Bez chrześcijaństwa zniknęlibyśmy z historii

Bez chrześcijaństwa zniknęlibyśmy z historii

Dodano:   /  Zmieniono: 15
"Zaprowadzenie chrześcijaństwa", obraz Jana Matejki
"Zaprowadzenie chrześcijaństwa", obraz Jana Matejki / Źródło: Domena publiczna
I Niemcy, i Sowieci potraktowali Kościół jako podstawę polskiej tożsamości, która powinna być złamana. Setki tysięcy ludzi przekonało to, że oderwanie Kościoła od polskości spowoduje jej śmierć – mówi „Wprost” prof. Andrzej Nowak, historyk.

Eliza Olczyk, "Wprost": Przyjęcie chrztu przez Mieszka I było decyzją religijną czy polityczną?

Prof. Andrzej Nowak: Nie wiemy tego, bo żadne źródła o tym nie wspominają. Założenie, że Mieszko wybrał chrzest z powodów politycznych, żeby rozerwać niebezpieczny sojusz księcia czeskiego Bolesława Srogiego z poganami zza zachodniej granicy, czyli Słowianami połabskimi, ma sens. Istotnie taki sojusz został przerwany przez ożenek Mieszka z Dobrawą. Poza tym Mieszko zdobył lepszą pozycję w relacjach z królestwem niemieckim. Nie można jednak wykluczyć, że Mieszko został przekonany do przyjęcia chrztu przez misjonarzy, którzy do niego przybyli. Chrześcijaństwo oddziaływało bardzo mocno na wyobraźnię i na ducha tych, którzy je przyjmowali w X czy XI w. w innych krajach pogańskich. A więc i Mieszko mógł doznać aktu łaski.

Czy gdyby Polska nie przyjęła chrześcijaństwa, podzieliłaby los takich plemion jak Obodryci czy Wieleci i znikła z kart historii?

Zapewne tak. Bo ile krajów oficjalnie pogańskich przetrwało w historii Europy do XV w.? Zero. Ostatnim krajem pogańskim była Litwa, ale tylko z powodu jej specyficznego położenia geograficznego. Była najdalej odsunięta od dużych ośrodków cywilizacji chrześcijańskiej i położona za rozległymi borami i lasami. To pozwoliło jej trwać w pogaństwie na pograniczu świata prawosławnego i katolickiego. Ale ich pobratymcy, czyli Jadźwingowie i Prusowie, którzy byli znacznie bliżej książąt polskich i zakonu krzyżackiego, ulegli i zostali wymazani z kart historii.

Dlaczego tak się działo? Czy dlatego, że chrześcijaństwo było ekspansywne, czy też umacniało państwowość?

Jedno i drugie. Z całą pewnością chrześcijaństwo pomagało przełamywać partykularyzmy plemienne. Poza tym elita intelektualna, która organizowała państwo Mieszka, a później jego syna Bolesława, rekrutowała się wyłącznie spośród duchownych. Mieszkowi i jego następcom nie udałoby się tak łatwo zjednoczyć obszaru znanego jako Polska, gdyby nie to wsparcie.

Ale na przestrzeni wieków stosunki między państwem a Kościołem nie zawsze układały się u nas wzorcowo. Przykładowo Bolesław Szczodry przyłożył rękę do zabójstwa biskupa Stanisława. Kazał go poćwiartować.

To było efektem walki o przewagę autorytetu władzy kościelnej nad świecką. Według jednych źródeł biskup krakowski Stanisław został oskarżony przez Bolesława Szczodrego o zdradę. Według innych wystąpił w obronie słabych, biednych obywateli, których prześladowało państwo. Wincenty Kadłubek pisał o szaleństwie króla, który z pychy i żądzy władzy gotów był poniewierać poddanymi. Niezależnie od tego, jak było naprawdę, czy biskup Stanisław był zdrajcą, czy obrońcą uciśnionych, to ważne jest to, że wówczas została sformułowana zasada, iż biskup powinien bronić obywateli przeciwko nadużyciom władzy. To z 1079 r. pochodzi myślenie, że władza ma jasno określone granice, a jeżeli je przekroczy, jeżeli zechce nie tylko usiąść na ołtarzu, ale także zaatakować podstawowe wolności poddanych, to Kościół może wystąpić w ich obronie. W tym starciu państwa i Kościoła tworzyła się przestrzeń dla europejskich wolności, do których Polska dużo wniosła, gdyż nie miała króla świętego na początku, a więc czynnik polityczny był od początku słabszy.

