Kto weźmie Antarktydę

Kto weźmie Antarktydę

Pingwiny
Pingwiny / Źródło: Fotolia / Asya M
Ostatni dziewiczy zakątek Ziemi jest łakomym kąskiem dla wielu państw zgłaszających pretensje do jego nieodkrytych bogactw. W grze o nie liczą się nawet wraki żaglowców i dwustuletnie czaszki.

Na szóstym kontynencie łatwo stracić cierpliwość: ciemno, zimno, wietrznie i przez większość roku ani żywego ducha. Różnie sobie z tym ludzie radzą. Rosjanie w swoich bazach stawiają na swobodny dostęp do wódki, ale nie wszystkim to służy. Na przykład Siergiej Sawicki, inżynier elektryk z stacji Bellinghausen na Wyspie Króla Jerzego, wziął niedawno na stołówce nóż i dźgnął w pierś spawacza Olega Biełoguzowa. Poszło o to, że spawacz zdradził zakończenie książki, którą czytał inżynier.

To karygodne zachowanie na odludziu pozbawionym szerokopasmowego internetu i dostępu do telewizji innej niż kanał Rossija 1. Na szczęście rana spawacza była niegroźna. Takie, a nawet znacznie tragiczniejsze zdarzenia mają na Antarktydzie miejsce od czasu do czasu. Kontynent czekają jednak znacznie poważniejsze problemy niż wahania nastrojów stacjonujących tam badaczy i techników. Widać to było w pierwszych dniach listopada, podczas obrad sygnatariuszy oenzetowskiego protokołu o ochronie życia morskiego wokół Antarktydy, którzy spotkali się na Tasmanii. W porządku obrad było głosowanie nad stworzeniem największego na świecie rezerwatu morskich stworzeń. Miał on obejmować znaczną część Morza Weddella i Półwyspu Antarktycznego, wszystko o powierzchni prawie pięć razy większej niż Niemcy. Ekolodzy wprost nie mogli doczekać się stworzenia tego azylu dla pingwinów, lampartów morskich, wielorybów i orek. Plan jednak przepadł z powodu sprzeciwu Rosji, Chin i Norwegii. Nie był to jednak gest podyktowany wyłącznie brakiem troski o ekologię, tylko głęboko przemyślana decyzja polityczna i gospodarcza. Bo południowe rubieże naszego globu – ostatni dziewiczy i nietknięty masową eksploracją ani kolonizacją zakątek Ziemi – czekają w najbliższych latach poważne zmiany.

Skarby pod lodem

Obecny status Antarktydy to być może jedyny pozytywny relikt zimnej wojny. By mieć wolną rękę na innych frontach, Rosja i USA wymogły zawarcie porozumienia o zamrożeniu wszelkich roszczeń terytorialnych i stworzeniu międzynarodowego kondominium, wolnego od aktywności ludzkiej innej niż naukowa. Z tym akurat różnie w historii było. Jednak dziki charakter kontynentu udało się zachować, mimo że roszczeń do panowania nad nim jest i było tyle, że łatwo stracić w tym rozeznanie. Swoje pretensje do potężnych połaci Antarktydy zgłaszają: Argentyna, Australia, Chile, Francja, Nowa Zelandia, Norwegia i Wielka Brytania. Każde z tych państw ma swoje powody, związane albo z udziałem w odkrywaniu tej części globu, albo z ich bliskością od wybrzeży Antarktydy. Roszczenia terytorialne są precyzyjnie określone na mapach i, co gorsza, wzajemnie na siebie nachodzą. I tak np. polska stacja badawcza im. Henryka Arctowskiego, przekazana nam jeszcze przez ZSRR, leży na Wyspie Króla Jerzego, o którą upominają się jednocześnie Wielka Brytania, Argentyna i Chile. Otwartego sporu na razie z tego nie ma, bo zamraża go Traktat antarktyczny. Podpisywano go w latach 50., gdy nie istniała jeszcze potęga Chin ani taki głód surowców naturalnych jak obecnie.

