
    • Wprost z sieci 30 lis 2008, 22:00 154
    • Pogadajmy... 30 lis 2008, 22:00 Chcesz porozmawiać przez komunikator internetowy, ale właśnie zawiesiło ci się Gadu-Gadu? Nie wpadaj w panikę. Możesz wybrać inny program. Sieciowych aplikacji do darmowych rozmów jest wiele. Oferują coraz więcej – można na nich... 154
    • Z blogu 30 lis 2008, 22:00 Kryzys w Google Polacy obawiają się kryzysu, starają się być na bieżąco z notowaniami na giełdzie i boją się o swoje pieniądze – widać to w Internecie. Analiza pytań wpisywanych w wyszukiwarkę Google przez mieszkańców Polski... 154
    • Człowiek w sieci 30 lis 2008, 22:00 Kubica poszukiwany Robert Kubica to nie tylko król Formuły 1, ale też król Internetu. Jako jedyny Polak znalazł się na liście 100 najczęściej poszukiwanych w sieci ludzi sportu. Ranking opublikował portal lalistawip.com. Nasz rodak... 154
    • Słownik 30 lis 2008, 22:00 DNS (ang. Domain Name System) – system serwerów i protokół komunikacyjny zapewniający zamianę adresów znanych użytkownikom Internetu na adresy zrozumiałe dla sieci komputerowej. Np. nazwa domeny www.wprost.pl może zostać zamieniona... 154
    • Interankieta 30 lis 2008, 22:00 Julia Pitera polityk, minister w rządzie Donalda Tuska Gdzie szukasz informacji? Wchodzę na stronę mojej poczty służbowej, dlatego że jest mi ona niezbędna. Poza tym nie serfuję specjalnie po Internecie, chyba że jest to konieczne. Jakich... 154
    • Szukaj z "Wprost"... 30 lis 2008, 22:00 Szukaj z „Wprost"... świątecznych podróży: 1. rezerwacje.wprost.pl 2. allewakacje.pl 3. wycieczki.onet.pl 4. www.wakacje.pl 5. www.telewczasy.pl 6. www.eholiday.pl 7. traveligo.pl 8. www.itaka.pl 9. www.dobrewczasy.pl 10.... 154
    • Antysalon 30 lis 2008, 22:00   156
    • Gwiazdy jeżdżą po sobie 30 lis 2008, 22:00 Polskie celebrities kłócą się na potęgę. Tabloidy ekscytują się pojedynkiem Doda – Steczkowska, chyba jedyną okrasą show „Gwiazdy tańczą na lodzie". Podobno awantury są wyreżyserowane! Fotoreporterzy sfotografowali... 156
    • Wzloty 30 lis 2008, 22:00 1. Tomasz Raczek Tomasz Raczek i Marcin Szczygielski zostali uhonorowani Różą „Gali" jako piękna para i wystąpili u Tomasza Lisa. Wprawdzie w TVP wybuchła z tego powodu afera, ale Raczek znowu jest na topie. 2. Anna Przybylska... 156
    • Upadki 30 lis 2008, 22:00 1. Artur Boruc Najpierw wyleciał z reprezentacji. Kiedy wrócił, zawalił bramkę i Polska przegrała ze Słowacją. Porzucił żonę z dwumiesięcznym dzieckiem i związał się z eksnarzeczoną gangstera. Komentarz zbędny. 2. Madonna Kilka... 156
    • Zbigniew Salonowy 30 lis 2008, 22:00 Zbigniew Ćwiąkalski najwyraźniej ma dość przydomka „minister laptop". Teraz pasuje do niego określenie „minister casanowa". Jak donoszą tabloidy, balował na imprezie pewnego miesięcznika w towarzystwie uroczej... 156
    • Playback 30 lis 2008, 22:00 Minister zdrowia Ewa Kopacz i szef klubu Platformy Obywatelskiej Zbigniew Chlebowski 158
    • Skibą w mur - Obszarpani nadziani 30 lis 2008, 22:00 Szef mafii paliwowej Henryk Musialski jest fanem zespołu Dżem i nosi się jak hipis. Cała Polska widziała długowłosego kudłacza odzianego niczym prorok z Woodstock, jak pijany pojawił się na rozprawie sądowej i tłumaczył, że do... 159
    • Alfabet koalicji 30 lis 2008, 22:00 Dzień po tym, jak Lech Kaczyński zorganizował w Gruzji zamach na siebie, Donald Tusk przelał krew za wolność naszą i waszą! Serio. Podobno bardzo boleśnie skaleczył się w palec podczas wizyty w Londynie.Wizyta na Wyspach była bardzo... 160
    • Alfabet opozycji 30 lis 2008, 22:00 Seksistowska, ale smaczna historyjka z okolic Elżbiety Kruk. Kiedy feralnego dnia była szefowa Rady Tego i Owego pojawiła się rano w Sejmie, jej partyjni koledzy nie mieli najmniejszych wątpliwości, że jest zalana w trupa. Szybko sformowano... 161
    • Nie tylko dla kobiet - Gorzkie lekarstwo 30 lis 2008, 22:00 Moda na teorie ekonomiczne przypomina stolik barmana na statku podczas sztormu. Kiedy już wszystkie szklanki stłukły się o jedną ścianę, mimo to próbujemy je napełnić przed zderzeniem z drugą ścianą.O Alanie Greenspanie mówi się,... 162

    ZKDP - Nakład kontrolowany