Wojna marmurowa

Wojna marmurowa

Arcydzieła sztuki starożytnej znikną z największych muzeów Europy i USA?
Grecja domaga się od Wielkiej Brytanii zwrotu marmurów Elgina, rzeźb z ateńskiego Partenonu. Egipt chce odzyskać kamień z Rosetty, który znajduje się w British Museum, oraz głowę królowej Neferetiti z Ägyptisches Museum w Berlinie. Rząd egipski domaga się też powrotu posągów królowej Hatszepsut z Metropolitan Museum w Nowym Jorku i obelisku zdobiącego plac de la Concorde w Paryżu. Z kolei Hindusi chcą mieć z powrotem Koh-i-noor, ponad 105-karatowy diament, będący chlubą królewskiej kolekcji biżuterii w Tower of London.
Kilkanaście muzeów Europy Zachodniej i USA, takich jak paryski Luwr, British Museum w Londynie, berlińska Wyspa Muzeów i nowojorski Metropolitan, skupia 90 proc. zabytków światowego dziedzictwa kulturowego. Największą salę Muzeum Pergamońskiego w Berlinie zajmuje gigantyczny ołtarz Zeusa, wywieziony z Imperium Otomańskiego w XIX wieku przez ekspedycję archeologiczną kierowaną przez Karla Humanna. Obok można podziwiać zdobioną delikatnymi reliefami bramę miejską z Miletu, błękitne kafle z motywem lwów i smoków z bramy Isztar z Babilonu oraz fasadę z pałacu Mszatta z VIII wieku, wywiezioną z dzisiejszej Jordanii. W jaki sposób arcydzieła sztuki starożytnej znalazły się w obcych kolekcjach?

Łupy z wykopalisk
Archeolodzy prowadzący wykopaliska są zobowiązani przekazać miejscowym władzom wszystkie znalezione obiekty. W wyjątkowych wypadkach możliwe jest jedynie, obwarowane licznymi zastrzeżeniami, wypożyczenie zabytków do badań lub na wystawę. Całkowity zakaz wywozu zabytków obowiązuje jednak w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie od niedawna. Do II wojny światowej misje archeologiczne mogły swobodnie dysponować tym, co wykopały. Obowiązujące wtedy zwyczaje partażu, czyli podziału zabytków, opisała w książce "Opowiedzcie, jak tam żyjecie" Agatha Christie, która w latach 30. XX wieku towarzyszyła w wykopaliskach swojemu mężowi, archeologowi Maksowi Mallowanowi: "Zadaniem Maksa jest podzielić zabytki na dwie grupy, wedle uznania. Syryjskie władze wybiorą tę grupę, która im się bardziej spodoba. Druga zostanie zapakowana i wysłana do British Museum".
W XIX wieku prace wykopaliskowe prowadzono niemal na dziko; poparcie miejscowych władz uzyskiwał ten, kto dał obfity bakszysz. W ten sposób Thomas Bruce lord Elgin uzyskał od sułtana pozwolenie na wysyłkę do Londynu prawie wszystkich rzeźb dekorujących świątynię Ateny na Akropolu. Dziś w British Museum znajduje się 56 spośród 97 zachowanych bloków fryzu ciągłego, 15 z 64 metop oraz 19 z 28 figur z przyczółków. Pozostałe rzeźby rozproszone są w 10 muzeach w 8 krajach. Blok granitu z trójjęzyczną inskrypcją, dzięki której odszyfrowano egipskie hieroglify, odnalazł w 1799 r. w egipskim porcie Rosetta (dzisiaj Raszid) kapitan wojsk napoleońskich Pierre-Franois Bouchard. Po kapitulacji Francuzów Anglicy wywieźli kamień z Kairu do Wielkiej Brytanii.