A Antarktyda jest ich pełna. Pracujący na niej naukowcy z kilkudziesięciu krajów świata nie zajmują się tam przecież wyłącznie obserwowaniem pingwinów czy badaniem dziur ozonowych. Armia dronów i robotów nieustannie wierci w lodzie w poszukiwaniu bezcennych złóż minerałów, co wywołuje ostre sprzeciwy rywali. Dość wspomnieć o morderczej konkurencji między USA, Rosją, Wielką Brytanią i Francją o badania jeziora, ukrytego głęboko pod lodem, na którym stoi rosyjska stacja Wostok. Troska o ekologię była tylko zasłoną dymną dla ostrej awantury o to, kto dobierze się do ukrytych pod lodem zasobów. A że są one bogate, wiadomo już od lat 80., kiedy to zaczęto znajdować pokłady węglowodorów i cennych metali na szelfie wokół Antarktydy. Państwa mające swoje oficjalne roszczenia wobec kontynentu zaczęły już nawet rozdzielać między sobą prawa do ich wydobycia, ale pod koniec lat 90. proces ten zahamowano, dodając do traktatu protokół zakazujący eksploatacji złóż w celach innych niż naukowe. Nacisk na to, żeby z nim zerwać, jest coraz większy, bo cały traktat wygaśnie już w 2048 r. Utrącenie na Tasmanii planów poszerzenia obszarów chronionych to tylko dowód, że poszczególne państwa przygotowują już grunt do ostrej rozgrywki o antarktyczne bogactwa.

KTO PIERWSZY, TEN LEPSZY

Od kilku lat o niczym związanym z Antarktydą nie dyskutuje się tak, jak o pewnej czaszce, znalezionej w połowie lat 80. na Szetlandach Południowych. Należy ona do 20-letniej Indianki z południa Chile, która wedle uczonych zmarła między 1819 a 1825 r. Jej czaszka jest najstarszym szczątkiem ludzkimznalezionym dotąd na szóstym kontynencie i ma wielkie znaczenie polityczne. Po wygaśnięciu Traktatu antarktycznego może się ona stać kartą przetargową w ustalaniu, kto był tam pierwszy i kto ma prawo do podziału tego lodowego tortu. To powoduje, że najbujniej ostatnio rozwijającą się w Antarktyce dziedziną nauki jest nie glacjologia czy geofizyka, tylko archeologia. Poszukiwaniem pozostałości pierwszych ludzi w tej części świata zajęli się także Hiszpanie. Nie figurują co prawda na liście oficjalnych pretendentów do ustalania nowych granic na kontynencie, ale to nie zniechęca ich do działania. Hiszpańscy archeolodzy poszukują intensywnie śladów rozbitków z fregaty San Telmo, która w 1819 r. rozbiła się w Cieśninie Drake’a, oddzielającej Amerykę Południową od Antarktydy.

Ślady wraku znaleziono już na Południowych Szetlandach w Antarktyce. To ważne, bo jeśliby się okazało, że poza fragmentami kadłuba do wybrzeży Antarktydy dotarli jeszcze jacyś członkowie załogi, byłoby to przełomowe odkrycie. Żywi czy martwi, to już nie ma znaczenia – ważne, że byliby tam przed chilijską Indianką, polującą na foki. Dotąd w tym wyścigu o to, kto był pierwszy w Antarktyce, prymat dzierżył niemiecki badacz w służbie rosyjskiej Fabian von Bellinghausen – pierwszy Europejczyk, który w 1820 r. zobaczył z oddali wybrzeża nieznanego, pokrytego lodem lądu. Rok po nim stopę w Antarktyce postawił amerykański łowca fok, John Davis. W 1840 r. kapitan Dumont d’Urville wziął we francuskie panowanie Ziemię Adeli, rok później brytyjski żeglarz James Clark Ross zrobił to samo z Ziemią Wiktorii. Cały kontynent próbował w 1909 r. objąć brytyjskim panowaniem Ernest Shackleton, ale flagę imperium zatknął zaledwie 180 km od bieguna. Z tego punktu widzenia dziś największe prawa do Antarktydy ma Norwegia. W grudniu 1911 r. do bieguna jako pierwszy dotarł Roald Amundsen, wbijając tam norweską flagę i tym samym biorąc cały kontynent w posiadanie w imieniu króla Haakona. Są też jednak i inne koncepcje zwierzchnictwa nad lądem niczyim.

