Polak, Czech – odlegli bratankowie

Polak, Czech – odlegli bratankowie

Polski film „Operacja Dunaj” nie odniesie w Czechach sukcesu, choć znajdziemy w nim wszystko, czego oczekuje się od komedii – gwiazdorską obsadę, zabawną intrygę i mnóstwo gagów. Powodem może być to, że reżyser Jacek Głomb podjął się niemożliwego. Chciał nakręcić film, który spodobałby się widowni i w Pradze, i w Warszawie.
Opowieść o tym, jak polscy czołgiści w trakcie inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację w 1968 r. gubią drogę, „parkują" w  gospodzie, romansują z miejscowymi dziewczętami, a potem u boku niezbyt odważnych Czechów stawiają czoło sowieckiemu wrogowi, po prostu nie  przemawia do czeskiej wyobraźni. Fabuła jest za bardzo oparta na  wyobrażeniach Polaków o Czechach. Te zaś są zniekształcone w takim samym stopniu jak obraz Polaków w oczach Czechów.

Gdyby historia potoczyła się inaczej, Czesi i Polacy mogliby dziś mieszkać w jednym państwie. Podczas II wojny światowej kierowane przez Edvarda Beneša i gen. Władysława Sikorskiego rządy emigracyjne
prowadziły rozmowy na temat utworzenia czechosłowacko-polskiej konfederacji. Nowy twór państwowy miał przybrać formę zbliżoną do  Austro-Węgier. Zgodnie z memorandum, które Beneš wysłał 1 listopada 1940 r. Sikorskiemu, oba kraje miały prowadzić wspólną politykę zagraniczną, stworzyć unię celno-ekonomiczną, a poszczególne armie zamierzano jednakowo uzbroić. Państwem związkowym miała kierować międzyrządowa rada, proponowano też powołanie jednego parlamentu (którego decyzje wymagałyby jednak aprobaty każdej z izb narodowych).

Plan powstania konfederacji zatwierdzono w 1941 r., ale jego żywot nie trwał długo. Dosyć szybko prosowiecka koncepcja Beneša natrafiła na zdecydowany opór ze strony polskiej emigracji w Londynie, która broniła projektu odbudowy Polski w przedwojennych granicach. Czechosłowacki przywódca zmuszony do  wyboru między Stalinem i Sikorskim postawił na tego pierwszego i 12 grudnia 1943 r. podpisał umowę z ZSRR. Polsko-czeska sympatia rychło zmieniła się w antypatię, tak silną, że część Polaków zaczęła wierzyć (niektórzy nadal wierzą), iż Czesi przyczynilisię do katastrofy samolotu Sikorskiego albo nawet, że generał został zamordowany na rozkaz Beneša. Z perspektywy czasu należy stwierdzić, że fiasko idei konfederacji wyszło obu krajom na dobre. Eksperyment ten mógł się bowiem zakończyć o  wiele gorzej niż w wypadku wspólnego państwa Czechów i Słowaków, które zresztą rozpadło się przy pierwszej nadarzającej się okazji.

Polska i Polacy dla mieszkańców Republiki Czeskiej są nadal wielką niewiadomą. Winna jest temu m.in. jedna z najwybitniejszych postaci czeskich dziejów – Jan Hus. Ten żyjący na przełomie XIII i XIV wieku reformator religijny przerwał więź łączącą wcześniej oba narody. Był on autorem reformy ortograficznej, za sprawą której z czeskiej pisowni zniknął system dwu- i trójznaków, zastąpiony przez tak zwane nabodeníčka, czyli dzisiejsze znaki diakrytyczne. Z powodu „przestarzałych" sz, cz, rz dla większości Czechów współczesny polski tekst pisany jest na pierwszy rzut oka niezrozumiały.