Skarb wojenny
Najbardziej zawiłe są dzieje tzw. skarbu Priama, kolekcji biżuterii i cennych przedmiotów odkopanych w Troi przez Henryka Schliemanna. Miedziane, srebrne i złote naczynia, złote diademy, rozsławione na cały świat zdjęciem przystrojonej w nie żony Schliemanna Sophii, oraz niezliczone złote pierścienie i kolczyki pochodziły prawdopodobnie z różnych części starożytnego miasta (choć Schliemann twierdził, że odkopał je w jednym miejscu). Schliemann nielegalnie wywiózł skarb Priama z Turcji w obawie, że urzędnicy sułtana skonfiskują jego odkrycie. Doradził mu to amerykański chargé d'affaires z Konstantynopola, który powiedział wprost: "Jeśli znajdziesz małe obiekty, schowaj je do kieszeni". Gdy się wydało, że złoto opuściło Turcję, urzędnik nadzorujący wykopaliska powędrował do więzienia, a Schliemann utracił koncesję na prowadzenie prac (odzyskał ją, gdy zwrócił część złota). Resztę zabytków wywiózł do Grecji, a następnie do Niemiec. W 1945 r. skarb został ukryty w bunkrze pod Dworcem Zoo w Berlinie, gdzie odnaleźli go sowieccy żołnierze.
Rząd ZSRR przez dziesięciolecia zaprzeczał, jakoby skarb kiedykolwiek się pojawił na sowieckiej ziemi i wydawało się, że trojańskie złoto przepadło w wojennej zawierusze. Odnaleziono go w 1994 r. w Muzeum Puszkina w Moskwie, prowadzono nawet rozmowy na temat warunków jego powrotu do Niemiec. W 1998 r. w Rosji uchwalono, że Moskwa ma prawo zatrzymać kosztowności zagarnięte w czasie wojny jako reparacje za fizyczne i moralne zniszczenia i straty. Ponad 300 tys. dzieł sztuki oraz około dwóch milionów książek i dokumentów, obrazy Maneta, Renoire'a i Matisse'a, Biblia Gutenberga oraz 260 obiektów ze skarbu Priama uznano za własność narodu rosyjskiego.
O zwrot skarbu Priama ubiega się też rząd turecki, uznając go za swoje dziedzictwo kulturowe. Pod koniec lat 90. o część skarbu upomnieli się spadkobiercy Franka Calverta, który był właścicielem wschodniej części wzgórza Hisarlik, gdy Schliemann prowadził tam wykopaliska. Archeolog Donald Easton, który przestudiował dzienniki Schliemanna, doszedł do wniosku, że z tej właśnie części pochodzą ceremonialne topory. Według prawa, powinien więc odzyskać je Frederick Calvert z Londynu, praprawnuk starszego brata Franka. Listę chętnych do skarbu zamykają Grecy, którzy uznali go za łup z czasów wojny trojańskiej!

Najstarszy proceder świata
Dawny wywóz zabytków nazywa się dziś często rabunkiem, warto jednak pamiętać, że jest to proceder starszy niż same muzea. Trzynaście egipskich obelisków, które zdobią place Rzymu, trafiło tam jeszcze za czasów cesarstwa. Na rozkaz Oktawiana Augusta w 10 r. p.n.e. ustawiono w Circus Maximus obelisk wykonany dla Ramzesa II; dziś można go podziwiać na Piazza del Popolo. Augustowi nie udało się sprowadzić do Rzymu z Teb największego z podziwianych dziś obelisków Wiecznego Miasta, wykonanego dla Totmesa IV. Dokonał tego dopiero Konstancjusz II w 357 r. Z kolei obelisk ustawiony na placu św. Piotra sprowadził do Rzymu Kaligula. To, że obeliski nie przepadły w pomroce dziejów, zawdzięczamy papieżowi Sykstusowi V, który pod koniec XVI wieku kazał je odnowić i ustawić w najważniejszych punktach orientacyjnych miasta. Wkomponowane w renesansową i barokową zabudowę stanowią już część dziedzictwa kulturowego zarówno Rzymu, jak i Egiptu.