Opierają się one nie na tym, kto był tam pierwszy, ale na tym, kto jest usytuowany najbliżej spornego terytorium. Tego trzymają się Argentyna, Chile, Australia i Nowa Zelandia. Jeszcze inne rozwiązanie zaproponowała nieżyjąca już brazylijska geograf Theresinha de Castro. Zastosowała ona pokrętnie brzmiący, ale w sumie bardzo prosty model. Prawo do Antarktydy miałyby mieć wedle niej państwa, których wybrzeża są skierowane na południe i mają poprzez otwarte wody bezpośrednią łączność z antarktycznym szelfem. Oznaczałoby to, że o udział w lodowym torcie mogłyby się ubiegać np. Islandia, Pakistan czy Sri Lanka, ale już nie Francja czy Norwegia. Prawo brytyjskie ograniczałoby się do niewielkiej części kontynentu, proporcjonalnej do długości południowych wybrzeży niewielkiego archipelagu Falklandów. Realizacja tego planu wykluczyłaby z podziału okołobiegunowych łupów wielu zaangażowanych tam od początku graczy, dlatego szanse na jego realizacje są niewielkie. Warto pamiętać, że Rosja i USA zastrzegły sobie w Traktacie antarktycznym prawo do zgłoszenia roszczeń wobec kontynentu. Bezczynne nie będą na pewno także Chiny. A to oznacza, że im bliżej wygaśnięcia traktatu, tym wokół bieguna południowego będzie goręcej. Temperatura politycznych sporów o ziemię i jej bogactwa może się okazać dla świętego spokoju Antarktydy znacznie groźniejsza niż globalne ocieplenie.

Okładka tygodnika WPROST: 46/2018
Więcej możesz przeczytać w 46/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 46/2018 (1861)