Po śmierci biskupa Stanisława rozpowszechnił się mit, że jego ciało się zrosło. Zostało to wykorzystane do zjednoczenia Polski po rozbiciu dzielnicowym.

Ten mit odegrał fundamentalną rolę w procesie zjednoczenia. Mentalność i wyobraźnia ludzi XIII w. były ukształtowane przez religię. Z tego względu argument o charakterze religijnym znakomicie nadawał się na symbol zapowiadający przezwyciężenie ówczesnego rozdrobnienia.

Dlaczego władza świecka mimo politycznych sporów z Kościołem postanowiła podeprzeć się tym argumentem religijnym?

Legenda o zrośnięciu ciała św. Stanisława pochodzi z kręgów biskupów krakowskich, którzy starali się powiększyć znaczenie swojego świętego. Z drugiej strony książę Bolesław Wstydliwy także był zainteresowany, żeby zwiększyć znaczenie swojej stolicy, czyli Krakowa. Mieć swojego świętego to dla ówczesnych książąt była wielka sprawa. Do tej pory jedynym rozpoznawalnym świętym był św. Wojciech pochowany w Gnieźnie, a więc przydający znaczenia Wielkopolsce. Na dodatek Wielkopolanie mieli wspaniałego arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę. Gdybym miał wskazać arcybiskupa tysiąclecia, to byłby nim Jakub Świnka, który zrobił najwięcej dla ratowania polskiej kultury, polskiego języka i dla idei zjednoczenia w końcu XIII w. Rywalizując o przewodnictwo wśród książąt Polski dzielnicowej, Bolesław Wstydliwy zyskując własnego świętego, mógł podkreślać, że ma do tego nie mniejsze prawa niż książęta wielkopolscy czy z bogatego Śląska. To pomogło uczynić z Krakowa główny ośrodek zjednoczeniowy. Rozumieli to i biskup, i książę krakowski, co okazało się dobre dla Polski.

Czy na przestrzeni dziejów było więcej takich konfliktów o władzę?

Na tę skalę nie. Ale oczywiście rozmaitych konfliktów było mnóstwo. Przykładowo kardynał Zbigniew Oleśnicki, wielki książę Kościoła w czasach Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka, wyraźnie ścierał się z Jagiełłą i Jagiellończykiem, prezentując inną wizję interesów Korony Królestwa Polskiego niż władcy. Zdarzało mu się wkraczać w kompetencje królewskie. Przykładowo widział możliwość zbudowania polskiej potęgi przez odzyskanie Śląska, w drodze ostrożnych układów, które pomogłyby oderwać go od królestwa czeskiego. Innym dużo późniejszym przypadkiem wtrącania się Kościoła do decyzji politycznych jest konflikt prymasa Stefana Wyszyńskiego i pierwszego sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki w sprawie listu biskupów polskich do niemieckich. Gomułka przyjął to słynne pismo jako zuchwałe wkroczenie przez Kościół na teren prerogatyw państwa. Jego zdaniem tylko państwo miało prawo do prowadzenia polityki zagranicznej, a niespodziewanie biskupi postanowili naprawiać nasze stosunki z Niemcami.

W dwudziestoleciu międzywojennym słynny był też spór abp. Adama Sapiehy z władzą o miejsce pochówku Józefa Piłsudskiego.

To była nowa odsłona starego konfliktu między królem Bolesławem Szczodrym a biskupem Stanisławem. Ostatecznie abp Sapieha ugiął się i pochował Piłsudskiego na Wawelu, choć nie z królami, tylko w krypcie pod wieżą srebrnych dzwonów. Ale to pokazuje, że Kościół zachowywał pewną niezależność od władzy, i to w momencie, gdy władza stała się zagrożeniem dla wolności obywatelskich, a tak właśnie było po śmierci marszałka Piłsudskiego.

A gdzie w tej beczce miodu jest łyżka dziegciu?