Do Rzymu trafiły też skarby zrabowane w 70 r. w Jerozolimie, gdy wojska Tytusa stłumiły bunt ludności żydowskiej i zburzyły świątynię jerozolimską. W 2004 r. naczelni rabini Izraela, Jona Metzger i Szlomo Amar, poprosili Jana Pawła II o pozwolenie na szukanie w magazynach Muzeów Watykańskich wielkiej złotej menory, która była ozdobą świątyni. Dzieła sztuki z różnych stron świata zdobiły też ulice starożytnego Konstantynopola. Za panowania Konstantyna na hipodromie ustawiono obelisk Totmesa III z Karnaku i trójnóg z brązu, upamiętniający zwycięstwo Greków pod Platejami, wywieziony z delfickiej świątyni Apolla. Z kolei cztery rumaki z brązu, zdobiące bazylikę św. Marka w Wenecji, zostały wywiezione z Konstantynopola w 1204 r. podczas czwartej krucjaty.
Podobnie postępowali nasi rodacy. Kolekcję waz greckich w Muzeum Narodowym w Warszawie i w muzeum w Wilanowie zgromadził w XVIII wieku Stanisław Kostka Potocki, który kupował zabytki u antykwariuszy, ale chcąc mieć pewność, że jego kolekcja składa się z obiektów autentycznych, prowadził też wykopaliska w Nola koło Neapolu.

Czyściec zabytków
Wywóz marmurów z Partenonu przez Elgina krytykowali już jemu współcześni. Lord Byron opłakiwał w "Wędrówkach Childe Harolda" odarte z rzeźb ściany świątyni. Dzisiaj mówi się przede wszystkim o uszkodzeniach marmurów, których wiele pocięto, by ułatwić transport. Wątpliwe jednak, by rzeźby z Partenonu się zachowały, gdyby pozostały w świątyni. Przybytek Ateny miał wyjątkowo burzliwą przeszłość: w 267 r. n.e. jego wnętrze zniszczył pożar, w V wieku budowlę zamieniono na kościół bizantyński, a podczas panowania tureckiego - na meczet. W 1687 r., po tym jak oblężeni przez Wenecjan Turcy urządzili w Partenonie skład prochu, jeden celny strzał armatni pozbawił świątynię dachu, wnętrza i części kolumnady.
Przeciwnicy zwrotu zabytków argumentują, że Elgin, wywożąc do Anglii marmury, ocalił to, co pozostało z dawnej świetności Partenonu. Gdyby rzeźby pozostały w świątyni, byłyby narażone na uszkodzenia spowodowane przez zanieczyszczone ateńskie powietrze. Czy możemy mieć pewność, że gdyby francuski konsul Paul-ńmile Botta nie wywiózł w połowie XIX wieku lamassu, skrzydlatych lwów z ludzkimi głowami strzegących bram pałacu Sargona w Chorsabadzie (dzisiejsze Dur-Szarrukin w Iraku) i nie umieścił ich w Luwrze, nie zostałyby zrabowane podczas ostatniej wojny i sprzedane na czarnym rynku?
Krytycy działań Elgina przypominają o niefortunnej konserwacji marmurów w latach 30. XX wieku, gdy Brytyjczycy "wyczyścili" rzeźby za pomocą kwasu i drucianych szczotek, usuwając ślady dawnej polichromii i naturalną patynę koloru miodu. Staranna konserwacja na pewno przedłużyła żywot inskrypcji na kamieniu z Rosetty, którą jeszcze w XIX wieku wielokrotnie kopiowano przez nakładanie na kamień atramentu odbijanego następnie na arkuszu papieru. Gdyby kamień nie trafił do British Museum, być może hieroglify pozostałyby nie odczytane.
