Zagłębie rury

Zagłębie rury

Jak w wielkiej rozgrywce politycznej Putin wykorzystuje pistolet gazowy i naftowy
Jako przedstawiciel Kancelarii Prezydenta Lecha Wałęsy w lutym 1991 r. rozmawiałem w gmachu KC KPZR z sowieckimi urzędnikami. Rosjanie właśnie zakręcili kurek z ropą i gazem. "Odkręcimy" - oznajmił jeden z negocjatorów, ale mamy jeden warunek: "ropa za końcówki dystrybutorów". Czasy się zmieniły i nie ma już ZSRR, ale ten sposób myślenia w Moskwie pozostał. Panowanie nad rynkiem dostaw gazu i ropy za pomocą rurociągów, rafinerii i stacji benzynowych ma się przekładać na wpływy polityczne i odwrotnie. Rosyjskie firmy naftowe i gazowe, działając pod parasolem państwa i na zlecenie władz politycznych (nie brak śladów, że również służb specjalnych), są więc nie tylko znaczącymi podmiotami w światowej grze ekonomicznej, ale i instrumentami wielkiej rozgrywki politycznej.
Rosjanie starają się sprytnie rozgrywać sprzeczne interesy między państwami Europy Środkowej a naszymi sojusznikami na Zachodzie. Obie strony mają na pozór ten sam cel - dążą do uniknięcia uzależnienia od jednego źródła dostaw. Dla Unii Europejskiej i USA drogą do jego realizacji jest jednak zwiększenie dostaw rosyjskiej ropy i gazu kosztem dostaw z Zatoki Perskiej czy Norwegii. Dla nas - wręcz odwrotnie.
Europa Środkowa jest obszarem, przez który prowadzi szlak tranzytowy z Rosji na Zachód. Dlatego coraz częściej znajdujemy się pod presją Moskwy i Berlina lub Brukseli, aby "nie przeszkadzać" im w obopólnie korzystnych interesach. Amerykanie, inwestując na obszarze Azji Środkowej, są również zainteresowani współpracą z Rosjanami. Tocząc wielką grę o charakterze globalnym, poświęcają interesy Ukrainy czy Litwy. Sojusznikami w walce z monopolem rosyjskim mogą być więc wyłącznie państwa, dla których stanowi on zagrożenie. Rozszerzenie Unii Europejskiej i NATO stwarza szanse, że ich głos będzie brzmiał wyraźniej.

Kurek polityczny
Skuteczne używanie broni gazowej przez Rosję jest możliwe tylko w warunkach monopolu lub oligopolu. Dowodem na ścisłą zależność rzekomo rynkowej spółki Gazprom od Kremla jest wymiana jej ekipy kierowniczej, dokonana w ubiegłym roku - odejście Rema Wiachiriewa i nominacja bliskiego Putinowi Aleksego Millera. Rząd rosyjski, powtarzając wielokrotnie, że eksport nośników energii jest jednym z najważniejszych instrumentów polityki zagranicznej Moskwy, podejmował tym samym zobowiązanie obrony monopolu Gazpromu na rynkach postsowieckich i środkowoeuropejskich. Dotychczas niezwykle skutecznie. Jakiekolwiek próby tzw. dywersyfikacji dostaw gazu do Polski, Chorwacji, na Węgry czy Słowację były zwalczane za pomocą wszelkich środków dostępnych rosyjskim strukturom państwowym. Od subtelnego lobbingu po brutalny nacisk polityczny. Niedługo minie dwunasta rocznica przyjęcia przez polski rząd uchwały o potrzebie zbudowania bezpośredniego połączenia gazowego z Norwegią. Uchwały nigdy nie odwołanej i nigdy nie zrealizowanej.
