Wojna marmurowa

Wojna marmurowa

Dodano:   /  Zmieniono: 
Arcydzieła sztuki starożytnej znikną z największych muzeów Europy i USA?
Grecja domaga się od Wielkiej Brytanii zwrotu marmurów Elgina, rzeźb z ateńskiego Partenonu. Egipt chce odzyskać kamień z Rosetty, który znajduje się w British Museum, oraz głowę królowej Neferetiti z Ägyptisches Museum w Berlinie. Rząd egipski domaga się też powrotu posągów królowej Hatszepsut z Metropolitan Museum w Nowym Jorku i obelisku zdobiącego plac de la Concorde w Paryżu. Z kolei Hindusi chcą mieć z powrotem Koh-i-noor, ponad 105-karatowy diament, będący chlubą królewskiej kolekcji biżuterii w Tower of London.
Kilkanaście muzeów Europy Zachodniej i USA, takich jak paryski Luwr, British Museum w Londynie, berlińska Wyspa Muzeów i nowojorski Metropolitan, skupia 90 proc. zabytków światowego dziedzictwa kulturowego. Największą salę Muzeum Pergamońskiego w Berlinie zajmuje gigantyczny ołtarz Zeusa, wywieziony z Imperium Otomańskiego w XIX wieku przez ekspedycję archeologiczną kierowaną przez Karla Humanna. Obok można podziwiać zdobioną delikatnymi reliefami bramę miejską z Miletu, błękitne kafle z motywem lwów i smoków z bramy Isztar z Babilonu oraz fasadę z pałacu Mszatta z VIII wieku, wywiezioną z dzisiejszej Jordanii. W jaki sposób arcydzieła sztuki starożytnej znalazły się w obcych kolekcjach?

Łupy z wykopalisk
Archeolodzy prowadzący wykopaliska są zobowiązani przekazać miejscowym władzom wszystkie znalezione obiekty. W wyjątkowych wypadkach możliwe jest jedynie, obwarowane licznymi zastrzeżeniami, wypożyczenie zabytków do badań lub na wystawę. Całkowity zakaz wywozu zabytków obowiązuje jednak w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie od niedawna. Do II wojny światowej misje archeologiczne mogły swobodnie dysponować tym, co wykopały. Obowiązujące wtedy zwyczaje partażu, czyli podziału zabytków, opisała w książce "Opowiedzcie, jak tam żyjecie" Agatha Christie, która w latach 30. XX wieku towarzyszyła w wykopaliskach swojemu mężowi, archeologowi Maksowi Mallowanowi: "Zadaniem Maksa jest podzielić zabytki na dwie grupy, wedle uznania. Syryjskie władze wybiorą tę grupę, która im się bardziej spodoba. Druga zostanie zapakowana i wysłana do British Museum".
W XIX wieku prace wykopaliskowe prowadzono niemal na dziko; poparcie miejscowych władz uzyskiwał ten, kto dał obfity bakszysz. W ten sposób Thomas Bruce lord Elgin uzyskał od sułtana pozwolenie na wysyłkę do Londynu prawie wszystkich rzeźb dekorujących świątynię Ateny na Akropolu. Dziś w British Museum znajduje się 56 spośród 97 zachowanych bloków fryzu ciągłego, 15 z 64 metop oraz 19 z 28 figur z przyczółków. Pozostałe rzeźby rozproszone są w 10 muzeach w 8 krajach. Blok granitu z trójjęzyczną inskrypcją, dzięki której odszyfrowano egipskie hieroglify, odnalazł w 1799 r. w egipskim porcie Rosetta (dzisiaj Raszid) kapitan wojsk napoleońskich Pierre-Franois Bouchard. Po kapitulacji Francuzów Anglicy wywieźli kamień z Kairu do Wielkiej Brytanii.

Skarb wojenny
Najbardziej zawiłe są dzieje tzw. skarbu Priama, kolekcji biżuterii i cennych przedmiotów odkopanych w Troi przez Henryka Schliemanna. Miedziane, srebrne i złote naczynia, złote diademy, rozsławione na cały świat zdjęciem przystrojonej w nie żony Schliemanna Sophii, oraz niezliczone złote pierścienie i kolczyki pochodziły prawdopodobnie z różnych części starożytnego miasta (choć Schliemann twierdził, że odkopał je w jednym miejscu). Schliemann nielegalnie wywiózł skarb Priama z Turcji w obawie, że urzędnicy sułtana skonfiskują jego odkrycie. Doradził mu to amerykański chargé d'affaires z Konstantynopola, który powiedział wprost: "Jeśli znajdziesz małe obiekty, schowaj je do kieszeni". Gdy się wydało, że złoto opuściło Turcję, urzędnik nadzorujący wykopaliska powędrował do więzienia, a Schliemann utracił koncesję na prowadzenie prac (odzyskał ją, gdy zwrócił część złota). Resztę zabytków wywiózł do Grecji, a następnie do Niemiec. W 1945 r. skarb został ukryty w bunkrze pod Dworcem Zoo w Berlinie, gdzie odnaleźli go sowieccy żołnierze.