Walka o zwrot zabytków jest dla wielu krajów manifestacją tożsamości narodowej. Egipski szef urzędu starożytności Zahi Hawass nazwał kamień z Rosetty ikoną kultury egipskiej. Rzeźby Partenonu reprezentują złoty wiek greckiej kultury. Grecy chcieli, by obecność marmurów uświetniła olimpiadę, ale ich wysiłki spełzły na niczym. Na razie jedynie ogromne zdjęcie uśmiechniętej Meliny Mercouri, która jako minister kultury rozpętała na nowo kampanię o zwrot zabytków, zdobi stację metra Acropolis w Atenach.
Mieszkańcy Samotraki na Morzu Egejskim słusznie czują się pokrzywdzeni, mając zamiast słynnej Nike jej ohydną, gipsową kopię. Ale, z ręką na sercu, kto wybierze się na Samotrakę oglądać oryginał, dziś podziwiany przez miliony w Luwrze?
Okładka tygodnika WPROST: 38/2006
Więcej możesz przeczytać w 38/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2006 (1240)

  • Na stronie - Sezon łowiecki 15 gru 2006, 15:00 Niczym u Mrożka dubeltówki nabite są ślepakami, myśliwi rozleźli się po bagnach, a od nielicznych wystrzałów spadają co najwyżej liście z drzew 3
  • Wprost od czytelników 15 gru 2006, 15:00 BIERNA WOJNA Dariusz Baliszewski w swoim artykule "Bierna wojna" (nr 37) poddał totalnej krytyce rozkaz marszałka Rydza-Śmigłego z końca 17 września 1939 r., wydany po wejściu Sowietów na ziemie wschodnie II RP. Główny zarzut... 3
  • Skaner 15 gru 2006, 15:00 15 GNIEWNYCH LUDZI Jerzy Stępień - kadencja: 1999-2008, rekomendowany przez AWS Adam Jamróz - kadencja: 2003-2012, rekomendowany przez SLD Bohdan Zdziennicki - kadencja: 2001-2010, rekomendowany przez SLD Mirosław Wyrzykowski - kadencja:... 8
  • Sawka czatuje 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 10
  • Playback 15 gru 2006, 15:00 Premier Jarosław Kaczyński i minister obrony narodowej Radosław Sikorski © D. Golik, S. Sołtys/Fotorzepa 14
  • Poczta 15 gru 2006, 15:00 MURDOCH U BRAM WILDSTEINA Z dużym zainteresowaniem przeczytałem artykuł "Murdoch u bram Wildsteina" (nr 37). Nie sposób nie zgodzić się z tezą, iż TVP SA jest skazana na klęskę. Zastrzeżenia wzbudza jednak diagnoza tego stanu... 14
  • Ryba po polsku - Prawo jest ostoją 15 gru 2006, 15:00 Na sądach ciąży obowiązek sporządzenia imiennej listy autorytetów. Byśmy wiedzieli, czego i kogo się trzymać 15
  • Z życia koalicji 15 gru 2006, 15:00 ZYTA WRACA. STOLEC wicepremiera i ministra finansów już na nią czeka i ponoć obejmie go (jakkolwiek sformułowanie "obejmować stolec" wydaje nam się cokolwiek kontrowersyjne z powodów higienicznych), jak tylko do kraju wrócą... 16
  • Z życia opozycji 15 gru 2006, 15:00 Z MAŁYM OPÓŹNIENIEM, za które przepraszamy, przeczytaliśmy list od Janusza Palikota. Przypominamy, że czepiamy się go za zaleg-łe pensje dziennikarzy "Ozonu". Biznesmen informuje nas, że właściwie to on niczego nie musi, ale... 17
  • Wprost przeciwnie - Lepper + Giertych = Kaczyński 15 gru 2006, 15:00 Satelici PiS podcinają gałąź, na której siedzą 18