W ciągu tysiąca lat wspólnej historii państwa i Kościoła zdarzały się rzeczy dobre i paskudne. W okresie prowadzącym do rozbiorów, czyli w XVIII w., część hierarchii zdecydowała się na aktywną współpracę z zaborcami z powodów czysto finansowych. Takim antyprymasem tysiąclecia, najgorszym w całej historii, był Gabriel Podoski, który został wylansowany osobiście przez carycę Katarzynę, a wsławił się tym, że odprawił może ze dwie msze w całym swoim życiu, za to afiszował się z kochanką. Na dodatek odegrał straszną rolę polityczną. Był gotów firmować każdą podłość, którą suflowała mu Katarzyna. Byli biskupi, którzy uważali, że trzeba prowadzić grę z silniejszymi od nas. Jedni próbowali kanałami dyplomatycznymi dogadać się z Katarzyną, inni w uległy sposób dostosować się do woli pana, na którego ziemi rozciągało się ich biskupstwo. Przykładem tej drugiej postawy był biskup Ignacy Krasicki. Można dyskutować, czy to była dobra strategia, czy zła, ale takie postawy książąt Kościoła miały miejsce. A po drugiej stronie byli oczywiście bohaterscy księża i biskupi broniący sprawy narodowej. Symbolem jest oczywiście ksiądz Marek z konfederacji barskiej.

A co przesądziło o współczesnych wpływach Kościoła w Polsce?

Kościół zbudował gigantyczną potęgę moralną w okresie II wojny światowej, z tego powodu, że księża i zakonnicy byli najbardziej prześladowaną grupą społeczną wśród Polaków. W zachodnich województwach włączonych do Rzeszy wymordowanych zostało prawie 50 proc. księży i zakonników. To, że i Niemcy, i Sowieci potraktowali Kościół jako podstawę polskiej tożsamości, która powinna być złamana, stało się świadectwem dla setek tysięcy ludzi, że oderwanie Kościoła od polskości spowoduje śmierć polskości.

Gdybyśmy mieli podsumować stosunki państwo – Kościół na przestrzeni wieków, to co uznałby pan za najważniejsze?

Na pierwszym etapie naszej państwowości bez Kościoła nie byłoby kultury i edukacji. Nikt inny nie mógł uczyć czytać, pisać, śpiewać, rozpoznawać nuty niż właśnie księża. Aż do Komisji Edukacji Narodowej włącznie, czyli przez pierwszych 800 lat naszych dziejów, dokonania Kościoła są nie do przecenienia. Druga rola to ta, o której mówiliśmy, czyli podtrzymywanie polskiej państwowości i umacnianie jej na arenie międzynarodowej. Tutaj rola zjazdu gnieźnieńskiego jest bardzo ważna, bo był to debiut Polski na skalę europejską. Poza tym Kościół zawsze wspierał walki o polskie państwo i jego suwerenność. Przykładowo bez zabiegów kardynała Augusta Hlonda o natychmiastowe umieszczenie polskiej administracji kościelnej na ziemiach zachodnich po wojnie nie byłoby łatwo 20 lat później przekonać niemiecką opinię publiczną, by pogodziła się z utratą swoich przedwojennych terytoriów. Kardynał Hlond zachował się w tej sprawie nieco samowolnie, bo działał bez poparcia papieża Piusa XII. Ale w ten sposób ułatwił proces asymilacji państwowej tych ziem.

Okładka tygodnika WPROST: 12/2016
Artykuł został opublikowany w 12/2016 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 15
  • Nekasnka IP
    "Bez chrześcijaństwa zniknęlibyśmy z historii" cóż, żeby nie ulec niektórym zarazom też trzeba się wpierw zaszczepić złagodzoną wersją tego samego zarazka.
    • sj2016 IP
      I szkoda, że tak się nie stało. Powstał naród miernot i niewolników ideologi katolickiej, nie mylić z chrześcijaństwem. Miłości bliźniego w tym narodzie nie ma!
      • Janusz IP
        No bo to było tak:
        Albo chrzest albo likwidacja.
        Tyle na ten temat.
        • sooelo IP
          Zaraz rozrzucę makaron na podwórku i powiem że "Polska przyjęła chrzest pastafariański"
          • Anatol IP
            Mieszko po religię jak po antenę satelitarną sięgnął bardzo blisko.Lepiej kulturalnie stał Konstantynopol.Rubież nad Bałtykiem z jantarem to marzenie, dla Cesarstwa ,które jeszcze przez wiele lat /upadło w 1453 roku/- 500 bez mała lat z garnizonem -jak dziś wymarzonym USA wówczas Legionu Rzymskiego.I Niemcy by nie napadali bo by przegrywali.Grody Ruskie to samo,zakusy Czech identycznie.To by była Polska!