Rząd ZSRR przez dziesięciolecia zaprzeczał, jakoby skarb kiedykolwiek się pojawił na sowieckiej ziemi i wydawało się, że trojańskie złoto przepadło w wojennej zawierusze. Odnaleziono go w 1994 r. w Muzeum Puszkina w Moskwie, prowadzono nawet rozmowy na temat warunków jego powrotu do Niemiec. W 1998 r. w Rosji uchwalono, że Moskwa ma prawo zatrzymać kosztowności zagarnięte w czasie wojny jako reparacje za fizyczne i moralne zniszczenia i straty. Ponad 300 tys. dzieł sztuki oraz około dwóch milionów książek i dokumentów, obrazy Maneta, Renoire'a i Matisse'a, Biblia Gutenberga oraz 260 obiektów ze skarbu Priama uznano za własność narodu rosyjskiego.
O zwrot skarbu Priama ubiega się też rząd turecki, uznając go za swoje dziedzictwo kulturowe. Pod koniec lat 90. o część skarbu upomnieli się spadkobiercy Franka Calverta, który był właścicielem wschodniej części wzgórza Hisarlik, gdy Schliemann prowadził tam wykopaliska. Archeolog Donald Easton, który przestudiował dzienniki Schliemanna, doszedł do wniosku, że z tej właśnie części pochodzą ceremonialne topory. Według prawa, powinien więc odzyskać je Frederick Calvert z Londynu, praprawnuk starszego brata Franka. Listę chętnych do skarbu zamykają Grecy, którzy uznali go za łup z czasów wojny trojańskiej!

Najstarszy proceder świata
Dawny wywóz zabytków nazywa się dziś często rabunkiem, warto jednak pamiętać, że jest to proceder starszy niż same muzea. Trzynaście egipskich obelisków, które zdobią place Rzymu, trafiło tam jeszcze za czasów cesarstwa. Na rozkaz Oktawiana Augusta w 10 r. p.n.e. ustawiono w Circus Maximus obelisk wykonany dla Ramzesa II; dziś można go podziwiać na Piazza del Popolo. Augustowi nie udało się sprowadzić do Rzymu z Teb największego z podziwianych dziś obelisków Wiecznego Miasta, wykonanego dla Totmesa IV. Dokonał tego dopiero Konstancjusz II w 357 r. Z kolei obelisk ustawiony na placu św. Piotra sprowadził do Rzymu Kaligula. To, że obeliski nie przepadły w pomroce dziejów, zawdzięczamy papieżowi Sykstusowi V, który pod koniec XVI wieku kazał je odnowić i ustawić w najważniejszych punktach orientacyjnych miasta. Wkomponowane w renesansową i barokową zabudowę stanowią już część dziedzictwa kulturowego zarówno Rzymu, jak i Egiptu.
Do Rzymu trafiły też skarby zrabowane w 70 r. w Jerozolimie, gdy wojska Tytusa stłumiły bunt ludności żydowskiej i zburzyły świątynię jerozolimską. W 2004 r. naczelni rabini Izraela, Jona Metzger i Szlomo Amar, poprosili Jana Pawła II o pozwolenie na szukanie w magazynach Muzeów Watykańskich wielkiej złotej menory, która była ozdobą świątyni. Dzieła sztuki z różnych stron świata zdobiły też ulice starożytnego Konstantynopola. Za panowania Konstantyna na hipodromie ustawiono obelisk Totmesa III z Karnaku i trójnóg z brązu, upamiętniający zwycięstwo Greków pod Platejami, wywieziony z delfickiej świątyni Apolla. Z kolei cztery rumaki z brązu, zdobiące bazylikę św. Marka w Wenecji, zostały wywiezione z Konstantynopola w 1204 r. podczas czwartej krucjaty.
Podobnie postępowali nasi rodacy. Kolekcję waz greckich w Muzeum Narodowym w Warszawie i w muzeum w Wilanowie zgromadził w XVIII wieku Stanisław Kostka Potocki, który kupował zabytki u antykwariuszy, ale chcąc mieć pewność, że jego kolekcja składa się z obiektów autentycznych, prowadził też wykopaliska w Nola koło Neapolu.

Czyściec zabytków
Wywóz marmurów z Partenonu przez Elgina krytykowali już jemu współcześni. Lord Byron opłakiwał w "Wędrówkach Childe Harolda" odarte z rzeźb ściany świątyni. Dzisiaj mówi się przede wszystkim o uszkodzeniach marmurów, których wiele pocięto, by ułatwić transport. Wątpliwe jednak, by rzeźby z Partenonu się zachowały, gdyby pozostały w świątyni. Przybytek Ateny miał wyjątkowo burzliwą przeszłość: w 267 r. n.e. jego wnętrze zniszczył pożar, w V wieku budowlę zamieniono na kościół bizantyński, a podczas panowania tureckiego - na meczet. W 1687 r., po tym jak oblężeni przez Wenecjan Turcy urządzili w Partenonie skład prochu, jeden celny strzał armatni pozbawił świątynię dachu, wnętrza i części kolumnady.
Przeciwnicy zwrotu zabytków argumentują, że Elgin, wywożąc do Anglii marmury, ocalił to, co pozostało z dawnej świetności Partenonu. Gdyby rzeźby pozostały w świątyni, byłyby narażone na uszkodzenia spowodowane przez zanieczyszczone ateńskie powietrze. Czy możemy mieć pewność, że gdyby francuski konsul Paul-ńmile Botta nie wywiózł w połowie XIX wieku lamassu, skrzydlatych lwów z ludzkimi głowami strzegących bram pałacu Sargona w Chorsabadzie (dzisiejsze Dur-Szarrukin w Iraku) i nie umieścił ich w Luwrze, nie zostałyby zrabowane podczas ostatniej wojny i sprzedane na czarnym rynku?
Krytycy działań Elgina przypominają o niefortunnej konserwacji marmurów w latach 30. XX wieku, gdy Brytyjczycy "wyczyścili" rzeźby za pomocą kwasu i drucianych szczotek, usuwając ślady dawnej polichromii i naturalną patynę koloru miodu. Staranna konserwacja na pewno przedłużyła żywot inskrypcji na kamieniu z Rosetty, którą jeszcze w XIX wieku wielokrotnie kopiowano przez nakładanie na kamień atramentu odbijanego następnie na arkuszu papieru. Gdyby kamień nie trafił do British Museum, być może hieroglify pozostałyby nie odczytane.
Walka o zwrot zabytków jest dla wielu krajów manifestacją tożsamości narodowej. Egipski szef urzędu starożytności Zahi Hawass nazwał kamień z Rosetty ikoną kultury egipskiej. Rzeźby Partenonu reprezentują złoty wiek greckiej kultury. Grecy chcieli, by obecność marmurów uświetniła olimpiadę, ale ich wysiłki spełzły na niczym. Na razie jedynie ogromne zdjęcie uśmiechniętej Meliny Mercouri, która jako minister kultury rozpętała na nowo kampanię o zwrot zabytków, zdobi stację metra Acropolis w Atenach.
Mieszkańcy Samotraki na Morzu Egejskim słusznie czują się pokrzywdzeni, mając zamiast słynnej Nike jej ohydną, gipsową kopię. Ale, z ręką na sercu, kto wybierze się na Samotrakę oglądać oryginał, dziś podziwiany przez miliony w Luwrze?
Więcej możesz przeczytać w 38/2006 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2006 (1240)

  • Na stronie - Sezon łowiecki15 gru 2006, 15:00Niczym u Mrożka dubeltówki nabite są ślepakami, myśliwi rozleźli się po bagnach, a od nielicznych wystrzałów spadają co najwyżej liście z drzew3
  • Wprost od czytelników15 gru 2006, 15:00BIERNA WOJNA Dariusz Baliszewski w swoim artykule "Bierna wojna" (nr 37) poddał totalnej krytyce rozkaz marszałka Rydza-Śmigłego z końca 17 września 1939 r., wydany po wejściu Sowietów na ziemie wschodnie II RP. Główny zarzut...3
  • Skaner15 gru 2006, 15:0015 GNIEWNYCH LUDZI Jerzy Stępień - kadencja: 1999-2008, rekomendowany przez AWS Adam Jamróz - kadencja: 2003-2012, rekomendowany przez SLD Bohdan Zdziennicki - kadencja: 2001-2010, rekomendowany przez SLD Mirosław Wyrzykowski - kadencja:...8
  • Sawka czatuje15 gru 2006, 15:00Henryk Sawka (www.przyssawka.pl)10
  • Playback15 gru 2006, 15:00Premier Jarosław Kaczyński i minister obrony narodowej Radosław Sikorski © D. Golik, S. Sołtys/Fotorzepa14
  • Poczta15 gru 2006, 15:00MURDOCH U BRAM WILDSTEINA Z dużym zainteresowaniem przeczytałem artykuł "Murdoch u bram Wildsteina" (nr 37). Nie sposób nie zgodzić się z tezą, iż TVP SA jest skazana na klęskę. Zastrzeżenia wzbudza jednak diagnoza tego stanu...14
  • Ryba po polsku - Prawo jest ostoją15 gru 2006, 15:00Na sądach ciąży obowiązek sporządzenia imiennej listy autorytetów. Byśmy wiedzieli, czego i kogo się trzymać15
  • Z życia koalicji15 gru 2006, 15:00ZYTA WRACA. STOLEC wicepremiera i ministra finansów już na nią czeka i ponoć obejmie go (jakkolwiek sformułowanie "obejmować stolec" wydaje nam się cokolwiek kontrowersyjne z powodów higienicznych), jak tylko do kraju wrócą...16
  • Z życia opozycji15 gru 2006, 15:00Z MAŁYM OPÓŹNIENIEM, za które przepraszamy, przeczytaliśmy list od Janusza Palikota. Przypominamy, że czepiamy się go za zaleg-łe pensje dziennikarzy "Ozonu". Biznesmen informuje nas, że właściwie to on niczego nie musi, ale...17
  • Wprost przeciwnie - Lepper + Giertych = Kaczyński15 gru 2006, 15:00Satelici PiS podcinają gałąź, na której siedzą18
  • Fotoplastykon15 gru 2006, 15:00Henryk Sawka (www.przyssawka.pl)19
  • Balcerowiczobójstwo15 gru 2006, 15:00Leszek Balcerowicz był skazany na konflikt ze zdominowaną przez PiS sejmową komisją śledczą20
  • Zabawy z komisją15 gru 2006, 15:00PiS powinno się modlić, by Trybunał Konstytucyjny uznał bankową komisję śledczą za nielegalną25
  • Ofensywa Kaczyńskich15 gru 2006, 15:00I premier, i prezydent Polski muszą zrozumieć, że zarówno w Europie, jak i w Ameryce bez Niemiec niewiele zwojujemy28
  • Biała plama na Polsce15 gru 2006, 15:00W europejskich podręcznikach historii Polska prawie nie istnieje32
  • Manipulacja lustracyjna15 gru 2006, 15:00W artykule "Lustracja lustratora" (nr 27) ujawniliśmy, że sędzia Zbigniew Puszkarski, przewodniczący sądu lustracyjnego, który rozpatrywał sprawę Zyty Gilowskiej, przed laty wydał wyrok w procesie zmanipulowanym przez komunistyczne służby. Choć w...38
  • Samotność ofiar15 gru 2006, 15:00Książka "Polacy - Żydzi 1939-1945" może sprawić, że my, Polacy, przestaniemy pleść androny o naszej wrodzonej miłości do Żydów40
  • Giełda15 gru 2006, 15:00Hossa Świat Apple wchodzi w wideo Amerykański Apple Computer rozpoczął sprzedaż filmów wideo w internetowym sklepie iTunes. Potentat z Kalifornii zaprezentował też nowe urządzenie iTV, za którego pomocą ściągnięte filmy będzie...42
  • Taniofonia15 gru 2006, 15:00Rozmowy telefoniczne będą tanieć do czasu, aż będą darmowe44
  • Wielki mały reformator15 gru 2006, 15:00Rynek wycenił odejście Zyty Gilowskiej na jeden grosz50
  • Małe giganty15 gru 2006, 15:00Mniejsze kraje prędzej się pozbywają iluzji, że jakoś to będzie52
  • Marchionne za kierownicą15 gru 2006, 15:00Na cztery koła spadł znakomicie zarządzany od niedawna Fiat56
  • 2 x 2 = 4 - Władza i prawda15 gru 2006, 15:00W Polsce dla uzyskania poparcia plebsu gwałtownie atakuje się inteligencję60
  • Supersam15 gru 2006, 15:0064
  • Jesień w kolorze blue15 gru 2006, 15:00Proste dzianiny, moherowe swetry i szale - to wszystko znalazło się w najnowszej kolekcji Solar na jesień-zimę 2006/2007. W kolorystyce proponowanych przez odzieżową firmę ubrań dominują fiolety i brązy. Czerń dozwolona jest jedynie w...64
  • Odkurzacz dla ogrodnika15 gru 2006, 15:00Aby właściciele ogrodów łatwiej mogli się uporać z jesienną zmorą, jaką są opadające liście, firma Gardena wypuściła na rynek specjalny odkurzacz. To urządzenie nie tylko je zbiera, ale także rozdrabnia. Poza tym pomaga je...64
  • Zjazd pod kontrolą15 gru 2006, 15:00Żaden zjazd ze wzgórza nie zakończy się tragicznie, jeśli będziemy zjeżdżać nowym oplem antara - zapewniają jego producenci. Samochód, który zostanie zaprezentowany podczas Paryskiego Salonu Samochodowego (rozpoczyna się 30...64
  • Ultrapłaski zegarek15 gru 2006, 15:00Tylko 3,9 mm grubości ma najcieńszy plastikowy zegarek na świecie. Model Swatch Glamshine z najnowszej jesienno-zimowej kolekcji Swatch Skin to bransoletka składająca się z małych, stalowych kwadratów wysadzanych fioletowymi kryształami i...64
  • Karta na hakerów15 gru 2006, 15:0064
  • Latający Polak15 gru 2006, 15:00Robert Kubica jest pierwszym Polakiem, który ma szansę stać się globalną gwiazdą66
  • Cabernet z Mazowsza15 gru 2006, 15:00To nie żart: prawdziwe wino produkowane jest już także w Polsce70
  • Fabryki ślicznotek15 gru 2006, 15:00Gdyby nie polityczna poprawność, Latynoski co roku zdobywałyby tytuł Miss Świata72
  • Pazurem - Światowa blondynka15 gru 2006, 15:00Paris Hilton sprawia, że wszystkie przeczołgane przez życie brunetki świata oddychają z ulgą78
  • Czernomyrdin w Warszawie15 gru 2006, 15:00Jak wyglądałby świat, gdyby w Rosji w 1917 r. nie było rewolucji80
  • Know-how15 gru 2006, 15:00Ewolucja zagłady Dinozaury nie wyginęły przed 65 mln lat na skutek zderzenia Ziemi z asteroidą. "To jedno z największych nieporozumień w nauce" - uważa Tony Hallam, brytyjski geolog i paleontolog. Równie błędne jest dość...86
  • Lek na syndrom X15 gru 2006, 15:00Przełom w leczeniu otyłości i nałogów?88
  • Wojna marmurowa15 gru 2006, 15:00Arcydzieła sztuki starożytnej znikną z największych muzeów Europy i USA?91
  • Horoskop ciąży15 gru 2006, 15:00Życie w łonie matki decyduje o naszym zdrowiu, inteligencji i sukcesach zawodowych!94
  • Bez granic15 gru 2006, 15:00Romantyczna Condi? Ostatnia podróż do Kanady Condoleezzy Rice, szefowej amerykańskiej dyplomacji, wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko z powodu omawianych w jej trakcie problemów politycznych. Wizyta wywołała spekulacje na temat...96
  • Chindie15 gru 2006, 15:00Dwa azjatyckie giganty wywracają świat do góry nogami98
  • Papież w kraju pogan15 gru 2006, 15:00Benedykt XVI nawracał w Niemczech katolików na katolicyzm104
  • Ukraina na kolanach15 gru 2006, 15:00Premier Janukowycz na antynatowskich hasłach wdrapał się na szczyt politycznej kariery106
  • Recenzor15 gru 2006, 15:00108
  • Płonąca pietruszka15 gru 2006, 15:00Dobrymi chęciami wybrukowane jest piekło. To porzekadło idealnie pasuje do reżyserskiego debiutu Andrzeja Seweryna. Od historii księdza, nosiciela wirusa HIV (jak zwykle teatralny Michał Żebrowski), zionie fałszem na kilometr, gdyż...108
