Jak psychologia bada mądrość

Jak psychologia bada mądrość

Nikt nie ma wątpliwości, że jedni ludzie są mądrzejsi od innych, ale trudne pytanie brzmi: od czego mądrość zależy?
Wiesław Łukaszewski

Mądrych jest niewielu. Zgodnie z rozkładem normalnym powinno ich być nie więcej niż 17 proc., ale zapewne jest ich o wiele mniej. Kryteria, jakie trzeba spełnić, aby okazać się mądrym, są tak wyśrubowane, że z mądrością powinno być tak, jak z geniuszem, czyli z wyjątkowo wysoką inteligencją – nie więcej niż 1 proc. naprawdę mądrych. Poszukiwałem odpowiedzi na postawione pytanie w wynikach badań psychologicznych i udało mi się natrafić na tylko jedno oszacowanie, którego dokonał Paul Baltes. Twierdzi on, że mądrych (zgodnie z jego definicją i proponowaną przez niego metodą) jest nie więcej niż 5 proc. (Smith i Baltes, 1990). Oznacza to, że 95 proc. populacji zakwalifikować można do grup o rosnącym poziomie niemądrości.

Kto jest mądrzejszy od kogo?

Poszukiwanie różnic indywidualnych to ulubione zajęcie wielu psychologów. Nic więc dziwnego, że poszukiwano tych różnic także w przypadku mądrości. W poszukiwaniach tych stawiano rozmaite pytania, np.: Czy starsi są mądrzejsi czy mniej mądrzy niż młodsi?, Czy kobiety są mądrzejsze czy mniej mądre niż mężczyzni? Odpowiedzi na nie odzwierciedlają pewne podzielane przez ludzi oczekiwania. Powiada się zatem, że mądrzejsi są (a w każdym razie powinni być) starsi, że mądrzejsze są kobiety, że mądrzejsi są ludzie wykształceni oraz że mądrzejsi są przedstawiciele takich zawodów, które nie tylko wymagają mądrości, lecz także którym mądrość towarzyszy, np. duchowni, sędziowie. O starych góralach nawet nie ma co wspominać, bo wszyscy to wiedzą, a zwłaszcza starzy górale. Wyniki badań w bardzo ograniczonym stopniu potwierdzają te potoczne przekonania, co dla wielu może być sporym zaskoczeniem (dla mnie w pewnym stopniu było). Nie brakuje jednak wątpliwości, czy te wyniki są wiarogodne.

Wiek życia i mądrość

Wiek życia należy do tych zmiennych, które najczęściej brano pod uwagę w badaniach nad mądrością. Z jednej strony istnieje dość powszechne oczekiwanie, że ludzie starsi, doświadczeni będą mądrzejsi niż młodzi, którzy tego doświadczenia nie mają, z drugiej strony zaś nieustannie słyszymy, że ktoś jest „taki stary, a taki głupi”. Najwyraźniej, jakkolwiek istnieje oczekiwanie statystycznej nadwyżki mądrości wśród ludzi starszych, to sam wiek nawet dla człowieka z ulicy nie jest wystarczającą przesłanką mądrości. Co więcej, widać, że mądrość nie jest też naturalną konsekwencją zaawansowanego wieku. Badania, jakie na ten temat przeprowadzono, przyniosły rezultaty, które można nazwać co najwyżej umiarkowanymi. Smith i Baltes (przy zastosowaniu swojej metody dylematów życiowych) przebadali ludzi w trzech grupach wiekowych: 25-35, 40-50 oraz 60-81, i nie odnotowali żadnego związku między wiekiem osób badanych i poziomem mądrości. W kolejnych badaniach prowadzonych w ramach modelu berlińskiego uzyskano podobne rezultaty – wiek osób badanych nie różnicował poziomu mądrości (Baltes, Staudinger, Maercker i Smith, 1995).