  • Takie będą Rzeczypospolite, jaka nasza troska o dzieci 12 lis 2018, 20:00 Muszę przyznać, że byłem zaskoczony po przestudiowaniu tych danych: przed wprowadzeniem obowiązkowych szczepień w 1975 r. na odrę w Polsce chorowało… No właśnie, ile osób? Dla ułatwienia dodam, że w ostatnich latach było ich mniej... 3
  • Pół godziny ratuje życie 12 lis 2018, 20:00 Z dr. Jackiem Zwolińskim z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej-Curie rozmawia Katarzyna Pinkosz 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 12 lis 2018, 20:00 W PLATFORMIE OBYWATELSKIEJ NIE WSZYSCY PO WYBORACH SĄ ZADOWOLENI. – Przeciwnicy Sławomira Nitrasa, który przegrał wybory na prezydenta Szczecina, już mu zarzucają, że więcej ludzi zagłosowało na listę Koalicji Obywatelskiej niż na... 6
  • Obraz tygodnia 12 lis 2018, 20:00 10 kg waży peruka, którą Weronika Rosati nosi do roli Elizabeth Taylor w nowym filmie Lecha Majewskie go Przegrany Gianni Infantino, szef FIFA, ma kłopoty podobne do tych, jakie wysadziły z fotela jego poprzednika. W Szwajcarii ruszyło... 10
  • Info radar 12 lis 2018, 20:00 Konstanty Radziwiłł rzecznikiem praw dziecka? Konstanty Radziwiłł, były minister zdrowia, jest typowany przez Prawo i Sprawiedliwość do objęcia funkcji rzecznika praw dziecka – dowiedział się „Wprost”. Termin składania kandydatur... 12
  • Astrid Lindgren nie kochała wszystkich dzieci 12 lis 2018, 20:00 Z Anniką Lindgren, wnuczką legendarnej szwedzkiej pisarki książek dla dzieci Astrid Lindgren w 111. rocznicę jej urodzin rozmawia Adam Cissowski 14
  • Odra nie ma narodowości 12 lis 2018, 20:00 INFORMACJE O KOLEJNYCH OGNISKACH ODRY POD WARSZAWĄ i w Kwidzynie koło Gdańska uzupełniane są często informacją o narodowości chorych. W radiu publicznym, które przekazywało ustalenia na temat zakażonych pracowników fabryki w Kwidzynie,... 15
  • Rocznicowy kryzys 12 lis 2018, 20:00 lewo ZORGANIZOWANE PRZEZ NASZ RZĄD ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI BYŁO niesłychanie interesującym zjawiskiem, przede wszystkim z punktu widzenia poznawczego. Dwa dni przed dowiedziałam się od ministra Michała Dworczyka, że głównym... 16
  • Będą rozbiory 12 lis 2018, 20:00 Czy Polska przetrwa następne sto lat? Pytanie jest jak najbardziej zasadne, jeśli weźmiemy pod uwagę, że nasz kraj w ciągu ostatnich trzech wieków niepodległością cieszył się ledwie kilkadziesiąt lat. W 1717 r. po sejmie niemym Polska... 17
  • Szarmancki sprzedawca kokainy 12 lis 2018, 20:00 Sprzedawał wszystkim – od prezesów spółek po małolatów, robotników i taksówkarzy. Do jego klientów należał były senator PO, syn byłego premiera i byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego – mówi Piotr Krysiak, autor książki „Diler gwiazd”. 18
  • Radość w Luksemburgu 12 lis 2018, 20:00 Trudno pojąć, kto i po co w PiS wymyślił plan rozprawy z nieliczną grupą starców z Sądu Najwyższego po to, by teraz z podwiniętym ogonem umykać przed konsekwencjami tamtych własnych działań. Przecież aby wyrwać sprawiedliwość... 23
  • Opozycja wierzy w Tuska 12 lis 2018, 20:00 Dawni współpracownicy Donalda Tuska są przekonani, że wróci on do krajowej polityki już na przyszłoroczne wybory parlamentarne i poprowadzi zjednoczoną opozycję do zwycięstwa. 24
  • PiS – powyborcze zaostrzanie kursu 12 lis 2018, 20:00 Nie będzie zmian w rządzie ani umizgiwania się do umiarkowanych wyborców. Kierownictwo PiS zdecydowało o zaostrzeniu kursu. 28
  • Czarne chmury nad Zielińskim 12 lis 2018, 20:00 W PiS coraz głośniej mówi się o możliwej dymisji wiceszefa MSWiA. Wcale nie z powodu kryzysu w policji. 31
  • Głosowanie za zdrowym rozsądkiem 12 lis 2018, 20:00 PiS wykorzystał obywatelski pomysł zniesienia obowiązku szczepień, by w kampanii wyborczej mrugnąć do ruchów społecznych. Po miesiącu wycofał się z tej koncepcji rakiem. 33
  • Kalendarz szczepień po polsku 12 lis 2018, 20:00 Część szczepionek jest obowiązkowa, inne są tylko zalecane. Skąd taki podział i czy rzeczywiście te obowiązkowe są ważniejsze? Czy szczepić powinni się też dorośli? 38
  • Zniszczyć miliardera 12 lis 2018, 20:00 Tomasz Gudzowaty boi się, że jego dzieci popełnią samobójstwo. Dlatego mimo wyroku sądu nie chce ich oddać swojej byłej partnerce, która – według relacji świadków – w okrutny sposób się nad nimi znęcała. 42
  • Nowa Polska 12 lis 2018, 20:00 Mam prośbę do tych osławionych „normalnych rodzin z dziećmi”, które co roku idą w Marszu Niepodległości – przestańcie wciskać mi kit, że nie wiecie, z kim idziecie, pod czyim sztandarem i jaką ideologię wspieracie. I do... 47
  • Jak się wyciska pieniądze 12 lis 2018, 20:00 Nasz rynek fitness jest jednym z najszybciej rozwijających się w Europie. Ćwiczy już ponad 2,8 mln Polaków. Wciąż jednak niełatwo na tym zarobić. 48
  • Banki na bank zostają 12 lis 2018, 20:00 Pogłoski o rychłej śmierci banków okazały się mocno przesadzone. Co więcej, polskie instytucje radzą sobie lepiej niż europejskie. 52