Drugą, ważniejszą zmianą zapoczątkowaną przez tego reformatora był husytyzm, ruch protestancki, który w XIV wieku doprowadził do długich, niszczycielskich wojen religijnych na ziemiach czeskich. Mimo kilkusetletnich usiłowań rekatolizacji tego obszaru przez Habsburgów, Czesi stali się narodem protestanckim,a dziś w większości ateistycznym. Obok Korei Północnej potomkowie Husa uważani są za  najbardziej „bezbożny" kraj na świecie. Z czeskiego punktu widzenia Polska jawi się jako katolickie, „zacofane" (i antysemickie) państwo, w  którym do dziś rządzą księża. Jako przejaw obskurantyzmu i osobliwego folkloru swych sąsiadów postrzegają Czesi tłumne polskie pielgrzymki. Całkowicie niezrozumiały jest też dla nich dominujący w Polsce stosunek do aborcji, antykoncepcji oraz sztucznego zapłodnienia, uznawanych w  Czechach za rzecz naturalną.

Dla czeskich rodziców myśl o tym, że ich syn miałby poślubić Polkę, jest jedną z najbardziej przerażających. O  Polkach mówi się w Czechach, że nie sprzątają, nie dbają o siebie, a  przy tym zachowują się jak królewny. Korzenie tego stereotypu tkwią jeszcze w monarchii austro-węgierskiej, gdzie różnice między czeską i  polską (wówczas galicyjską) wsią były wprost niebotyczne. Potwierdził to  kilka lat temu w wywiadzie dla czeskiej gazety gen. Wojciech Jaruzelski, wspominając opowieść swego ojca, który był wstrząśnięty wizytą w pewnym czeskim majątku ziemskim.

Dla niego, polskiego szlachcica, szokiem cywilizacyjnym było to, że córka właściciela majątku po obiedzie zdjęła rękawiczki i zaczęła grać na pianinie. Choć dziś w czeskich dworach nie natkniemy się raczej na pianino, nie  zmienia to faktu, że Czesi są i zawsze byli społeczeństwem stanu średniego i mieszczaństwa. Polacy natomiast w czeskim, osadzonym w  czasach monarchii przekonaniu dzielą się na szlachtę i zacofanych chłopów. A ponieważ polska arystokracja gdzieś zniknęła, Polska to dla Czechów zazwyczaj owa „polska wieś". Miejsce, gdzie orze się końmi, jedyną rozrywką jest kościół, a jedynym zajęciem miejscowych mężczyzn picie wódki.

Po części za sprawą komunistycznej propagandy lat 80., która Polskę i  jej solidarnościowy zryw opisywała w najciemniejszych barwach, Polacy mają opinię próżniaków i obiboków. A także handlarzy. Jeśli mieszkaniec Republiki Czeskiej zna jakieś miejsce za północną granicą, na pewno są to przygraniczne targowiska,gdzie jeździ się na tanie zakupy. Czesi nie mają jednak dobrego zdania o jakości polskich produktów (gorszą opinię mają tylko „rzeczy od Wietnamczyków", którzy na czeskich bazarach sprzedają tanie chińskie podróbki). Pomijając targowiska, Polska w czeskim stereotypie funkcjonuje jako kraj, gdzie jest „drogo i biednie". W inny sposób Czesi nie potrafią sobie wytłumaczyć, dlaczego miliony polskich obywateli wyjeżdżają za pracą do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Mieszkańcy Czech jako jeden z najbardziej „osiadłych” narodów Europy emigracji zarobkowej zaniechali sto lat temu. Większość Czechów miała (do niedawna całkiem słuszne) poczucie, że poziom życia w  ich państwie jest nieporównywalnie wyższy niż w Polsce. To, że w  ostatnich latach polscy turyści zaczęli się masowo pojawiać w Republice Czeskiej i zostawiać tam sporo pieniędzy, jest dla rodaków Haška ogromnym zaskoczeniem i całkiem nowym zjawiskiem. Wśród Polaków zapanowała moda na wyjazdy do Pragi i innych czeskich miast, Czesi natomiast do Polski nigdy nie przyjeżdżali, i w najbliższym czasie raczej przyjeżdżać nie będą. Wychodzą z założenia, że po Polsce po  prostu nie da się jeździć.

Polskie drogi mają opinię marnych, a polskich kierowców traktuje się jak potencjalnych zmotoryzowanych zabójców. Nie  najlepiej w Republice Czeskiej mówi się też o nadwiślańskiej kuchni, umiejscawianej gdzieś między Niemcami wschodnimi a Anglią. Opowieściami o zimnych zupach owocowych straszy się niegrzeczne dzieci,które nie chcą jeść. Jednak garstka Czechów, której udało się w ostatnich latach odwiedzić jakąś dobrą polską restaurację, zmieniła na lepsze zdanie o  polskim jedzeniu. Oczywiście z zastrzeżeniem, że jest ono „strasznie drogie". Czescy konsumenci powoli zaczynają się przekonywać do polskiego piwa. Produkowanego w Polsce Heinekena sprzedają dziś w Czechach sklepy samoobsługowe, ale nikt jeszcze nie odważył się na import Żywca czy  Lecha. Przyczyną są z pewnością ceny kilkakrotnie wyższe niż w Czechach, piwowarskiej potędze świata. W rezultacie Polska pozostaje w czeskiej mitologii krajem wódki i jej pijanych w sztok amatorów.

Jedną z nielicznych cech, którą Czesi szanują u Polaków, jest bohaterstwo w walce. Nawet jednak owego heroizmu nie odbiera się w pełni pozytywnie. Słysząc słowa „polska armia", Czech przypomina sobie zawsze zdanie z podręcznika do historii o „Polakach, którzy na koniach walczyli z niemieckimi czołgami". Czesi z respektem podchodzą również do  polskiego oporu przeciwko komunizmowi – nawet jeśli Lech Wałęsa, legenda „Solidarności”, wygląda obok dramaturga i filozofa Václava Havla jak „elektryk”. Aleksander Kwaśniewski jawił się Czechom może nawet jako sympatyczniejszy od przywódcy „Solidarności”, lecz zawsze pamiętano mu komunistyczną przeszłość. Lecha Kaczyńskiego za południową granicą Polski kocha chyba tylko Václav Klaus. Po dziwacznych z czeskiego punktu widzenia dwóch latach rządów bliźniaków z PiS większość Czechów odetchnęła z ulgą, gdy premierem nadwiślańskiego kraju został „normalny” Donald Tusk. I znowu przestała się interesować Polską i jej polityką.

Wśród wąskiej czeskiej elity intelektualnej stosunkowo wysokie notowania ma polska kultura. Książki polskich pisarzy sprzedają się nieźle – nie  tylko klasyka, ale także twórcy współcześni, choć wśród „polskich" autorów absolutnym numerem jeden jest od wielu lat urodzony pod Nowym Dworem Mazowieckim Isaac Bashevis Singer. Reżyserzy wyrobili sobie w  Czechach taką samą markę jak na świecie, ale tylko w kręgach intelektualistów. „Katyń" Wajdy, pierwszy po wielu latach polski film, który trafił do praskich kin, miał bardzo niską oglądalność. Podobny los czeka chyba bardziej przystępną dla przeciętnego widza „Operację Dunaj”. A to dlatego, że Polakowi do Czecha wciąż bardzo daleko. Nie tylko z  powodu znaków diakrytycznych w czeskiej pisowni.

Jozef Třešňák z Pragi Tłumaczenie: Piotr Leśniewski

Okładka tygodnika WPROST: 38/2009
Więcej możesz przeczytać w 38/2009 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 38/2009 (1391)

  • Poczta 13 wrz 2009, 20:00 Pokaż, lekarzu, ile masz na koncie Artykuł „Pokaż, lekarzu, ile masz na koncie" (nr 37) przy analizie zarobków lekarzy nie uwzględnia istotnej kwestii. Mianowicie tych darmowych usług, które lekarzom nie tylko z wdzięczności... 4
  • Na stronie - Plan Kiszczaka 13 wrz 2009, 20:00 Oj, naiwny, naiwny, naiwny/Jak dziecko we mgle/ Jak goliat na pchle” – śpiewał niezapomniany Jan Kaczmarek. Jesteśmy naiwni? A może sami się oszukujemy? Albo ktoś nami manipuluje? Warto sobie zadać te pytania w 20. rocznicę powołania rządu Tadeusza Mazowieckiego. 5
  • Z życia koalicji 13 wrz 2009, 20:00 Gradobicia nie było. Grad, jak oznajmił premier, może się bowiem jeszcze przydać. Co fakt, to fakt. Jeszcze wiele rzeczy można w Polsce położyć. Na przykład siatkówkę. Jednocześnie Donald Tusk przeprosił swego wiernego Grada, że go... 6
  • Z życia opozycji 13 wrz 2009, 20:00 W Telewizji Burdelicznej – jak to w tego typu przybytkach – rodzą się najdziwniejsze płody. Po niedorzecznej koalicji medialnej PiS-SLD na świat przyszła równie idiotyczna koalicja LPR (a raczej jej smętne resztki) –... 7
  • Seks na lunch 13 wrz 2009, 20:00 Czasem spotykają się na parkingu, przed budynkiem albo na klatce schodowej. Domyślają się, co ich łączy i że zmierzają w to samo miejsce, więc się do siebie uśmiechają. Czasem się irytują, że ktoś ich wyprzedził. Potem te domysły rozwijają na „ich” internetowym... 8
  • SKANER 13 wrz 2009, 20:00 14
  • Patrioty? Jak sobie kupicie! 13 wrz 2009, 20:00 Obiecane przez USA rakiety Patriot będą nieuzbrojone i mają służyć wyłącznie do ćwiczeń. Tak wynika z korespondencji między szefem MSZ Radosławem Sikorskim a amerykańską sekretarz stanu Hillary Clinton, do której dotarł „Wprost”. 14
  • Ojciec Rydzyk straszy 13 wrz 2009, 20:00 Szef Radia Maryja od kilku miesięcy sugeruje współpracownikom Lecha Kaczyńskiego, że nie poprze go w przyszłorocznych wyborach prezydenckich – dowiedział się „Wprost” 14
  • Skreślić konie 13 wrz 2009, 20:00 Skreślenie koni z listy zwierząt rzeźnych przewiduje projekt nowelizacji ustawy o ochronie praw zwierząt. 15
  • Fantastyczni czytelnicy „Wprost” 13 wrz 2009, 20:00 Młody, wykształcony, mieszkający w mieście i dobrze zarabiający – taki jest czytelnik „Wprost”. Aż 1075 odbiorców tygodnika „Wprost” zechciało odpowiedzieć na ankietę, w której prosiliśmy o ocenę naszej oferty. Dziękujemy! 16
  • Puls gospodarki - Siła bojkotu 13 wrz 2009, 20:00 Szkotów trapi nie tylko kryzys, lecz również bojkot ich towarów w Ameryce. Tylko na eksporcie whisky część Zjednoczonego Królestwa straci w tym roku kilkadziesiąt milionów funtów. 20
  • Tydzień z Buzkiem 13 wrz 2009, 20:00 14 lipca 2009 r. był chyba ostatnim dniem, w którym Jerzy Buzek mógł spokojnie zjeść lunch z córką, tylko we dwoje. Wkrótce grafik nowego przewodniczącego Parlamentu Europejskiego zaczął się wypełniać po brzegi spotkaniami i rozmowami zaplanowanymi od rana do wieczora.... 24
  • Tępić dzieciorobów 13 wrz 2009, 20:00 – A kto ich pani tyle zrobił? Nie umiecie się zabezpieczyć? To wpadka? Takie pytania dla rodzin z trójką i większą liczbą dzieci to niemal norma. Podobnie jak z trudem ukrywane zdumienie na wieść o kolejnym potomku czy rzucany ukradkiem epitet „dzieciorób”. 26
  • Zapytaj Wprost - Armia ma wielki problem 13 wrz 2009, 20:00 Na 10 pytań czytelników internetowego wydania „Wprost” odpowiada Władysław Stasiak, szef Kancelarii Prezydenta RP, były szef BBN, historyk. 28
  • Plus ujemny - Dziura w jajecznicy 13 wrz 2009, 20:00 Pierwsze objawy rozwoju dziecka spisali dawno temu Antoni Słonimski z Julianem Tuwimem. Autorzy„W oparach absurdu” zauważyli, że dziecko uczy się płakać i śmiać między trzecim a czwartym tygodniem życia. Jak wiadomo, krzyczy od urodzenia, ale to nie wymaga żadnej... 30
  • Po co nam giełda? 13 wrz 2009, 20:00 Winni kryzysu są chciwi bankowcy, nierozważni przedsiębiorcy i krótkowzroczni inwestorzy – pada jednoznaczne stwierdzenie. A palec w oskarżycielskim geście wskazuje miejsce, w którym wszyscy ci ludzie się spotykają: giełdę. Ten powszechny sąd ma pewną wadę. Jest... 33
  • Myszka z pazurami 13 wrz 2009, 20:00 Ewa Kopacz Kiedyś chowała się w drugim szeregu, a ze strachu przed publicznymi występami łamał się jej głos i drżały ręce. Dziś wśród współpracowników Ewa Kopacz budzi postrach, bryluje w mediach, a pozycji w rządzie mogłaby jej pozazdrościć większość ministrów. Mimo że Ewa... 40
  • Kryzys jest dopiero przed nami 13 wrz 2009, 20:00 Rozmowa z Peterem Schiffem, amerykańskim ekonomistą 44
  • Kod indeksów 13 wrz 2009, 20:00 Kryzys sprawił, że z każdej strony i niemal codziennie jesteśmy zalewani danymi mającymi odzwierciedlać stan gospodarki. PKB, produkcja przemysłowa, sprzedaż detaliczna, inflacja, PMI – tych kilka wskaźników zrobiło oszałamiającą karierę. I to mimo że większość z nas... 46
  • Ruch w Ruchu 13 wrz 2009, 20:00 Rozmowa z Włodzimierzem Białym, prezesem Ruch SA 48
  • Wielka ugoda 13 wrz 2009, 20:00 Miecz regulatora nie przetnie i nie podzieli Telekomunikacji Polskiej na część hurtową oraz detaliczną. Co nie oznacza, że Anna Streżyńska, szefowa Urzędu Komunikacji Elektronicznej, poniosła porażkę. Wręcz przeciwnie. Dzięki niej klienci zyskają tańsze i lepsze usługi,... 50
  • Głos z Ameryki - Wielka ucieczka 13 wrz 2009, 20:00 Wiele problemów naszych czasów trudno pojąć, jeśli nie rozumie się koncepcji świata, której są elementem. Czy będzie to sprawa szkolnictwa, gospodarki, czy opieki zdrowotnej, na ogół przedstawia się wyjaśnienia „zewnętrzne”. A więc unika się odpowiedzialności za... 59
  • Kłamstwo jest w cenie 13 wrz 2009, 20:00 Rozmowa z prof. Robertem Feldmanem, psychologiem z University of Massachusetts w Amherst 60
  • Zatoki z głowy 13 wrz 2009, 20:00 Miewasz zawroty i bóle głowy, pojawiły się kłopoty ze słuchem, słabiej odczuwasz zapachy, a potrawy straciły smak? Pora, żeby twoim zatokom przyjrzał się laryngolog, nawet jeśli nie dokucza ci katar ani kaszel. 62
  • Detektor seksu 13 wrz 2009, 20:00 To nieprawda, że po kobietach nie widać, kiedy mają owulację. Mężczyźni to znakomicie wyczuwają. Szczególnie podobają się im kobiety w najbardziej płodnym etapie cyklu miesiączkowego. Na własną zgubę. 64
  • Mądry przed szkodą 13 wrz 2009, 20:00 Najlepiej się uczyć na błędach, szczególnie na cudzych – głosi powszechne przekonanie. Z badań wynika jednak, że znacznie lepiej przyswajamy wiedzę dzięki sukcesom niż porażkom 65
  • Polscy Goci 13 wrz 2009, 20:00 Legenda Gotów, którzy w 410 r. złupili Rzym, narodziła się na ziemiach polskich. To stąd Goci rozpoczęli swój triumfalny marsz na południe. Potwierdzają to wykopaliska prowadzone na poligonie wojskowym w okolicach Nowego Łowicza w woj. koszalińskim. 66
  • Dziwna wojna polsko-rosyjska 13 wrz 2009, 20:00 Sejm przygotowuje spóźnioną ustawę w związku z rocznicą 17 września 1939 r. Spóźnioną być może nawet o 70 lat. Nikt do dzisiaj nie wyjaśnił oficjalnie, co tak naprawdę wydarzyło się 17 września. Czy to była wojna z Rosją? Czy, jak chcą Rosjanie, a także Ukraińcy i Białorusini,... 70
  • Pierwszy socjalista Europy 13 wrz 2009, 20:00 „Sarkozy człowiekiem lewicy?” – pytał niedawno bez cienia ironii paryski „Le Point”. Miałyby na to wskazywać m.in. ciągnące ku Sarko niczym ćmy do światła chmary lewicowych artystów, od Claude’a Leloucha po Juliette Greco. Dawną postawę... 72
  • Polak, Czech – odlegli bratankowie 13 wrz 2009, 20:00 Polski film „Operacja Dunaj” nie odniesie w Czechach sukcesu, choć znajdziemy w nim wszystko, czego oczekuje się od komedii – gwiazdorską obsadę, zabawną intrygę i mnóstwo gagów. Powodem może być to, że reżyser Jacek Głomb podjął się niemożliwego. Chciał... 74
  • Okiem Brytyjczyka - Zmowy i złe koncepcje 13 wrz 2009, 20:00 Co łączy pakt Ribbentrop--Mołotow, nielegalne schwytanie i przekazanie na Bliskim Wschodzie podejrzanych o działalność terrorystyczną oraz powrót Libii na arenę międzynarodową? We wszystkich tych sprawach zawarto tajne porozumienia, które kiedyś wydawały się dogodne, a teraz... 93
  • Kopanie Chopina 13 wrz 2009, 20:00 „Gdyby Chopin żył w Bostonie nieco później, o sto lat, toby grał na saksofonie, nie zmarnowałby się tak” – śpiewała wieczorami we wczesnej PRL jazzowa młodzież na ulicach warszawskiej Pragi. Podczas tegorocznego festiwalu „Chopin i jego Europa” w... 94
  • I ty zostaniesz bohaterem 13 wrz 2009, 20:00 Postać historyczna, celebryta znany z tego, że jest znany, papież, sportowiec, a może każdy z nas? Co oznacza dziś słowo „bohater”? Na to pytanie próbują odpowiedzieć artyści, których prace można zobaczyć na krakowskiej wystawie „Szczyt bohaterów” 96
  • Drapanie nieba 13 wrz 2009, 20:00 Wieża Eiffla, która kończy 120 lat, jest chyba najsławniejszym wcieleniem prastarych rojeń człowieka o wznoszeniu budowli „do nieba”. Marzenia te są wciąż żywe, czego dowodzi pnący się na niewyobrażalną dotychczas wysokość 818 m wieżowiec Burj Dubai w Zjednoczonych... 98
  • RECENZJE 13 wrz 2009, 20:00 Film Dzieci Holocaustu |„Dzieci Ireny Sendlerowej", reż. John Kent Harrison Życie Ireny Sendlerowej to wymarzony materiał na film. Historia nawet bardziej spektakularna niż działalność Oskara Schindlera, którego biografia... 101
  • Lwówek Śląski – tam, gdzie rosną agaty 13 wrz 2009, 20:00 Chcesz mieć wisiorek z agatem, a nie masz na to pieniędzy? Pojedź do Lwówka Śląskiego na specjalnie oznaczone pole agatowe w pobliskiej wsi Płóczki Górne. Tu sezon na te kolorowe minerały trwa cały rok. 102
  • Kosztowna legenda 13 wrz 2009, 20:00 Chcesz mieć wisiorek z agatem, a nie masz na to pieniędzy? Pojedź do Lwówka Śląskiego na specjalnie oznaczone pole agatowe w pobliskiej wsi Płóczki Górne. Tu sezon na te kolorowe minerały trwa cały rok. 104
  • Skibą w mur - Najazd kosmitów 13 wrz 2009, 20:00 A więc potwierdziło się!Kosmici są wśród nas! Do tej pory były tylko niejasne podejrzenia. Nieśmiałe sugestie ludzi biegłych w temacie. Coś tam pisał Stanisław Lem, przeczuwał to Kurt Vonnegut, ostrzegali bracia Strugaccy. Teraz mamy pewność! Obecność kosmitów na planecie... 106

ZKDP - Nakład kontrolowany