W innych badaniach zauważono jednak interesującą tendencję: gdy z badanej próby wyodrębniono 20 proc. osób, które uzyskały najwyższe wskaźniki mądrości (najmądrzejsi w całej grupie badanych), to odnotowano, że jest wśród nich proporcjonalnie więcej osób starszych niż młodszych (Smith i Baltes, 1990; Baltes i Staudinger, 2000). W badaniach, w których uczestniczyli dorastający (poniżej 19. roku życia) i młodzi dorośli (między 20. a 37. rokiem życia), okazało się, że we wszystkich wskaźnikach mądrości osoby dorosłe osiągnęły lepsze wskaźniki niż dorastający (Pasupathi, Staudinger i Baltes, 2001). Podobnie było w wypadku mądrości osobistej badanej w ramach modelu berlińskiego – osoby młodsze miały regularnie niższe wskaźniki mądrości niż osoby starsze (Mickler i Staudinger, 2008). (…) Steuden i jej współpracownicy odnotowali zależność krzywoliniową między wiekiem i wskaźnikami mądrości: najlepsze wyniki uzyskali badani w wieku 41-50 lat, najgorsze – 20-latkowie i młodsi oraz osoby powyżej 71. roku życia (Steuden, Brudek i Izdebski, 2016).

Darcia Narvaez i jej współpracownicy jako wskaźnik mądrości praktycznej przyjęli poziom rozumienia materiału dotyczącego kwestii moralnych. Badano dzieci z klas trzeciej i piątej. Starsze – co nie jest zaskoczeniem w świetle teorii rozwoju moralnego – osiągnęły lepsze wyniki niż młodsze (Narvaez, Gleason, Mitchell i Bentley, 1999). Badacze uznali, że osiągnęli zależność prostoliniową, co jednak trudno dowieść, kiedy bada się tylko dwie grupy. W kolejnych badaniach tego zespołu poszerzono zakres badań o odmienne zadania i o kolejną grupę wiekową, ale wskaźnikiem mądrości praktycznej nadal był poziom rozumienia materiału dotyczącego kwestii moralnych i materiału dotyczącego bezpieczeństwa. Badano trzecioklasistów, piątoklasistów oraz początkujących studentów w jednym badaniu, a w drugim – początkujących studentów, osoby między 26. a 59. rokiem życia oraz osoby starsze, między 62. a 85. rokiem życia. W obu badaniach w odniesieniu do obu kwestii (moralność, bezpieczeństwo) uzyskano słabe zależności krzywoliniowe (Narvaez, Gleason i Mitchell, 2010). To pokazuje wyraźnie, że na podstawie badań dwóch grup wiekowych trudno jest ustalać rodzaj zależności. Tak więc, choć kumulacja doświadczenia wraz z wiekiem wydaje się zjawiskiem naturalnym i zarazem warunkiem mądrości, wyniki badań pokazują, że sam wiek jest słabym predyktorem mądrości.

Płeć i mądrość

Jak zgodnie zauważyli Baltes i Sternberg, kiedy prosi się ludzi z ulicy, aby wymienili najmądrzejsze osoby, jakie znają z przeszłości czy z teraźniejszości, zazwyczaj wymieniają oni mężczyzn. W cytowanych badaniach Weststrate’a i jego współpracowników pośród 13 osób, które dostały najwięcej nominacji, znalazła się tylko jedna kobieta – Matka Teresa z Kalkuty (Weststrate, Ferrari i Ardelt, 2016). Powszechne potoczne przekonanie jest takie, że to mężczyźni są mądrzejsi od kobiet. Wyniki badań w bardzo ograniczonym stopniu zgodne są z potocznymi przekonaniami. Spora grupa badań prowadzonych w modelu berlińskim (metoda dylematów życiowych) przyniosła wyniki negatywne – w żadnym z badań nie odnotowano różnic zależnych od płci (Baltes i in., 1995; Smith i Baltes, 1990; Staudinger i Baltes, 1996; Pasupathi i in., 2001). W badaniach z zastosowaniem skali 3D-WS Moniki Ardelt uczestniczyli młodzi studenci obojga płci oraz osoby starsze, powyżej 50. roku życia.