  • Powrót z gwiazd15 gru 2006, 15:00Niełatwo być kosmicznym odmieńcem. Sąsiedzi się ciebie boją, chuligani cię biją, a rząd chce izolować i poddać kwarantannie. Zbiorowym bohaterem jednego z lepszych seriali science fiction ostatnich lat jest cztery tysiące czterysta...108
  • Morza szum, ptaków śpiew15 gru 2006, 15:00"Jesteśmy parą ostatnich ludzi na ziemi" - przekonuje zgorzkniałą Irenę Laskowską Jan Machulski, jeszcze z bujną czupryną. Jedynymi świadkami nieudolnego podrywu są stada mew i piloci wojskowych odrzutowców. Tak polskie kino,...108
  • Powtórka z rozrywki15 gru 2006, 15:00Poznajcie Rysia (Przemysław Bluszcz), złodzieja, który po latach odsiadki wraca do domu, by odkryć, że wszystko, za czym tęsknił, już nie istnieje. Dawna ukochana obściskuje się z jego bratem, a sam brat właśnie sprzedaje ojcowiznę....108
  • Męczenie Czechowa15 gru 2006, 15:00Czechow w wersji skróconej i wydłużonej zarazem. Skróconej, bo trochę dialogów wycięto, a wydłużonej, bo dołożono pomysł Pera Olova Enquista na lifting mistrza. Miał to być dalszy ciąg "Trzech sióstr", ale reżyser Piotr...108
  • Rosyjskie, czyli polskie15 gru 2006, 15:00Polityka wciąż dzieli Polskę i Rosję, za to sztuka łączy. Ze zbiorów trzech najważniejszych rosyjskich muzeów (m.in. Ermitażu) do Warszawy zjechały wykonane ze srebra okazałe przedmioty codziennego użytku - w większości z carskich...108
  • Miłość wygra i tak15 gru 2006, 15:00Fantastyczna, przepiękna, nieprzeciętna... Epitety opisujące trzecią płytę Nowozelandki o azjatyckich korzeniach można mnożyć bez końca. Trzydziestoletnia Bic Runga dopiero teraz podbija Europę, choć w swoim kraju jest fenomenem od...108
  • Drugie życie Vivaldiego15 gru 2006, 15:00Czy odpowiedzią na fantastyczną popularność muzyki Vivaldiego jest żart, że najbardziej lubimy to, co już znamy? Słuchając nagrania "Griseldy", trudno się oprzeć wrażeniu déj? vu. Kolejne arie przypominają te, którymi...108
  • Złote chłopaki15 gru 2006, 15:00Audioslave to mariaż niedobitków dwóch znamienitych formacji rockowych. Składa się z wokalisty Soundgarden, Chrisa Cornella i trójki sierot po Zacku de la Rochu z Rage Against The Machine. Ten sojusz nie oznaczał jednak narodzin supergrupy....108
  • Najsmutniejsze kino świata15 gru 2006, 15:00Dla naszych filmowców Polska to kraj zamieszkiwany głównie przez zgwałcone kobiety, alkoholików, bezrobotnych, bandytów, szemranych biznesmenów i bezdusznych urzędników112
  • Bezpieczny jazz15 gru 2006, 15:00Diwy jazzowe zastąpiły niedawne popgwiazdy list przebojów116
  • Od Marsa do Stalina15 gru 2006, 15:00Herbert George Wells to geniusz fantastyki, ale pierwszy naiwny polityki118
  • Górna półka - Dobroduszna hegemonia15 gru 2006, 15:00Błędem neokonserwatystów jest przekonanie, że wszyscy ludzie pragną wolności119
  • Wencel gordyjski - Rosja nie przebacza15 gru 2006, 15:00Madonna pojechała do kraju, którego los przypomina sytuację misia siedzącego w karcerze wrocławskiego zoo120
  • Krótko po Wolsku - Dziewictwo w Internecie15 gru 2006, 15:00Człowiek niczemu już się nie dziwi. Toteż, gdy jakieś dziewczę z Dolnego Śląska imieniem Joanna wystawiło w Internecie na aukcje swe dziewictwo, zacząłem się zastanawiać, czy można wystawić na sprzedaż coś jeszcze? Własne...121
  • Ueorgan Ludu15 gru 2006, 15:00Nr 38 (204) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 18 września 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Po deklaracji min. Sikorskiego AFGAŃSKA RULETKA Min. Sikorski 20 lat temu wspierał talibów, dziś chce ich zwalczać. A przecież świetnie wie, że...121
  • Skibą w mur - Blogersi15 gru 2006, 15:00Ryszard Czarnecki w swoim blogu pisze o biegunce, a Wojciech Wierzejski o przyszłości białej rasy122