Monopol gazowy daje Rosjanom szansę na uczestniczenie w kształtowaniu elit gospodarczo-politycznych poszczególnych państw. Za pieniądze Gazpromu i jego klientów tworzone są gazety, promowani biznesmeni, utrzymywani politycy. Dzieje się tak w sposób wręcz modelowy na Słowacji - ale w różnym stopniu dotyczy całego regionu. W rosyjskiej wizji państwa interesy ekonomiczne były i są podporządkowane interesowi politycznemu.
Zakręcanie przez Rosjan kurka z gazem było zawsze aktem politycznym. Najlepiej w zimie, bo wtedy nagle w mieszkaniach zaczyna być chłodniej, przestają działać kuchenki gazowe albo brakuje prądu. Stare instalacje po kilku przerwach w dostawach zaczynają się psuć. Przemysł korzystający z gazu zaczyna miewać przestoje. A niektóre media snują opowieści przypominające historię statków dowożących w czasach komunistycznych pomarańcze z bratniej Kuby na święta: "Już jedzie delegacja. Za chwilę dostawy zostaną wznowione. Mimo złej woli rządu rosyjski monopolista nie zaprzestał dostaw, tylko je ograniczył". Tego rodzaju nacisk zastosowano wobec Litwy na początku lat 90. Efektem była wyborcza porażka Sajudisu i zwycięstwo postkomunistów. Obywatele zachowali się racjonalnie, głosując na tych, którzy mogli zapewnić im ciepło w mieszkaniach. Na takie też zachowanie liczyli przywódcy ZSRR w 1991 r., zakręcając kurek z dostawami do Polski. Nasza energetyka oparta była jednak na węglu i przerwy w dostawach nie były tak dotkliwe jak na Litwie.

Łapaj ukraińskiego złodzieja!
Nieco subtelniejszym sposobem użycia broni gazowej jest manipulowanie cenami. Gazprom arbitralnie ustala ceny dla poszczególnych odbiorców. Za ten sam gaz inną cenę płaci Białoruś, inną Słowacja, jeszcze inną Polska czy Niemcy. Tam gdzie panuje monopol, możliwość wpływania na stan gospodarki przez zmiany cen jest ogromna. Po gwałtownej podwyżce cen gazu dla Polski w roku 2000 nagle okazało się, iż produkcja nawozów sztucznych staje się całkowicie nieopłacalna. Zapłacił jak zwykle podatnik. Granice jego cierpliwości są jednak ograniczone. I wtedy podwyżka cen ma wymiar nie tylko ekonomiczny, ale i polityczny.
W stosunku do Ukrainy Rosjanie - nie rezygnując z dwóch pierwszych sposobów użycia broni gazowej - sięgnęli też po trzeci. Ponieważ Ukraina jest krajem tranzytowym, przez który przepływa około 100 mld m3 gazu dla Europy Zachodniej, Rosjanie nie zakręcali kurka, tylko na papierze wstrzymywali dostawy dla Ukrainy. Ukraińcy naturalnie dalej pobierali płynący przez ich terytorium gaz. A Gazprom spokojnie tłumaczył partnerom na Zachodzie, że Ukraina kradnie ich gaz. I że jedynym sposobem jest przejęcie kontroli nad gazociągami przez Moskwę. Kiedy już tego dokonali, nadal tłumaczyli, że Ukraińcy kradną gaz. Ponieważ w jakiejś części była to prawda (tyle że nielegalnego poboru dokonywali zwykle rosyjscy i ukraińscy partnerzy wspólnie), autorytet państwa ukraińskiego w Europie został podważony. Polskie władze też były szantażowane, że w razie "nieszczelności" gazociągu jamalskiego będą musiały się tłumaczyć przed wspólnie występującymi Niemcami i Rosją.