Na poziomie ogólnych wskaźników mądrości nie odnotowano różnic zależnych od płci. Interesujące różnice pojawiły się dopiero w obrębie poszczególnych wymiarów. I tak na poznawczym wymiarze mądrości brak było różnic wśród studentów, ale wystąpiły u osób starszych – mężczyźni uzyskali wyższe wskaźniki mądrości. Z kolei na wymiarze afektywnym w obu grupach wiekowych kobiety uzyskiwały istotnie wyższe wskaźniki mądrości niż mężczyźni. Ciekawa analiza dotyczy dwóch grup, wyodrębnionych dość arbitralnie. Pierwszą grupę stanowili ci, którzy uzyskali wyniki mieszczące się w dolnych 25 proc. Drugą grupę zaś tworzyli ci, którzy uzyskali wyniki należące do górnych 25 proc. Wśród studentów należących do grupy o niższych wskaźnikach nie odnotowano różnic zależnych od płci, natomiast wśród osób starszych mężczyźni uzyskali wyższe wskaźniki ogólne mądrości niż kobiety. Kobiety starsze uzyskały niższe wskaźniki i od kobiet młodszych, i od mężczyzn w swoim wieku.

Wygląda to tak, jakby kobiety z wiekiem traciły mądrość. Obraz ten wygląda jednak zupełnie inaczej, gdy weźmie się pod uwagę wymiar afektywny. W tym wypadku kobiety należące do obu grup mają wyższe wskaźniki mądrości niż mężczyźni. W badaniach polskich z zastosowaniem tej skali otrzymano podobne wyniki – brak różnic we wskaźnikach ogólnych oraz istotne różnice we wskaźnikach na wymiarze afektywnym, przy czym wyższe wskaźniki osiągają kobiety (Steuden i in., 2016). Odmiennie przedstawiają się wyniki w wypadku osób należących do grupy 25 proc. najmądrzejszych.

Tu nie odnotowano żadnych istotnych różnic zależnych od płci – ani we wskaźnikach ogólnych, ani we wskaźnikach dotyczących poszczególnych wymiarów). W badaniach z zastosowaniem skali SAWS Webstera okazało się, że kobiety uzyskują lepsze rezultaty niż mężczyźni, choć różnica – mimo że statystycznie istotna – nie jest zbyt duża (Webster, 2003). Carolyn M. Aldwin, która wykonała przegląd badań dotyczących związku między płcią i mądrością, twierdzi, że wszelkie zależności, jakie tu uzyskano, są słabe, i to niezależnie od metody pomiaru mądrości (Aldwin, 2009). Okazuje się zatem, że potoczne przekonanie, jakoby to mężczyźni byli mądrzejsi od kobiet, nie znajduje potwierdzenia w badaniach populacyjnych. Jeżeli nawet odnotowano jakieś w miarę systematyczne istotne różnice, to dowodziły one przewagi mądrości kobiet nad mądrością mężczyzn.

Wykształcenie i mądrość

Wykształcenie jest dziwnym zjawiskiem. Z jednej strony dość łatwo się je mierzy, z drugiej zaś niezwykle trudno określić jego istotę. Z łatwością na przykład można określić, kto ma wyższe wykształcenie, a kto niższe od kogo, bo wystarczy sprawdzić, ile lat spędził w szkołach i innych instytucjach edukacyjnych (i ewentualnie w jakich instytucjach). Tymczasem określenie, czym wykształcenie jest od strony psychologicznej, nie jest łatwe. Wiadomo jednak, że z wykształceniem rozumianym formalnie, jako liczba lat spędzonych w szkołach, łączy się wiele ważnych zjawisk. Na jego podstawie można przewidywać (znacznie lepiej niż na podstawie ilorazu inteligencji) powodzenie życiowe, dochody, status społeczny, ale też stan zdrowia, długość życia, a nawet poczucie szczęścia i dobrostanu (Czapiński, 1985; Łukaszewski, 2015). Należy zatem oczekiwać, że także mądrość będzie zależna od poziomu wykształcenia. Niestety, ku mojemu zdumieniu badań nad związkiem między wykształceniem i mądrością jest niewiele, a co ważne, dostarczają one w większości dowodów pośrednich. W zespole Roberta Sternberga przeprowadzono dwa duże badania. W pierwszym uczestniczyli studenci psychologii, absolwenci psychologii i profesorowie psychologii.

Mierzono jakość wiedzy utajonej (która, przypomnę, jest istotą mądrości praktycznej). Grupy różniły się od siebie znacząco – najwyższe wskaźniki mądrości praktycznej mieli profesorowie, najniższe zaś studenci. W innym podobnie zaplanowanym badaniu uczestniczyli studenci zarządzania, absolwenci szkół biznesu oraz doświadczeni menedżerowie. I tu najwyższe wskaźniki mądrości praktycznej uzyskali doświadczeni menedżerowie, a najniższe studenci (Wagner i Sternberg, 1985). Warto jednak zauważyć, że grupy te nie do końca były porównywalne. O ile bowiem porównać można studentów z absolwentami psychologii, o tyle trudno obie grupy porównać z profesorami, bo w ich wypadku w grę wchodzi nie tylko wykształcenie, lecz także doświadczenie zawodowe. Podobnie, choć można porównać studentów i absolwentów biznesu, obu tych grup nie można wprost porównywać z doświadczonymi menedżerami – w wypadku tych ostatnich oprócz wykształcenia znów mamy doświadczenie, na przykład w zarządzaniu, rozwiązywaniu problemów interpersonalnych i tym podobnych.

Z tego punktu widzenia bardziej wiarygodne są wyniki badań Moniki Ardelt z zastosowaniem skali 3D-WS. Badano tu trzy grupy uczestników: młodych studentów, grupę dorosłych (między 50. a 80. rokiem życia) bez dyplomu akademickiego oraz grupę dorosłych (także między 50. a 80. rokiem życia) z dyplomami wyższych uczelni. Wyniki są bardzo klarowne: najwyższe wskaźniki mądrości uzyskali dorośli z dyplomami; najniższe – osoby dorosłe bez wyższego wykształcenia. Co ciekawe, kiedy zanalizowano skład osobowy badanych, którzy osiągnęli 20 proc. najwyższych wyników, okazało się, że wśród nich jest dwukrotnie więcej dorosłych z dyplomami uczelni niż przedstawicieli obu pozostałych grup łącznie (Ardelt, 2010). Podobny efekt, także z zastosowaniem skali 3D-WS, uzyskała Steuden i jej współpracownicy w badaniach polskich, w których wyróżniano kilka formalnych stopni wykształcenia: podstawowe, zawodowe, średnie i wyższe. Im wyższe wykształcenie miały osoby badane, tym wyższe osiągały wskaźniki mądrości (Steuden i in., 2016). Jedyne znane mi badanie, w którym nie stwierdzono zależności między wykształceniem i mądrością, przeprowadził Webster za pomocą własnej skali SAWS (Webster, 2003). Widać zatem, że o ile wiek i płeć są słabymi predyktorami mądrości, o tyle wykształcenie – przeciwnie – pozwala trafnie przewidywać jej statystyczne prawdopodobieństwo.

Okładka tygodnika WPROST: 46/2018
Więcej możesz przeczytać w 46/2018 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 46/2018 (1861)

  • Takie będą Rzeczypospolite, jaka nasza troska o dzieci 12 lis 2018, 20:00 Muszę przyznać, że byłem zaskoczony po przestudiowaniu tych danych: przed wprowadzeniem obowiązkowych szczepień w 1975 r. na odrę w Polsce chorowało… No właśnie, ile osób? Dla ułatwienia dodam, że w ostatnich latach było ich mniej... 3
  • Pół godziny ratuje życie 12 lis 2018, 20:00 Z dr. Jackiem Zwolińskim z Kliniki Gastroenterologii Onkologicznej Centrum Onkologii – Instytutu im. Marii Skłodowskiej-Curie rozmawia Katarzyna Pinkosz 5
  • Niedyskrecje parlamentarne 12 lis 2018, 20:00 W PLATFORMIE OBYWATELSKIEJ NIE WSZYSCY PO WYBORACH SĄ ZADOWOLENI. – Przeciwnicy Sławomira Nitrasa, który przegrał wybory na prezydenta Szczecina, już mu zarzucają, że więcej ludzi zagłosowało na listę Koalicji Obywatelskiej niż na... 6
  • Obraz tygodnia 12 lis 2018, 20:00 10 kg waży peruka, którą Weronika Rosati nosi do roli Elizabeth Taylor w nowym filmie Lecha Majewskie go Przegrany Gianni Infantino, szef FIFA, ma kłopoty podobne do tych, jakie wysadziły z fotela jego poprzednika. W Szwajcarii ruszyło... 10
  • Info radar 12 lis 2018, 20:00 Konstanty Radziwiłł rzecznikiem praw dziecka? Konstanty Radziwiłł, były minister zdrowia, jest typowany przez Prawo i Sprawiedliwość do objęcia funkcji rzecznika praw dziecka – dowiedział się „Wprost”. Termin składania kandydatur... 12
  • Astrid Lindgren nie kochała wszystkich dzieci 12 lis 2018, 20:00 Z Anniką Lindgren, wnuczką legendarnej szwedzkiej pisarki książek dla dzieci Astrid Lindgren w 111. rocznicę jej urodzin rozmawia Adam Cissowski 14
  • Odra nie ma narodowości 12 lis 2018, 20:00 INFORMACJE O KOLEJNYCH OGNISKACH ODRY POD WARSZAWĄ i w Kwidzynie koło Gdańska uzupełniane są często informacją o narodowości chorych. W radiu publicznym, które przekazywało ustalenia na temat zakażonych pracowników fabryki w Kwidzynie,... 15
  • Rocznicowy kryzys 12 lis 2018, 20:00 lewo ZORGANIZOWANE PRZEZ NASZ RZĄD ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI BYŁO niesłychanie interesującym zjawiskiem, przede wszystkim z punktu widzenia poznawczego. Dwa dni przed dowiedziałam się od ministra Michała Dworczyka, że głównym... 16
  • Będą rozbiory 12 lis 2018, 20:00 Czy Polska przetrwa następne sto lat? Pytanie jest jak najbardziej zasadne, jeśli weźmiemy pod uwagę, że nasz kraj w ciągu ostatnich trzech wieków niepodległością cieszył się ledwie kilkadziesiąt lat. W 1717 r. po sejmie niemym Polska... 17
  • Szarmancki sprzedawca kokainy 12 lis 2018, 20:00 Sprzedawał wszystkim – od prezesów spółek po małolatów, robotników i taksówkarzy. Do jego klientów należał były senator PO, syn byłego premiera i byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego – mówi Piotr Krysiak, autor książki „Diler gwiazd”. 18
  • Radość w Luksemburgu 12 lis 2018, 20:00 Trudno pojąć, kto i po co w PiS wymyślił plan rozprawy z nieliczną grupą starców z Sądu Najwyższego po to, by teraz z podwiniętym ogonem umykać przed konsekwencjami tamtych własnych działań. Przecież aby wyrwać sprawiedliwość... 23
  • Opozycja wierzy w Tuska 12 lis 2018, 20:00 Dawni współpracownicy Donalda Tuska są przekonani, że wróci on do krajowej polityki już na przyszłoroczne wybory parlamentarne i poprowadzi zjednoczoną opozycję do zwycięstwa. 24
  • PiS – powyborcze zaostrzanie kursu 12 lis 2018, 20:00 Nie będzie zmian w rządzie ani umizgiwania się do umiarkowanych wyborców. Kierownictwo PiS zdecydowało o zaostrzeniu kursu. 28
  • Czarne chmury nad Zielińskim 12 lis 2018, 20:00 W PiS coraz głośniej mówi się o możliwej dymisji wiceszefa MSWiA. Wcale nie z powodu kryzysu w policji. 31
  • Głosowanie za zdrowym rozsądkiem 12 lis 2018, 20:00 PiS wykorzystał obywatelski pomysł zniesienia obowiązku szczepień, by w kampanii wyborczej mrugnąć do ruchów społecznych. Po miesiącu wycofał się z tej koncepcji rakiem. 33
  • Kalendarz szczepień po polsku 12 lis 2018, 20:00 Część szczepionek jest obowiązkowa, inne są tylko zalecane. Skąd taki podział i czy rzeczywiście te obowiązkowe są ważniejsze? Czy szczepić powinni się też dorośli? 38
  • Zniszczyć miliardera 12 lis 2018, 20:00 Tomasz Gudzowaty boi się, że jego dzieci popełnią samobójstwo. Dlatego mimo wyroku sądu nie chce ich oddać swojej byłej partnerce, która – według relacji świadków – w okrutny sposób się nad nimi znęcała. 42
  • Nowa Polska 12 lis 2018, 20:00 Mam prośbę do tych osławionych „normalnych rodzin z dziećmi”, które co roku idą w Marszu Niepodległości – przestańcie wciskać mi kit, że nie wiecie, z kim idziecie, pod czyim sztandarem i jaką ideologię wspieracie. I do... 47
  • Jak się wyciska pieniądze 12 lis 2018, 20:00 Nasz rynek fitness jest jednym z najszybciej rozwijających się w Europie. Ćwiczy już ponad 2,8 mln Polaków. Wciąż jednak niełatwo na tym zarobić. 48
  • Banki na bank zostają 12 lis 2018, 20:00 Pogłoski o rychłej śmierci banków okazały się mocno przesadzone. Co więcej, polskie instytucje radzą sobie lepiej niż europejskie. 52
  • Hossa Bessa 12 lis 2018, 20:00 Majdan w opałach Słynny dom mody Chanel żąda, żeby Radek Majdan wycofał z rynku swoje perfumy. Chodzi o zapach sprzedawany pod marką Vabun for Lady No. 5. W piśmie wysłanym do polskiej firmy Chanel pisze: „Istnieje wysokie... 54
  • Ubrania w obiegu 12 lis 2018, 20:00 Grupa VIVE wspiera gospodarkę cyrkularną, bo zniszczony sweter, niemodna torebka czy stary dywan też wpisują się w gospodarkę obiegu zamkniętego. 55
  • Know How 12 lis 2018, 20:00 Obcy mają nas na oku Została odkryta 19 października i nazywa się Oumuamua. To najdziwniejsza z ostatnio zaobserwowanych asteroid. Trajektoria jej lotu sugeruje, że nadleciała z innego układu planetarnego. Jej kształt przypomina cygaro –... 56
  • Drewna czar 12 lis 2018, 20:00 Ręcznie robione drewniane okulary i zegarki zyskują w Polsce na popularności dzięki modzie na naturalne produkty. 57
  • Polak, który osłabił Trumpa 12 lis 2018, 20:00 Urodzony w Polsce polityk wygrał jeden z kluczowych pojedynków w wyborach uzupełniających do Kongresu USA, przyczyniając się do odbicia Izby Reprezentantów z rąk republikanów. 58
  • Kto weźmie Antarktydę 12 lis 2018, 20:00 Ostatni dziewiczy zakątek Ziemi jest łakomym kąskiem dla wielu państw zgłaszających pretensje do jego nieodkrytych bogactw. W grze o nie liczą się nawet wraki żaglowców i dwustuletnie czaszki. 62
  • Antysemicka Ameryka 12 lis 2018, 20:00 USA słynie jako kraj przyjaźnie nastawiony do Żydów. To jednak w dużej mierze fenomen współczesności, bo historycznie w Stanach raczej ich za bardzo nie kochano. 66
  • Opolska stolica jeździectwa 12 lis 2018, 20:00 Ośrodek Jakubus przyciąga nie tylko miłośników koni i uczestników zawodów jeździeckich, ale też tych, którzy dopiero chcą się nauczyć jazdy konnej. 69
  • Jak psychologia bada mądrość 12 lis 2018, 20:00 Nikt nie ma wątpliwości, że jedni ludzie są mądrzejsi od innych, ale trudne pytanie brzmi: od czego mądrość zależy? 71
  • Pozornie zdrowi – do pierwszego złamania 12 lis 2018, 20:00 O chorobie najczęściej dowiadujemy się przypadkiem. Pierwsze, drugie złamanie i pada diagnoza – osteoporoza. A przecież tak łatwo jej zapobiec. 74
  • Mamy alergię na nudę 12 lis 2018, 20:00 17 listopada Sting i Shaggy zagrają w Łodzi, dwa dni później w Trójmieście. Ale jeśli myślicie, że na koncercie usłyszycie tylko nagrania z ich wspólnej płyty „44/876”, to jesteście w błędzie. 79
  • Żarty bardzo pomagają 12 lis 2018, 20:00 Kurt Vonnegut to pisarz legenda. Kochany przez młodych czytelników, atakowany przez establishment. Stale wydawany i czytany, mimo że czasy buntu już minęły. Ale żart jest zawsze dobry. 82
  • Opowieści po małym Holokauście 12 lis 2018, 20:00 Rozmowy z Albańczykami pokazały mi niezwykłą skuteczność systemu autorytarnego, któremu udało się uformować „nowego człowieka” – mówi Małgorzata Rejmer, autorka zbioru reportaży o Albanii. 86
  • Wydarzenie 12 lis 2018, 20:00 72 minuty piekła W „Utoyi, 22 lipca” Erik Poppe nie oszczędza widzów. Zaczyna swój film w Oslo, gdy w rządowej dzielnicy wybucha ciężarówka. Zaraz później kamera przenosi się na wyspę Utøya. Reżyser pokazuje zamach Andersa... 90
  • Film 12 lis 2018, 20:00 Z magii robią widły NIEŁATWO ZNALEŹĆ KLUCZ DO „LISTOPADA”. Ale właśnie to w nim fascynuje. Jest tu miejsce na wilkołaki, zaklęte księżniczki, skrajną biedę oraz ożywione, zantropomorfizowane widły. Ale również na delikatne... 91
  • Muzyka 12 lis 2018, 20:00 Jak Szpaku w rap SZPAKU TO KOLEJNY PRZYPADEK MUZYKA DOSKONALE ZNANEGO W ŚRODOWISKU, sprzedającego niezłe nakłady, a zarazem takiego, o którym „twoja mama nigdy nie słyszała”. Nic dziwnego – środowisko hip-hopowe funkcjonuje w Polsce... 92
  • Książka 12 lis 2018, 20:00 Kobieta wyzwolona Dzieło życia włoskiej aktorki, która została pisarką, a sukces przyszedł dopiero po jej śmierci. I to nie zaczął się w ojczyźnie, lecz w Niemczech oraz we Francji. No, ale w ostatniej dekadzie „Sztuka radości”... 93
  • Kalejdoskop 12 lis 2018, 20:00 Papier toaletowy kontra historia A oto Polska początku lat 80., kolorowa i ciepła. Zaskakujące? Socjalistyczną rzeczywistość, którą zwykło określać się, nie bez słuszności, mianem szarej, Sowa i Savoia przedstawiają zgoła inaczej.... 94
  • Kulturalna trzynastka 12 lis 2018, 20:00 Bartek Jędrzejak PREZENTER TVN, WSPÓŁAUTOR KSIĄŻKI DLA DZIECI „POGODA DLA PUCHACZY” 95
  • Artefakt z trupem w trumnie 12 lis 2018, 20:00 Jako rocznik ’75, a więc dziecko komuny, zbierałem oczywiście opakowania papierosów, zachwycałem się nimi, bo były piękne. W „Playboyach” i innych obszarniczych kolorowych gazetkach na śliskim papierze pełno było reklam... 96
  • Zrób sobie… Tuska 12 lis 2018, 20:00 Podobno bardzo ważny polski polityk trzyma w domu laleczkę Donalda Tuska i rytualnie wbija w nią szpilki. 98

ZKDP - Nakład kontrolowany