            Spis treści tygodnika Wprost nr 12/2016 (1729)

            • Lewarowanie demokracji 20 mar 2016, 20:00 Samą troską o Trybunał nie da się wytłumaczyć napięć na linii Waszyngton – Warszawa. Brak zapowiadanego wcześniej spotkania Dudy z Obamą jest oczywiście zimnym prysznicem dla Polski, ale ostrożnie czytałbym gesty i dyplomatyczne... 4
            • SKANER 20 mar 2016, 20:00 NAGRODY Wydawca „Wprost” z odznaką Piłsudskiego Katarzyna Gintrowska i Michał M. Lisiecki celebrują zasłużone odznaczenia Prezes PMPG Polskie Media Michał M. Lisiecki otrzymał Złotą Odznakę Honorową Instytutu Józefa... 8
            • ZDARZYŁO SIĘ JUTRO 20 mar 2016, 20:00 Telewizyjny hit tygodnia? „Czyż nie dobija się koni”. 14
            • Ośrodek gwałtu i rozboju 20 mar 2016, 20:00 W prowadzonym przez rodzinę senatora PSL Niepublicznym Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym w Rejowcu dochodzi do poważnych przestępstw. Placówkę, która co roku dysponuje kilkumilionowym budżetem, oplotła lokalna sieć powiązań politycznobiznesowo-towarzyskich. 18
            • Jak wyjść z tego klinczu 20 mar 2016, 20:00 Polityczne porozumienie w sprawie Trybunału Konstytucyjnego może być możliwe jedynie wówczas, gdy PiS i opozycja siądą do stołu bez żadnych warunków wstępnych. „Wprost” zapytał ekspertów prawa, czy możliwy jest kompromis na gruncie prawa? 22
            • Tylko koni żal 20 mar 2016, 20:00 Kiedy padła cenna klacz Pianissima, pracę stracili szefowie stadnin. Ostatnio padła klacz Preria należąca do najsłynniejszej klientki polskich aukcji arabów. Co teraz się stanie? Akcja przyspiesza 24
            • Przewodnik po mowie nienawiści 20 mar 2016, 20:00 Kiedyś wszystkiemu winni byli dziennikarze i cykliści. Dziś weganie, miłośnicy futer i też cykliści. Z tego wniosek, że cykliści to najgorszy sort Polaków. 26
            • Tajemnica prezydenckiej córki 20 mar 2016, 20:00 Kinga Duda jest skazana na uczestniczenie w życiu swojego ojca. Media robią wszystko, by została celebrytką. 28
            • Czas porzucania świątyń 20 mar 2016, 20:00 Przed chrześcijanami na Zachodzie otwiera się kolejna epoka tzw. ciemnych wieków – mówi „Wprost” prof. Grzegorz Kucharczyk z Instytutu Historii PAN, autor publikacji na temat laicyzacji w Europie w XIX i XX w. 34
            • Ruchy LGBTQ zawłaszczyły Partię Demokratyczną 20 mar 2016, 20:00 Najlepiej byłoby uchwalić wzmocnioną ustawę o przywróceniu swobód religijnych, która chroniłaby wierzących przedsiębiorców i Kościoły przed szykanami – mówi „Wprost” George Weigel, amerykański teolog katolicki. 36
            • Święty Mieszko 20 mar 2016, 20:00 Robiono już z niego wikinga i Morawianina, był tępym rębajłą albo zręcznym oportunistą, który ochrzcił się dla politycznych korzyści. Wedle najnowszej hipotezy historycznej powodem chrztu Mieszka mogło być autentyczne nawrócenie. 38
            • Bez chrześcijaństwa zniknęlibyśmy z historii 20 mar 2016, 20:00 I Niemcy, i Sowieci potraktowali Kościół jako podstawę polskiej tożsamości, która powinna być złamana. Setki tysięcy ludzi przekonało to, że oderwanie Kościoła od polskości spowoduje jej śmierć – mówi „Wprost” prof. Andrzej Nowak, historyk. 40
            • Grozi ci proces? Skorzystaj z mediacji! 20 mar 2016, 20:00 Możemy się różnić i mieć odmienne poglądy, ale nawet w przypadku poważnych sporów warto rozmawiać. Przekonał się o tym pewien bloger i jego oponent. 42
            • Naziści z Podlasia 20 mar 2016, 20:00 Przez lata białostoccy skinheadzi byli bezkarni. Podpalali mieszkania cudzoziemców, bili – nikt nie reagował. Aż trafili na policjanta, któremu się chciało, i upartego prokuratora. I oni rozbili groźną organizację neonazistowską. Na razie zarzuty usłyszało 90 osób. 44
            • Po raku weszłam na Gerlach 20 mar 2016, 20:00 Po chemii odpoczywałam chwilę i szłam do pracy, trzy tygodnie po mastektomii zaczęłam znowu biegać. Tak, zachorowałam na nowotwór, ale chcę normalnie żyć – mówi Agnieszka Gościniewicz, autorka bloga Biegnę z rakiem przez życie. 46
            • Sprawiedliwi bezimienni 20 mar 2016, 20:00 Norman Davies zauważył kiedyś, że pojęcie „sprawiedliwi” odnoszące się do Polaków, którzy w czasie drugiej wojny światowej ratowali życie Żydom, należy poszerzyć. Oprócz bowiem „sprawiedliwych” znanych... 49
            • Co zrobić, by nie stracić świąt? 20 mar 2016, 20:00 Zamiast kłótni rodzinnych - refleksja, zamiast zmęczenia przedświąteczną krzątaniną - odpoczynek. Podpowiadamy, co zrobić, by odzyskać Wielkanoc. 50
            • Zgłoś pomysł, zrealizuj projekt 20 mar 2016, 20:00 Trwa konkurs „Wprost”, w którym młodzi naukowcy oraz pasjonaci nauki mogą zgłaszać swoje pomysły na badania. A rząd ogłosił właśnie kolejną rundę boju o innowacyjną Polskę. Różne inicjatywy, cel ten sam. 52
            • Oszustwo nie ujdzie na sucho 20 mar 2016, 20:00 Jeżeli prezydent przestraszy się banków, to założymy partię. Dogadamy się z PO, Nowoczesną albo KOD i to może być ten języczek u wagi, który pognębi i PiS, i prezydenta – mówi Tomasz Sadlik, szef stowarzyszenia Pro Futuris, które zrzesza frankowiczów. 54
            • Skończmy z tą błazenadą 20 mar 2016, 20:00 Banki to nie tylko franki. Są kredytobiorcy złotówkowi, są deponenci, są zwykli klienci, są akcjonariusze, a wśród nich obecni i przyszli emeryci. Im wszystkim zależy na dobrej kondycji ich banku. A dobra to taka, kiedy bank zarabia, a nie traci. – mówi Krzysztof... 55
            • Przedsiębiorcy w sidłach cybergangów 20 mar 2016, 20:00 Prawie 300 tys. komputerów codziennie jest infekowanych wirusami. Cybergangi szczególnie upodobały sobie firmy. Straty idą w miliardy dolarów, a Polska jest bardziej zagrożona niż USA. 56
            • Klucz do bezpieczeństwa 20 mar 2016, 20:00 Jeśli rozważacie skorzystanie z „chmury”, czyli cloud computingu, ale martwicie się o bezpieczeństwo usług i danych, to nie zapomnijcie zadbać o nie przede wszystkim u siebie. 59
            • A miało być tak pięknie… 20 mar 2016, 20:00 Trwa konflikt między Kredytem Inkaso i Bestem, konkurentami na rynku windykacyjnym w Polsce, którzy jeszcze do niedawna planowali połączenie. Rynek z niepokojem obserwuje rozwój wypadków znajdujących odbicie w kursie spółki, który od listopada 2015 r. stracił na wartości ok.... 60
            • Firmy rodzinne, czyli polska specjalność 20 mar 2016, 20:00 Przedsiębiorstwa budowane w latach transformacji urosły w siłę. Zyskały dziś, tak jak nowe firmy rodzinne, ogromny atut: to, co polskie, stało się modne. 62
            • MBA, czyli Menedżerowie Bardzo Ambitni 20 mar 2016, 20:00 Czym zawsze będą studia Master of Business Administration? Okazją do budowania relacji. A czym już nie są? Gwarancją awansu. Zbadaliśmy bogactwo ofert edukacyjnych programów MBA. 64
            • Tutsi realizują projekty Hutu 20 mar 2016, 20:00 Nowa władza już na dobre umościła się w gabinetach i limuzynach. Po okresie moszczenia się – teraz zażywa władzy, a realną władzę – tradycyjnie po 100-dniowym przyczajeniu się – ponownie przejmują dyrektorzy... 70
            • HOSSA BESSA 20 mar 2016, 20:00 U kogo pracuje się najlepiej Holendrzy z Randstad, drugiej największej agencji zatrudnienia na świecie, po raz szósty wzięli pod lupę pracodawców działających u nas w kraju. Sprawdzili, która firma oferuje najkorzystniejsze warunki... 71
            • Ład łączy Grupę Enea 20 mar 2016, 20:00 Nowoczesne przedsiębiorstwo potrzebuje nie tylko nowych technologii. Duże organizmy gospodarcze, tak samo jak innowacji, potrzebują skutecznych metod zarządzania. Przykładem takiego rozwiązania jest ład korporacyjny. Mechanizm ten z powodzeniem funkcjonuje w Enei –... 72
            • E-commerce w Polsce: szanse i wyzwania w 2016 r. 20 mar 2016, 20:00 Podczas debaty eksperckiej czołowi gracze rynku e-commerce w Polsce dyskutowali na tematy, które w tym roku rozpalać będą branżę. 74
            • Europa na łasce Erdogˇana 20 mar 2016, 20:00 Podzielona jak nigdy dotąd Unia Europejska uzależnia się od autorytarnej Turcji. Układ z Ankarą doprowadzi do powstania sieci finansowanych przez UE obozów dla imigrantów, których poza Angelą Merkel nikt w Europie nie chce. 76
            • Odliczanie do Brexitu 20 mar 2016, 20:00 Perspektywa Brexitu stała się bardziej prawdopodobna po ujawnieniu głębokich podziałów w rządzącej Partii Konserwatywnej i bardziej propagandowym niż faktycznym sukcesie negocjacji premiera Davida Camerona z biurokracją UE. Choć... 79
            • Imperium dopingu 20 mar 2016, 20:00 Sportowa potęga Rosji rozsypuje się niczym domek z kart. Kolejni mistrzowie przyłapani na dopingu psują resztki reputacji Kremla. 80
            • Trendsetter Janusz 20 mar 2016, 20:00 Stało się: noszenie skarpetek do sandałów jest modne. Ba, wręcz obowiązkowe, jeśli ubierać się zgodnie z zaleceniami arbitrów stylu – polski Janusz, symboliczna figura odzieżowego obciachu, może dziś triumfować. 82
            • Dlaczego jarmuż zrobił karierę? 20 mar 2016, 20:00 Z wyglądu mało atrakcyjny, jednak wnętrze ma bardzo bogate. Twardziel - aby zmiękł, trzeba nad nim popracować, jednak niezbyt długo. Już po kilku minutach odda wszystko, co ma w sobie. 85
            • Polka w komiksowym Hollywood 20 mar 2016, 20:00 Dla Marvela, amerykańskiego potentata komiksu, pracują najlepsi. Pierwszy raz w historii jest wśród nich Polka. Kasia Niemczyk ma szansę osiągnąć sukces na miarę twórcy „Thorgala” Grzegorza Rosińskiego. 86
            • Kamienie z lawiny 20 mar 2016, 20:00 Za kilka dni The Rolling Stones wystąpią w Hawanie. To historyczne wydarzenie, bo są pierwszą wielką gwiazdą rocka, która zagra na Kubie. Ale też polityczne, ponieważ trzy dni wcześniej wyspę odwiedzi prezydent Obama. 88
            • Polski dług wdzięczności 20 mar 2016, 20:00 Udzielając schronienia polskim uciekinierom w czasie II wojny światowej, Węgrzy zademonstrowali, co w chwili historycznej próby znaczy dla nich hasło „Polak, Węgier – dwa bratanki”. 90
            • Pogrzeb żuru i śledzia, czyli przygotowania do Wielkiejnocy 20 mar 2016, 20:00 Pieczone odyńce, udźce z szynką, całe jelenie. Wielkanoc na pańskich stołach była w dawnej Polsce naprawdę wystawna. Nie obżeramy się już tak jak nasi przodkowie, nadal jednak w święta zjadamy nawet dwa razy więcej kalorii, niż powinniśmy. 93
            • Cud Wielkanocy 20 mar 2016, 20:00 To cudowne święto wiosny w sposób szczególnie lekki i pachnący kojarzy mi się z domem rodzinnym. W Niedzielę Wielkanocną moja mama otwierała okna, a ja słyszałam kościelne dzwony i czułam zapach zupełnie innego powietrza. Nie było już zimy w tym zapachu, były kwitnące fiołki i... 98
            • Kalejdoskop kulturalny 20 mar 2016, 20:00 KSIĄŻKI Mariusz Cieślik Miłość i tajemnica Czy Barack Obama ma dobry gust literacki? Wychodzi na to, że tak. Jakiś czas temu zachwycał się „Wolnością” Jonathana Franzena, teraz wydawca chwali się na okładce, że prezydent... 100
            • Komu wolno pytać 20 mar 2016, 20:00 W internecie pojawił się już zwiastun filmu „Smoleńsk” Antoniego Krauzego. Produkcja, która jeszcze nie jest gotowa, opowiada o dziennikarskim śledztwie prowadzonym po 10 kwietnia 2010 r. Możemy być pewni, że gdy tylko obraz... 106
            • Inwestujmy w oczy 20 mar 2016, 20:00 Każda złotówka zainwestowana w opiekę nad wzrokiem zwraca się pięciokrotnie – mówi Juliusz Zielonka, członek zarządu Towarzystwa Ochrony Wzroku. 111
            • Możesz widzieć lepiej 20 mar 2016, 20:00 O wzroku i nowej specjalistycznej placówce leczącej choroby oczu mówią Katarzyna Czaplińska, dyrektor medyczny Instytutu Jaskry Sp. z o.o. z ECZO, oraz Norbert Pyffel z Brain Medical Group, głównego inwestora ECZO. 112
            • Wyostrzyć wzrok 20 mar 2016, 20:00 Nowoczesna okulistyka daje szansę na dobre widzenie i wyleczenie schorzeń czy wad wzroku. Zabiegi przeprowadzane są przy użyciu sprzętu mikrochirurgicznego. To oznacza bezpieczeństwo, krótki okres rekonwalescencji, a w połączeniu z doświadczeniem lekarzy daje szansę na... 114
            • Zakochałam się w laserach 20 mar 2016, 20:00 Każdy, kto ukończył 40. rok życia, powinien zgłosić się do okulisty. Badanie u lekarza umożliwi bowiem wczesne wykrycie i leczenie chorób powodujących utratę widzenia, takich jak jaskra czy AMD – mówi prof. zw. dr hab. n. med. Krystyna Czechowicz- Janicka, dyrektor... 116
            • Nużeniec a zespół suchego oka 20 mar 2016, 20:00 Na zespół suchego oka cierpi nawet połowa ludzi, a jedną z jego najczęstszych przyczyn jest nużeniec – mówi dr Piotr Kleina-Schmidt. 118
            • Odmłodzić wzrok 20 mar 2016, 20:00 Dzięki operacji nie tylko można usunąć zaćmę, ale też poprawić jakość i sposób widzenia, zredukować wady wzroku – mówi Marek Czubak, chirurg okulista operujący w Ośrodku Mikrochirurgii Oka MEGA-LENS. 120
            • Dbamy o twoje oczy 20 mar 2016, 20:00 Pieczenie, swędzenie, uczucie piasku pod powiekami, pękające przekrwione naczynia to objawy, które drastycznie zmniejszają komfort naszego życia. 121
            • Okiem chirurga 20 mar 2016, 20:00 Liczy się przede wszystkim efekt i zadowolony pacjent, który odzyskuje widzenie – mówi prof. Zbigniew Zagórski, założyciel Ośrodków Chirurgii Oka. 122

            ZKDP - Nakład kontrolowany