Po nitce do monopolu
Kolejny sposób nacisku mamy okazję obserwować w ostatnich tygodniach. Jest nim wybór tras tranzytu. Główny gazociąg transportujący rosyjski gaz do Europy Zachodniej, tzw. gazociąg orenburski, omija terytorium Polski, ponieważ w czasie jego budowy władze sowieckie uznały, że nasz kraj jest niepewnym sojusznikiem w odróżnieniu od ówczesnej Czechosłowacji. Z kolei budowa tzw. systemu gazociągów jamalskich mających łączyć Rosję z Niemcami była i jest obiektem sporu politycznego. Zbudowano jedną z dwóch nitek systemu, o mniejszej przepustowości, niż zakładano, i prowadzącą tak naprawdę donikąd, bo kończącą się kilkadziesiąt kilometrów za granicą polsko-niemiecką. Od lat gazociąg ten jest obiektem sporu polsko-rosyjskiego, którego rozstrzygnięciem wydaje się decyzja budowy kolejnego gazociągu pod dnem Bałtyku, ogłoszona niedawno przez rząd rosyjski. Strona polska nie będzie więc zarabiała na tranzycie. Chyba że Rosjanie dostaną gwarancje monopolu i udział w systemie naszej dystrybucji wewnętrznej. Zawirowania wokół tego gazociągu: propozycje budowy łącznika prowadzącego z Białorusi na Słowację, blokada kontraktu polsko-norweskiego, wreszcie powracający projekt gazociągu podmorskiego, ilustrują, w jak wielkim stopniu transport surowców energetycznych jest sprawą polityczną.

Carowie ropy
Jeśli idzie o ropę naftową, Rosjanie również za wszelką cenę starają się utrzymać monopol dostaw oraz - poprzez wynikające z tego możliwości - kształtować odpowiednie zachowania partnerów w dziedzinie gospodarczej i politycznej. Jest to dużo trudniejsze niż w wypadku broni gazowej. Ropa jest bowiem łatwiejsza w transporcie, a na rynkach światowych jest jej sporo. Niemniej jednak, strona rosyjska utrzymuje pozycję dominującego dostawcy w środkowej i wschodniej Europie.
Przejściowo pozycję Rosjan osłabiła ostra walka konkurencyjna między wielkimi koncernami: Łukoilem i Jukosem. Łukoil, największa firma naftowa Rosji, reprezentuje starą oligarchię - to samo środowisko, z którego wywodził się Wiachiriew i poprzednie władze Gazpromu. Jukos Michaiła Chodorkowskiego ma z kolei zawsze otwarte drzwi do kremlowskich gabinetów i poparcie ekipy Putina. Jak wygląda rywalizacja tych koncernów? Kiedy w czerwcu podczas spotkania Bush - Putin mówiono o rosyjskim eksporcie ropy do USA, padała nazwa Łukoil. Kiedy w październiku podpisywano pierwsze listy intencyjne dotyczące przyszłych kontraktów, przy stole siedzieli już jednak ludzie Chodorkowskiego. Gdy "odbito" amerykańskiemu koncernowi Williams wielką rafinerię w litewskich Możejkach (zaopatruje wszystkie państwa bałtyckie w benzynę), przejął ją Wagit Alekpierow, szef Łukoilu. Obecnie jest ona już w rękach Jukosu. Polską rafinerię w Gdańsku miał kupić Łukoil. Teraz Rosjanie zmienili strategię. Czekają na konsolidację branży naftowej w Polsce, aby wykupić PKN Orlen. Potencjalnym nabywcą jest Jukos.
Gdy słucham opinii naszych polityków, że w tych rozgrywkach nie ma polityki, ale tylko czysty interes, zastanawiam się: więcej w tym naiwności czy złej woli? Zwłaszcza że są pola, na których rosyjska wojna domowa ustaje. O ile Chodorkowski i Alekpierow walczą o mniejsze firmy naftowe w Rosji, takie jak Sibnieft, o tyle wobec pomysłów budowy rurociągów omijających terytorium Rosji (Baku - Ceyhan czy Odessa - Brody) wykazują żelazną solidarność.

Okładka tygodnika WPROST: 49/2002
Więcej możesz przeczytać w 49/2002 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2002 (1045)

  • Śmierć samobójcom 8 gru 2002 Ojciec dyrektor maksymalizuje zyski przy minimalnych nakładach własnych, działając w toruńskim raju podatkowym, czyli na terenie Radia Maryja. 3
  • Peryskop 8 gru 2002 Cruise & Cruz Tom Cruise i Penélope Cruz znowu są razem i zamierzają się pobrać (na Malcie) - doniósł brytyjski dziennik "Daily Star". Jedną z druhen Penélope ma być aktorka Melanie Griffith. Drużbą Toma... 6
  • Doktor rynek 8 gru 2002 Nic tak nie uczy jak doświadczenie czegoś na własnej skórze. Polacy zauważyli, że nalewanie wody do dziurawej beczki, czyli podnoszenie podatku zdrowotnego bez prywatyzacji służby zdrowia, nie ma sensu. Zauważyli to dopiero, gdy... 6
  • Dossier 8 gru 2002 LESZEK MILLER, premier RP "W tym roku rozwijamy się na poziomie 1 proc. PKB, a w przyszłym roku będziemy się rozwijać 3,5 razy szybciej. Jak rozumiem, dla opozycji 3,5 jest mniejsze niż 1. To jest arytmetyka, której nawet w... 7
  • Z życia koalicji 8 gru 2002 Józef Oleksy zwęszył krew i natura wzięła w nim górę nad dyplomacją. Nasz ulubieniec poczuł, że dość ma już tego ciągłego bycia w odstawce i po rewelacyjnym wyniku wyborczym, jaki uzyskał SLD pod kierownictwem Millera,... 8
  • Z życia opozycji 8 gru 2002 Czas umierać! Janusz Korwin-Mikke zrezygnował z funkcji prezesa Unii Polityki Realnej. Stwierdził, że jest za stary, a od rządzenia (choćby taką ciupiną jak UPR) są młodzi. Jego następcą został jakiś chłopaczyna. Nie będzie miał... 9
  • M&M 8 gru 2002 Radioholizm Skarżyła się Krasula, rycząc przy niedzieli (nie dojona, bo zgoda nie przyszła z Brukseli), że wbrew baranom prawy Polak i katolik to wcale nie to samo co "maryjoholik". 10
  • Playback 8 gru 2002 10
  • Narodziny euro 8 gru 2002 Operację wprowadzania euro od czerwca 2001 r. do lutego 2002 r. dokumentował na zlecenie Europejskiego Banku Centralnego znany fotograf Claudio Hils. 10
  • Fotoplastykon 8 gru 2002 12
  • Poczta 8 gru 2002 Złudzenie za złotówkę Dyrektor generalny Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Gro Brunland zleciła znanemu ekonomiście z Harvardu, prof. Jeffreyowi Sachsowi, opracowanie raportu na temat zależności pomiędzy systemem zdrowia w... 14
  • Kadry 8 gru 2002 15
  • Luka Rydzyka 8 gru 2002 Radio Maryja nie musi płacić podatków - wynika z ustawy 16
  • Wrocław exportowy 8 gru 2002 Expo we Wrocławiu nakręci koniunkturę w czwartej części Polski 20
  • Gniew ludda 8 gru 2002 Bez mała 200 lat temu grupy zwolenników Neda Ludda niszczyli maszyny w Yorkshire i Derbyshire. Dziś luddyści przenieśli się do Ożarowa. 24
  • Alfabet o Kisielu 8 gru 2002 Ludzie Kisiela o Stefanie Kisielewskim 28
  • Trwała tymczasowość 8 gru 2002 Lewicy nie spieszy się do likwidacji Senatu, bo nie ma nawet projektu nowelizacji konstytucji 32
  • Giełda i wektory 8 gru 2002 Hossa ŚwiatModlitwa o popytPiątek 29 listopada był - decyzją włoskich biskupów - dniem postu i modlitwy w intencji pracowników przeżywającego kryzys Fiata. "Niech Bóg obdarzy mądrością tych, którzy... 34
  • Zjednoczenie w cenie 8 gru 2002 Ile Kowalski zyska, a ile straci po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej 36
  • Magowie zysku 8 gru 2002 Oni pomnożą (lub stracą) twoje pieniądze 42
  • Japonia Europy 8 gru 2002 Niemcy stają się hamulcowym Starego Kontynentu 46
  • Żywy kapitał 8 gru 2002 Bagong bayani, czyli bohaterowie pracy kapitalistycznej 50
  • Światowa liga 8 gru 2002 O inwestorów walczy się latami, traci się ich w ciągu kilku miesięcy 52
  • Jak przegrać polski sukces? 8 gru 2002 Polscy politycy zachowują się tak, jakbyśmy piętnastce robili łaskę, że chcemy ją powiększyć 53
  • Gust świata 8 gru 2002 Britney Spears, bin Laden i Saddam Husajn to najpopularniejsze osoby w Internecie. Marylka, Frytka - najpopularniejszymi Polkami. 56
  • Muszę być odważny 8 gru 2002 Michał Karpiński: Dlaczego polscy kierowcy nie wygrywają w najważniejszych rajdach? Tomasz Kuchar: W światowych eliminacjach biorą udział zespoły fabryczne, które inwestują niebotyczne pieniądze w sprzęt i doskonalenie... 60
  • Pradziadek z klawiaturą 8 gru 2002 Amerykańscy emeryci odkrywają uroki Internetu 62
  • Nie czyń drugiemu... 8 gru 2002 Pamiętam, jak w szkole dziwiła mnie scena z "Krzyżaków", kiedy to o mało nie przegraliśmy bitwy pod Grunwaldem, bo król Jagiełło chciał wysłuchać trzeciej mszy świętej z rzędu, a tu nieprzyjaciel nacierał. Na... 64
  • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej 8 gru 2002 Miasto na ekranie www.infomapa.pl Nie wiesz, jak dojechać na spotkanie, poszukujesz hydraulika czy apteki w okolicy swojego domu - wskazówki znajdziesz na stronie internetowego przewodnika. Oprócz elektronicznego planu Warszawy i... 64
  • Supersam 8 gru 2002 Makijaż na sylwestra W świątecznej kolekcji Celebrate firmy Estée Lauder znalazły się kosmetyki z dwóch przeciwstawnych kolorystycznie linii - Pure Color Velvet (złoty, śliwkowy) i Pure Color Crystal (srebrny, różowy).... 66
  • Lata tłuste dla chudych 8 gru 2002 Mężczyźni dbają o jedynie słuszną linię 68
  • Miliard dolarów pod choinką 8 gru 2002 Św. Mikołaj przyniesie nam to samo co Niemcom czy Francuzom 74
  • Świąteczny koncert życzeń 8 gru 2002 Ewa Bem piosenkarka Chciałabym dostać ładną pojemną szkatułkę na biżuterię i kilka flakonów perfum na różne okazje. Boucheron Jaďpur Początkowo zapach zaskakuje kompozycją śliwy, frezji, peoni i heliotropu. Nuta głębi... 74
  • Z łyżką za cholewą 8 gru 2002 Drogi Robercie! Usłyszawszy, że dwie ulice od mego domu Amerykanin otworzył lokal, gdzie osobiście przyrządza przysmaki kuchni teksańsko-meksykańskiej, bez zwłoki udałem się na miejsce z nadzieją na smakowite burrito, czyli kukurydziany... 84
  • Lataj LOT-em 8 gru 2002 W Wiecznym Mieście również starzy ludzie czują się młodo. Dlaczego? Bóg tylko to wie 85
  • Druga płeć - Niby nic, ale trochę nie po kolei 8 gru 2002 Kobiety nie mają czasu na spotkania, na których przelewałyby z pustego w próżne i z chłopa robiły babę 87
  • Władza Rasputinów 8 gru 2002 Trithemius, Torralba, Swedenborg, Cagliostro, Rasputin - to szalbierze rządzący rządzącymi 88
  • Know-how 8 gru 2002 Epidemie przed Kolumbem Już przed przybyciem Kolumba do Ameryki stan zdrowia Indian stale się pogarszał - twierdzą naukowcy z Ohio. Według Richarda Steckela, antropologa z uniwersytetu w Ohio, wpłynął na to rozwój kultury rolnej... 91
  • Powielacz Antinoriego 8 gru 2002 Pierwsze z dzieci-klonów ma się urodzić na początku stycznia 92
  • Anatomia furii 8 gru 2002 Jak mózg rodzi potwory 96
  • Bez granic 8 gru 2002 Kosmiczny interes W przyszłym roku każdy będzie miał szansę wysłać własny drobiazg na Księżyc. Kalifornijska firma TransOrbital planuje wystrzelić w kierunku srebrnego globu bezzałogowy pojazd TrailBlazer. Na jego pokładzie będzie... 98
  • Zagłębie rury 8 gru 2002 Jak w wielkiej rozgrywce politycznej Putin wykorzystuje pistolet gazowy i naftowy 100
  • Dwa języki Busha 8 gru 2002 Czy walka Izraela z palestyńskimi zamachowcami jest częścią globalnej wojny z terroryzmem? 104
  • Przekraczamy granice przyszłości 8 gru 2002 Kaliningrad może zbliżyć Moskwę do Brukseli 106
  • Polacy, halt! 8 gru 2002 Spóźnimy się z wejściem do "Europy bez granic", jaką jest strefa Schengen 108
  • Potęga lamentu 8 gru 2002 Dla wsi bardziej opłacalną inwestycją w przyszłość jest dopłata do rozumu Polaków niż do hektara 109
  • Menu 8 gru 2002 Polska Fotografowie na start! Szansa dla fotografów, którzy chcieliby zaistnieć, a nie mają gdzie wystawiać swoich prac - na 27. piętrze warszawskiego wieżowca Reform Plaza ulokowała się Galeria Bezdomna. Pomysłodawcy... 110
  • Cierpię, więc jestem 8 gru 2002 Oglądanie polskich filmów prowokuje do samobójczych myśli 114
  • Raj proroka 8 gru 2002 3,5 tysiąca skarbów sztuki islamu zgromadzono w muzeum na Hawajach 118
  • Kino Tomasza Raczka 8 gru 2002 ŚmierĆ nadejdzie jutro Reżyseria: Lee Tamahori W rolach głównych: Pierce Brosnan, Halle Berry, Rosamund Pike, Judi Dench, John Cleese Wielka Brytania/USA 2002 r. Dwudziesty Bond w czterdziestolecie serii filmowej to musiała być... 119
  • Anna Maria Metheny 8 gru 2002 Pat Metheny wprowadza Annę Marię Jopek na światowy rynek muzyczny 120
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 8 gru 2002 ANNA MARIA JOPEK & PAT METHENY Upojenie Muzyczni kochankowie Anna Maria Jopek i Pat Metheny nagrali płytę pełną dialogu duszy z muzyką. Zaczarowana dorożka, zaczarowany dorożkarz, zaczarowana gitara, zaczarowany głos. Nie będę... 121
  • Gdyby Szekspir robił filmy... 8 gru 2002 "Droga do zatracenia" nie jest historią mafijną ani czarnym kryminałem, lecz manierycznym dramatem nieporozumienia między ojcem i synem 122
  • Organ Ludu 8 gru 2002 124
  • DJ Wielka Lipa 8 gru 2002 Didżej przyćmił dawnych rockowych szarpidrutów, tuzów estrady, herosów sportu i kurdupli polityki 126

ZKDP - Nakład kontrolowany