  • Fotoplastykon 15 gru 2006, 15:00 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Balcerowiczobójstwo 15 gru 2006, 15:00 Leszek Balcerowicz był skazany na konflikt ze zdominowaną przez PiS sejmową komisją śledczą 20
  • Zabawy z komisją 15 gru 2006, 15:00 PiS powinno się modlić, by Trybunał Konstytucyjny uznał bankową komisję śledczą za nielegalną 25
  • Ofensywa Kaczyńskich 15 gru 2006, 15:00 I premier, i prezydent Polski muszą zrozumieć, że zarówno w Europie, jak i w Ameryce bez Niemiec niewiele zwojujemy 28
  • Biała plama na Polsce 15 gru 2006, 15:00 W europejskich podręcznikach historii Polska prawie nie istnieje 32
  • Manipulacja lustracyjna 15 gru 2006, 15:00 W artykule "Lustracja lustratora" (nr 27) ujawniliśmy, że sędzia Zbigniew Puszkarski, przewodniczący sądu lustracyjnego, który rozpatrywał sprawę Zyty Gilowskiej, przed laty wydał wyrok w procesie zmanipulowanym przez komunistyczne służby. Choć w tekście, zgodnie z regułami... 38
  • Samotność ofiar 15 gru 2006, 15:00 Książka "Polacy - Żydzi 1939-1945" może sprawić, że my, Polacy, przestaniemy pleść androny o naszej wrodzonej miłości do Żydów 40
  • Giełda 15 gru 2006, 15:00 Hossa Świat Apple wchodzi w wideo Amerykański Apple Computer rozpoczął sprzedaż filmów wideo w internetowym sklepie iTunes. Potentat z Kalifornii zaprezentował też nowe urządzenie iTV, za którego pomocą ściągnięte filmy będzie... 42
  • Taniofonia 15 gru 2006, 15:00 Rozmowy telefoniczne będą tanieć do czasu, aż będą darmowe 44
  • Wielki mały reformator 15 gru 2006, 15:00 Rynek wycenił odejście Zyty Gilowskiej na jeden grosz 50
  • Małe giganty 15 gru 2006, 15:00 Mniejsze kraje prędzej się pozbywają iluzji, że jakoś to będzie 52
  • Marchionne za kierownicą 15 gru 2006, 15:00 Na cztery koła spadł znakomicie zarządzany od niedawna Fiat 56
  • 2 x 2 = 4 - Władza i prawda 15 gru 2006, 15:00 W Polsce dla uzyskania poparcia plebsu gwałtownie atakuje się inteligencję 60
  • Supersam 15 gru 2006, 15:00 64
  • Jesień w kolorze blue 15 gru 2006, 15:00 Proste dzianiny, moherowe swetry i szale - to wszystko znalazło się w najnowszej kolekcji Solar na jesień-zimę 2006/2007. W kolorystyce proponowanych przez odzieżową firmę ubrań dominują fiolety i brązy. Czerń dozwolona jest jedynie w... 64
  • Odkurzacz dla ogrodnika 15 gru 2006, 15:00 Aby właściciele ogrodów łatwiej mogli się uporać z jesienną zmorą, jaką są opadające liście, firma Gardena wypuściła na rynek specjalny odkurzacz. To urządzenie nie tylko je zbiera, ale także rozdrabnia. Poza tym pomaga je... 64
  • Zjazd pod kontrolą 15 gru 2006, 15:00 Żaden zjazd ze wzgórza nie zakończy się tragicznie, jeśli będziemy zjeżdżać nowym oplem antara - zapewniają jego producenci. Samochód, który zostanie zaprezentowany podczas Paryskiego Salonu Samochodowego (rozpoczyna się 30... 64
  • Ultrapłaski zegarek 15 gru 2006, 15:00 Tylko 3,9 mm grubości ma najcieńszy plastikowy zegarek na świecie. Model Swatch Glamshine z najnowszej jesienno-zimowej kolekcji Swatch Skin to bransoletka składająca się z małych, stalowych kwadratów wysadzanych fioletowymi kryształami i... 64
  • Karta na hakerów 15 gru 2006, 15:00 64
  • Latający Polak 15 gru 2006, 15:00 Robert Kubica jest pierwszym Polakiem, który ma szansę stać się globalną gwiazdą 66
  • Cabernet z Mazowsza 15 gru 2006, 15:00 To nie żart: prawdziwe wino produkowane jest już także w Polsce 70
  • Fabryki ślicznotek 15 gru 2006, 15:00 Gdyby nie polityczna poprawność, Latynoski co roku zdobywałyby tytuł Miss Świata 72
  • Pazurem - Światowa blondynka 15 gru 2006, 15:00 Paris Hilton sprawia, że wszystkie przeczołgane przez życie brunetki świata oddychają z ulgą 78
  • Czernomyrdin w Warszawie 15 gru 2006, 15:00 Jak wyglądałby świat, gdyby w Rosji w 1917 r. nie było rewolucji 80
  • Know-how 15 gru 2006, 15:00 Ewolucja zagłady Dinozaury nie wyginęły przed 65 mln lat na skutek zderzenia Ziemi z asteroidą. "To jedno z największych nieporozumień w nauce" - uważa Tony Hallam, brytyjski geolog i paleontolog. Równie błędne jest dość... 86
  • Lek na syndrom X 15 gru 2006, 15:00 Przełom w leczeniu otyłości i nałogów? 88
  • Wojna marmurowa 15 gru 2006, 15:00 Arcydzieła sztuki starożytnej znikną z największych muzeów Europy i USA? 91
  • Horoskop ciąży 15 gru 2006, 15:00 Życie w łonie matki decyduje o naszym zdrowiu, inteligencji i sukcesach zawodowych! 94
  • Bez granic 15 gru 2006, 15:00 Romantyczna Condi? Ostatnia podróż do Kanady Condoleezzy Rice, szefowej amerykańskiej dyplomacji, wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko z powodu omawianych w jej trakcie problemów politycznych. Wizyta wywołała spekulacje na temat... 96
  • Chindie 15 gru 2006, 15:00 Dwa azjatyckie giganty wywracają świat do góry nogami 98
  • Papież w kraju pogan 15 gru 2006, 15:00 Benedykt XVI nawracał w Niemczech katolików na katolicyzm 104
  • Ukraina na kolanach 15 gru 2006, 15:00 Premier Janukowycz na antynatowskich hasłach wdrapał się na szczyt politycznej kariery 106
  • Recenzor 15 gru 2006, 15:00 108
  • Płonąca pietruszka 15 gru 2006, 15:00 Dobrymi chęciami wybrukowane jest piekło. To porzekadło idealnie pasuje do reżyserskiego debiutu Andrzeja Seweryna. Od historii księdza, nosiciela wirusa HIV (jak zwykle teatralny Michał Żebrowski), zionie fałszem na kilometr, gdyż... 108
  • Powrót z gwiazd 15 gru 2006, 15:00 Niełatwo być kosmicznym odmieńcem. Sąsiedzi się ciebie boją, chuligani cię biją, a rząd chce izolować i poddać kwarantannie. Zbiorowym bohaterem jednego z lepszych seriali science fiction ostatnich lat jest cztery tysiące czterysta... 108
  • Morza szum, ptaków śpiew 15 gru 2006, 15:00 "Jesteśmy parą ostatnich ludzi na ziemi" - przekonuje zgorzkniałą Irenę Laskowską Jan Machulski, jeszcze z bujną czupryną. Jedynymi świadkami nieudolnego podrywu są stada mew i piloci wojskowych odrzutowców. Tak polskie kino,... 108
  • Powtórka z rozrywki 15 gru 2006, 15:00 Poznajcie Rysia (Przemysław Bluszcz), złodzieja, który po latach odsiadki wraca do domu, by odkryć, że wszystko, za czym tęsknił, już nie istnieje. Dawna ukochana obściskuje się z jego bratem, a sam brat właśnie sprzedaje ojcowiznę.... 108
  • Męczenie Czechowa 15 gru 2006, 15:00 Czechow w wersji skróconej i wydłużonej zarazem. Skróconej, bo trochę dialogów wycięto, a wydłużonej, bo dołożono pomysł Pera Olova Enquista na lifting mistrza. Miał to być dalszy ciąg "Trzech sióstr", ale reżyser Piotr... 108
  • Rosyjskie, czyli polskie 15 gru 2006, 15:00 Polityka wciąż dzieli Polskę i Rosję, za to sztuka łączy. Ze zbiorów trzech najważniejszych rosyjskich muzeów (m.in. Ermitażu) do Warszawy zjechały wykonane ze srebra okazałe przedmioty codziennego użytku - w większości z carskich... 108
  • Miłość wygra i tak 15 gru 2006, 15:00 Fantastyczna, przepiękna, nieprzeciętna... Epitety opisujące trzecią płytę Nowozelandki o azjatyckich korzeniach można mnożyć bez końca. Trzydziestoletnia Bic Runga dopiero teraz podbija Europę, choć w swoim kraju jest fenomenem od... 108
  • Drugie życie Vivaldiego 15 gru 2006, 15:00 Czy odpowiedzią na fantastyczną popularność muzyki Vivaldiego jest żart, że najbardziej lubimy to, co już znamy? Słuchając nagrania "Griseldy", trudno się oprzeć wrażeniu déj? vu. Kolejne arie przypominają te, którymi... 108
  • Złote chłopaki 15 gru 2006, 15:00 Audioslave to mariaż niedobitków dwóch znamienitych formacji rockowych. Składa się z wokalisty Soundgarden, Chrisa Cornella i trójki sierot po Zacku de la Rochu z Rage Against The Machine. Ten sojusz nie oznaczał jednak narodzin supergrupy.... 108
  • Najsmutniejsze kino świata 15 gru 2006, 15:00 Dla naszych filmowców Polska to kraj zamieszkiwany głównie przez zgwałcone kobiety, alkoholików, bezrobotnych, bandytów, szemranych biznesmenów i bezdusznych urzędników 112
  • Bezpieczny jazz 15 gru 2006, 15:00 Diwy jazzowe zastąpiły niedawne popgwiazdy list przebojów 116
  • Od Marsa do Stalina 15 gru 2006, 15:00 Herbert George Wells to geniusz fantastyki, ale pierwszy naiwny polityki 118
  • Górna półka - Dobroduszna hegemonia 15 gru 2006, 15:00 Błędem neokonserwatystów jest przekonanie, że wszyscy ludzie pragną wolności 119
  • Wencel gordyjski - Rosja nie przebacza 15 gru 2006, 15:00 Madonna pojechała do kraju, którego los przypomina sytuację misia siedzącego w karcerze wrocławskiego zoo 120
  • Krótko po Wolsku - Dziewictwo w Internecie 15 gru 2006, 15:00 Człowiek niczemu już się nie dziwi. Toteż, gdy jakieś dziewczę z Dolnego Śląska imieniem Joanna wystawiło w Internecie na aukcje swe dziewictwo, zacząłem się zastanawiać, czy można wystawić na sprzedaż coś jeszcze? Własne... 121
  • Ueorgan Ludu 15 gru 2006, 15:00 Nr 38 (204) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 18 września 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Po deklaracji min. Sikorskiego AFGAŃSKA RULETKA Min. Sikorski 20 lat temu wspierał talibów, dziś chce ich zwalczać. A przecież świetnie wie, że... 121
  • Skibą w mur - Blogersi 15 gru 2006, 15:00 Ryszard Czarnecki w swoim blogu pisze o biegunce, a Wojciech Wierzejski o przyszłości białej rasy 122

ZKDP - Nakład kontrolowany