  • Hossa Bessa 12 lis 2018, 20:00 Majdan w opałach Słynny dom mody Chanel żąda, żeby Radek Majdan wycofał z rynku swoje perfumy. Chodzi o zapach sprzedawany pod marką Vabun for Lady No. 5. W piśmie wysłanym do polskiej firmy Chanel pisze: „Istnieje wysokie... 54
  • Ubrania w obiegu 12 lis 2018, 20:00 Grupa VIVE wspiera gospodarkę cyrkularną, bo zniszczony sweter, niemodna torebka czy stary dywan też wpisują się w gospodarkę obiegu zamkniętego. 55
  • Know How 12 lis 2018, 20:00 Obcy mają nas na oku Została odkryta 19 października i nazywa się Oumuamua. To najdziwniejsza z ostatnio zaobserwowanych asteroid. Trajektoria jej lotu sugeruje, że nadleciała z innego układu planetarnego. Jej kształt przypomina cygaro –... 56
  • Drewna czar 12 lis 2018, 20:00 Ręcznie robione drewniane okulary i zegarki zyskują w Polsce na popularności dzięki modzie na naturalne produkty. 57
  • Polak, który osłabił Trumpa 12 lis 2018, 20:00 Urodzony w Polsce polityk wygrał jeden z kluczowych pojedynków w wyborach uzupełniających do Kongresu USA, przyczyniając się do odbicia Izby Reprezentantów z rąk republikanów. 58
  • Kto weźmie Antarktydę 12 lis 2018, 20:00 Ostatni dziewiczy zakątek Ziemi jest łakomym kąskiem dla wielu państw zgłaszających pretensje do jego nieodkrytych bogactw. W grze o nie liczą się nawet wraki żaglowców i dwustuletnie czaszki. 62
  • Antysemicka Ameryka 12 lis 2018, 20:00 USA słynie jako kraj przyjaźnie nastawiony do Żydów. To jednak w dużej mierze fenomen współczesności, bo historycznie w Stanach raczej ich za bardzo nie kochano. 66
  • Opolska stolica jeździectwa 12 lis 2018, 20:00 Ośrodek Jakubus przyciąga nie tylko miłośników koni i uczestników zawodów jeździeckich, ale też tych, którzy dopiero chcą się nauczyć jazdy konnej. 69
  • Jak psychologia bada mądrość 12 lis 2018, 20:00 Nikt nie ma wątpliwości, że jedni ludzie są mądrzejsi od innych, ale trudne pytanie brzmi: od czego mądrość zależy? 71
  • Pozornie zdrowi – do pierwszego złamania 12 lis 2018, 20:00 O chorobie najczęściej dowiadujemy się przypadkiem. Pierwsze, drugie złamanie i pada diagnoza – osteoporoza. A przecież tak łatwo jej zapobiec. 74
  • Mamy alergię na nudę 12 lis 2018, 20:00 17 listopada Sting i Shaggy zagrają w Łodzi, dwa dni później w Trójmieście. Ale jeśli myślicie, że na koncercie usłyszycie tylko nagrania z ich wspólnej płyty „44/876”, to jesteście w błędzie. 79
  • Żarty bardzo pomagają 12 lis 2018, 20:00 Kurt Vonnegut to pisarz legenda. Kochany przez młodych czytelników, atakowany przez establishment. Stale wydawany i czytany, mimo że czasy buntu już minęły. Ale żart jest zawsze dobry. 82
  • Opowieści po małym Holokauście 12 lis 2018, 20:00 Rozmowy z Albańczykami pokazały mi niezwykłą skuteczność systemu autorytarnego, któremu udało się uformować „nowego człowieka” – mówi Małgorzata Rejmer, autorka zbioru reportaży o Albanii. 86
  • Wydarzenie 12 lis 2018, 20:00 72 minuty piekła W „Utoyi, 22 lipca” Erik Poppe nie oszczędza widzów. Zaczyna swój film w Oslo, gdy w rządowej dzielnicy wybucha ciężarówka. Zaraz później kamera przenosi się na wyspę Utøya. Reżyser pokazuje zamach Andersa... 90
  • Film 12 lis 2018, 20:00 Z magii robią widły NIEŁATWO ZNALEŹĆ KLUCZ DO „LISTOPADA”. Ale właśnie to w nim fascynuje. Jest tu miejsce na wilkołaki, zaklęte księżniczki, skrajną biedę oraz ożywione, zantropomorfizowane widły. Ale również na delikatne... 91
  • Muzyka 12 lis 2018, 20:00 Jak Szpaku w rap SZPAKU TO KOLEJNY PRZYPADEK MUZYKA DOSKONALE ZNANEGO W ŚRODOWISKU, sprzedającego niezłe nakłady, a zarazem takiego, o którym „twoja mama nigdy nie słyszała”. Nic dziwnego – środowisko hip-hopowe funkcjonuje w Polsce... 92
  • Książka 12 lis 2018, 20:00 Kobieta wyzwolona Dzieło życia włoskiej aktorki, która została pisarką, a sukces przyszedł dopiero po jej śmierci. I to nie zaczął się w ojczyźnie, lecz w Niemczech oraz we Francji. No, ale w ostatniej dekadzie „Sztuka radości”... 93
  • Kalejdoskop 12 lis 2018, 20:00 Papier toaletowy kontra historia A oto Polska początku lat 80., kolorowa i ciepła. Zaskakujące? Socjalistyczną rzeczywistość, którą zwykło określać się, nie bez słuszności, mianem szarej, Sowa i Savoia przedstawiają zgoła inaczej.... 94
  • Kulturalna trzynastka 12 lis 2018, 20:00 Bartek Jędrzejak PREZENTER TVN, WSPÓŁAUTOR KSIĄŻKI DLA DZIECI „POGODA DLA PUCHACZY” 95
  • Artefakt z trupem w trumnie 12 lis 2018, 20:00 Jako rocznik ’75, a więc dziecko komuny, zbierałem oczywiście opakowania papierosów, zachwycałem się nimi, bo były piękne. W „Playboyach” i innych obszarniczych kolorowych gazetkach na śliskim papierze pełno było reklam... 96
  • Zrób sobie… Tuska 12 lis 2018, 20:00 Podobno bardzo ważny polski polityk trzyma w domu laleczkę Donalda Tuska i rytualnie wbija w nią szpilki. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany