Gdyby Szekspir robił filmy...

Gdyby Szekspir robił filmy...

Dodano:   /  Zmieniono: 
"Droga do zatracenia" nie jest historią mafijną ani czarnym kryminałem, lecz manierycznym dramatem nieporozumienia między ojcem i synem

Tomasz Raczek: Panie Zygmuncie, trzydzieści lat temu "Ojciec chrzestny" okazał się nie tylko wielkim przebojem filmowym, ale także uzyskał rangę dzieła obyczajowo-psychologicznego. Groziło to nawet nadaniem gangsterom niebezpiecznie nobilitującej rangi moralnej, co mogłoby się okazać pociągające dla innych. Wówczas wydawało się, że film o mafii nie może się już dalej posunąć, a jednak właśnie się posunął.
Zygmunt Kałużyński: "Ojciec chrzestny" był tylko kolejnym etapem historii gatunku stworzonego w latach 40. i reprezentowanego przez tak głośne dramaty, jak "Sokół maltański" czy "Podwójne ubezpieczenie", oraz przez autorów kryminałów zwanych czarnymi, w odróżnieniu od poprzednich, którzy propagowali zwycięstwo sprawiedliwości i równowagę moralną, czyli Agathy Christie oraz Arthura Conan Doyle'a i ich naśladowców. Pojawił się Raymond Chandler, który wprowadził postać detektywa, osoby kompletnie neutralnej moralnie, zajmującej się tylko własnym interesem. Detektyw Marlowe jest tylko bezstronnym obserwatorem zbrodni, w jaką zostaje wmieszany, wcale nie zależy mu na zwycięstwie prawa. Czarna powieść detektywistyczna lat 40. oraz powieść środowiskowo-mafijna to dwa wielkie etapy mitologii kryminału, które doprowadziły nas do zjawiska niezwykłego, jakim ostatnio okazał się film "Dro-ga do zatracenia". Jest on manierycznym przekształceniem stylistycznym. Przez to stał się nowym zjawiskiem…
TR: …cokolwiek dekoracyjnym.
ZK: Ale tego nie było w dotychczasowym rozwoju filmowego czarnego dramatu kryminalnego, mimo że miał on oczywiście swój klimat wizualny. "Droga do zatracenia" działa na wyobraźnię, poczucie poezji, emocje i jest w gruncie rzeczy nie pozbawionym ambicji dziełem sztuki. Pomyślałem sobie w związku z tym filmem bezczelnie o… "Hamlecie". Przecież w tamtej historii też były wątki autentyczne. Szekspir posługiwał się, jak wiadomo, materiałami historycznymi. Hamlet rzeczywiście był w Danii następcą tronu, należał do dynastii, która wtedy walczyła o ocalenie. Tylko czy ten autentyczny Hamlet z XVI wieku przemawiał podobnie jak Hamlet Szekspira? Co stało się z prawdą historyczną? Coś podobnego, co w "Drodze do zatracenia" zrobiono z realnym zjawiskiem gangsteryzmu, które jest przecież faktem socjologicznym i historycznym w dziejach Ameryki.
TR: Nie ma tu tego, co stanowiło o atrakcyjności wcześniejszych filmów gangsterskich: bogato odmalowanej, szczegółowo zaobserwowanej obyczajowości mafiosów i ich rodzin. Historii życia bohaterów podziemia takich jak
Al Capone, filozofii, którą wyznawali, specyficznej gangsterskiej etyki. Nie ma wrażenia, że oglądamy reportaż z życia ujęty w efektowne ramy filmu fabularnego. "Droga do zatracenia" okazała się czymś w rodzaju poematu na temat moralnych wątpliwości ludzi uwikłanych w mafię, bardzo dalekim od dosłownego pokazywania ich codziennego życia.
ZK: To już nie jest ani historia mafijna, ani czarny dramat kryminalny, ani też obraz konkretnej sprawy, lecz dramat nieporozumienia między ojcem i synem. Syn, dojrzewając, traci zaufanie do ojca (Tom Hanks), który jest gangsterem w służbie wielkiej mafii, choć z pozoru prowadzi regularne życie rodzinne. Uderzające jest to, jak ten film wykorzystał już istniejące, przyswojone przez widzów chwyty. Z reguły bohaterami dramatów mafijnych byli albo Włosi, albo Irlandczycy, czyli katolicy. Ale filmy robili protestanci! W "Drodze do zatracenia" zauważyłem, że w rodzinie Hanksa przed spożyciem posiłku odmawia się modlitwę, czego w rodzinach katolickich się nie uprawia, a w protestanckich jak najbardziej, sam byłem tego świadkiem, kiedy zaproszono mnie do domu przyjaciół w Ameryce. Ale tam zaraz po odmówieniu modlitwy rzucają się do żarcia. Tymczasem należący do mafii katolicy po odmówieniu modlitwy jeszcze się żegnają. Drobny gest świadczący o tym, do jakiego stopnia jest to wizja autora protestanta na temat katolicyzmu takiego, jakim postrzega się go w Ameryce - religii archaicznej, zabobonnej, operującej chwytami magicznymi. Widzimy scenę, jak szef gangu przyjmuje komunię. Jest to u katolików gest poprzedzony aktem moralno-psychologicznym: trzeba się wyspowiadać, przystąpić z czystym sercem do komunii, obiecawszy, że będzie się unikać w przyszłości grzechów, jest to po prostu wielka akcja osobista. Tymczasem tutaj widzimy szefa gangu, jak przyjmuje komunię i zaraz po tym wydaje rozkaz zamordowania trzech osób.
TR: Panie Zygmuncie, pańskie porównanie "Drogi do zatracenia" z "Hamletem" Szekspira wydaje mi się nadużyciem. Zawsze można przecież powiedzieć o rzeczy popadającej w manierę: to nie jest tak jak w życiu, to jest poezja i będzie z tego Szekspir. Szczególnie chętnie mówią to artyści egocentrycy, którzy wyżej cenią swój sposób patrzenia na temat niż to, co tak naprawdę chcą nam opowiedzieć. Ten film ma skazę: puszcza do nas oko, że chodzi o sprawy Losu i Przeznaczenia, ale zarazem pozostaje na etapie powierzchownego skojarzenia, poza które nie umie się wyrwać. Zostaje maniera!
ZK: Ależ to właśnie chciałem powiedzieć! Tak się przyczepiłem do sprawy katolicyzmu, żeby podkreślić, że tę schematyczną wizję film już wielokrotnie wykorzystywał.
TR: Szekspir by tak nie zrobił.
ZK: Szekspir też był manieryczny, tylko był poza tym wielkim, twórczym poetą. Gdyby reżyser Sam Mendes był tego formatu artystą, to być może zasługiwałby na określenie "Szekspir czarnego dramatu". Tak nie jest. "Droga do zatracenia" od pionierskich dzieł podejmujących ten temat w sposób artystyczny w latach 40. i od "Ojca chrzestnego", który zrobił to w latach 70., odeszła w sztuczność, stając się abstrakcyjną fantazją, manierycznym baletem, którego wartością jest już nie dramat, lecz wrażenie estetyczne widza.
TR: Wrażenie pozbawione emocji.
ZK: Niestety.

Więcej możesz przeczytać w 49/2002 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 49/2002 (1045)

  • Śmierć samobójcom 8 gru 2002 Ojciec dyrektor maksymalizuje zyski przy minimalnych nakładach własnych, działając w toruńskim raju podatkowym, czyli na terenie Radia Maryja. 3
  • Peryskop 8 gru 2002 Cruise & Cruz Tom Cruise i Penélope Cruz znowu są razem i zamierzają się pobrać (na Malcie) - doniósł brytyjski dziennik "Daily Star". Jedną z druhen Penélope ma być aktorka Melanie Griffith. Drużbą Toma... 6
  • Doktor rynek 8 gru 2002 Nic tak nie uczy jak doświadczenie czegoś na własnej skórze. Polacy zauważyli, że nalewanie wody do dziurawej beczki, czyli podnoszenie podatku zdrowotnego bez prywatyzacji służby zdrowia, nie ma sensu. Zauważyli to dopiero, gdy... 6
  • Dossier 8 gru 2002 LESZEK MILLER, premier RP "W tym roku rozwijamy się na poziomie 1 proc. PKB, a w przyszłym roku będziemy się rozwijać 3,5 razy szybciej. Jak rozumiem, dla opozycji 3,5 jest mniejsze niż 1. To jest arytmetyka, której nawet w... 7
  • Z życia koalicji 8 gru 2002 Józef Oleksy zwęszył krew i natura wzięła w nim górę nad dyplomacją. Nasz ulubieniec poczuł, że dość ma już tego ciągłego bycia w odstawce i po rewelacyjnym wyniku wyborczym, jaki uzyskał SLD pod kierownictwem Millera,... 8
  • Z życia opozycji 8 gru 2002 Czas umierać! Janusz Korwin-Mikke zrezygnował z funkcji prezesa Unii Polityki Realnej. Stwierdził, że jest za stary, a od rządzenia (choćby taką ciupiną jak UPR) są młodzi. Jego następcą został jakiś chłopaczyna. Nie będzie miał... 9
  • M&M 8 gru 2002 Radioholizm Skarżyła się Krasula, rycząc przy niedzieli (nie dojona, bo zgoda nie przyszła z Brukseli), że wbrew baranom prawy Polak i katolik to wcale nie to samo co "maryjoholik". 10
  • Playback 8 gru 2002 10
  • Narodziny euro 8 gru 2002 Operację wprowadzania euro od czerwca 2001 r. do lutego 2002 r. dokumentował na zlecenie Europejskiego Banku Centralnego znany fotograf Claudio Hils. 10
  • Fotoplastykon 8 gru 2002 12
  • Poczta 8 gru 2002 Złudzenie za złotówkę Dyrektor generalny Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Gro Brunland zleciła znanemu ekonomiście z Harvardu, prof. Jeffreyowi Sachsowi, opracowanie raportu na temat zależności pomiędzy systemem zdrowia w... 14
  • Kadry 8 gru 2002 15
  • Luka Rydzyka 8 gru 2002 Radio Maryja nie musi płacić podatków - wynika z ustawy 16
  • Wrocław exportowy 8 gru 2002 Expo we Wrocławiu nakręci koniunkturę w czwartej części Polski 20
  • Gniew ludda 8 gru 2002 Bez mała 200 lat temu grupy zwolenników Neda Ludda niszczyli maszyny w Yorkshire i Derbyshire. Dziś luddyści przenieśli się do Ożarowa. 24
  • Alfabet o Kisielu 8 gru 2002 Ludzie Kisiela o Stefanie Kisielewskim 28
  • Trwała tymczasowość 8 gru 2002 Lewicy nie spieszy się do likwidacji Senatu, bo nie ma nawet projektu nowelizacji konstytucji 32
  • Giełda i wektory 8 gru 2002 Hossa ŚwiatModlitwa o popytPiątek 29 listopada był - decyzją włoskich biskupów - dniem postu i modlitwy w intencji pracowników przeżywającego kryzys Fiata. "Niech Bóg obdarzy mądrością tych, którzy... 34
  • Zjednoczenie w cenie 8 gru 2002 Ile Kowalski zyska, a ile straci po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej 36
  • Magowie zysku 8 gru 2002 Oni pomnożą (lub stracą) twoje pieniądze 42
  • Japonia Europy 8 gru 2002 Niemcy stają się hamulcowym Starego Kontynentu 46
  • Żywy kapitał 8 gru 2002 Bagong bayani, czyli bohaterowie pracy kapitalistycznej 50
  • Światowa liga 8 gru 2002 O inwestorów walczy się latami, traci się ich w ciągu kilku miesięcy 52
  • Jak przegrać polski sukces? 8 gru 2002 Polscy politycy zachowują się tak, jakbyśmy piętnastce robili łaskę, że chcemy ją powiększyć 53
  • Gust świata 8 gru 2002 Britney Spears, bin Laden i Saddam Husajn to najpopularniejsze osoby w Internecie. Marylka, Frytka - najpopularniejszymi Polkami. 56
  • Muszę być odważny 8 gru 2002 Michał Karpiński: Dlaczego polscy kierowcy nie wygrywają w najważniejszych rajdach? Tomasz Kuchar: W światowych eliminacjach biorą udział zespoły fabryczne, które inwestują niebotyczne pieniądze w sprzęt i doskonalenie... 60
  • Pradziadek z klawiaturą 8 gru 2002 Amerykańscy emeryci odkrywają uroki Internetu 62
  • Nie czyń drugiemu... 8 gru 2002 Pamiętam, jak w szkole dziwiła mnie scena z "Krzyżaków", kiedy to o mało nie przegraliśmy bitwy pod Grunwaldem, bo król Jagiełło chciał wysłuchać trzeciej mszy świętej z rzędu, a tu nieprzyjaciel nacierał. Na... 64
  • Wszechnica Wiedzy Wszelakiej 8 gru 2002 Miasto na ekranie www.infomapa.pl Nie wiesz, jak dojechać na spotkanie, poszukujesz hydraulika czy apteki w okolicy swojego domu - wskazówki znajdziesz na stronie internetowego przewodnika. Oprócz elektronicznego planu Warszawy i... 64
  • Supersam 8 gru 2002 Makijaż na sylwestra W świątecznej kolekcji Celebrate firmy Estée Lauder znalazły się kosmetyki z dwóch przeciwstawnych kolorystycznie linii - Pure Color Velvet (złoty, śliwkowy) i Pure Color Crystal (srebrny, różowy).... 66
  • Lata tłuste dla chudych 8 gru 2002 Mężczyźni dbają o jedynie słuszną linię 68
  • Miliard dolarów pod choinką 8 gru 2002 Św. Mikołaj przyniesie nam to samo co Niemcom czy Francuzom 74
  • Świąteczny koncert życzeń 8 gru 2002 Ewa Bem piosenkarka Chciałabym dostać ładną pojemną szkatułkę na biżuterię i kilka flakonów perfum na różne okazje. Boucheron Jaďpur Początkowo zapach zaskakuje kompozycją śliwy, frezji, peoni i heliotropu. Nuta głębi... 74
  • Z łyżką za cholewą 8 gru 2002 Drogi Robercie! Usłyszawszy, że dwie ulice od mego domu Amerykanin otworzył lokal, gdzie osobiście przyrządza przysmaki kuchni teksańsko-meksykańskiej, bez zwłoki udałem się na miejsce z nadzieją na smakowite burrito, czyli kukurydziany... 84
  • Lataj LOT-em 8 gru 2002 W Wiecznym Mieście również starzy ludzie czują się młodo. Dlaczego? Bóg tylko to wie 85
  • Druga płeć - Niby nic, ale trochę nie po kolei 8 gru 2002 Kobiety nie mają czasu na spotkania, na których przelewałyby z pustego w próżne i z chłopa robiły babę 87
  • Władza Rasputinów 8 gru 2002 Trithemius, Torralba, Swedenborg, Cagliostro, Rasputin - to szalbierze rządzący rządzącymi 88
  • Know-how 8 gru 2002 Epidemie przed Kolumbem Już przed przybyciem Kolumba do Ameryki stan zdrowia Indian stale się pogarszał - twierdzą naukowcy z Ohio. Według Richarda Steckela, antropologa z uniwersytetu w Ohio, wpłynął na to rozwój kultury rolnej... 91
  • Powielacz Antinoriego 8 gru 2002 Pierwsze z dzieci-klonów ma się urodzić na początku stycznia 92
  • Anatomia furii 8 gru 2002 Jak mózg rodzi potwory 96
  • Bez granic 8 gru 2002 Kosmiczny interes W przyszłym roku każdy będzie miał szansę wysłać własny drobiazg na Księżyc. Kalifornijska firma TransOrbital planuje wystrzelić w kierunku srebrnego globu bezzałogowy pojazd TrailBlazer. Na jego pokładzie będzie... 98
  • Zagłębie rury 8 gru 2002 Jak w wielkiej rozgrywce politycznej Putin wykorzystuje pistolet gazowy i naftowy 100
  • Dwa języki Busha 8 gru 2002 Czy walka Izraela z palestyńskimi zamachowcami jest częścią globalnej wojny z terroryzmem? 104
  • Przekraczamy granice przyszłości 8 gru 2002 Kaliningrad może zbliżyć Moskwę do Brukseli 106
  • Polacy, halt! 8 gru 2002 Spóźnimy się z wejściem do "Europy bez granic", jaką jest strefa Schengen 108
  • Potęga lamentu 8 gru 2002 Dla wsi bardziej opłacalną inwestycją w przyszłość jest dopłata do rozumu Polaków niż do hektara 109
  • Menu 8 gru 2002 Polska Fotografowie na start! Szansa dla fotografów, którzy chcieliby zaistnieć, a nie mają gdzie wystawiać swoich prac - na 27. piętrze warszawskiego wieżowca Reform Plaza ulokowała się Galeria Bezdomna. Pomysłodawcy... 110
  • Cierpię, więc jestem 8 gru 2002 Oglądanie polskich filmów prowokuje do samobójczych myśli 114
  • Raj proroka 8 gru 2002 3,5 tysiąca skarbów sztuki islamu zgromadzono w muzeum na Hawajach 118
  • Kino Tomasza Raczka 8 gru 2002 ŚmierĆ nadejdzie jutro Reżyseria: Lee Tamahori W rolach głównych: Pierce Brosnan, Halle Berry, Rosamund Pike, Judi Dench, John Cleese Wielka Brytania/USA 2002 r. Dwudziesty Bond w czterdziestolecie serii filmowej to musiała być... 119
  • Anna Maria Metheny 8 gru 2002 Pat Metheny wprowadza Annę Marię Jopek na światowy rynek muzyczny 120
  • Płyty Kuby Wojewódzkiego 8 gru 2002 ANNA MARIA JOPEK & PAT METHENY Upojenie Muzyczni kochankowie Anna Maria Jopek i Pat Metheny nagrali płytę pełną dialogu duszy z muzyką. Zaczarowana dorożka, zaczarowany dorożkarz, zaczarowana gitara, zaczarowany głos. Nie będę... 121
  • Gdyby Szekspir robił filmy... 8 gru 2002 "Droga do zatracenia" nie jest historią mafijną ani czarnym kryminałem, lecz manierycznym dramatem nieporozumienia między ojcem i synem 122
  • Organ Ludu 8 gru 2002 124
  • DJ Wielka Lipa 8 gru 2002 Didżej przyćmił dawnych rockowych szarpidrutów, tuzów estrady, herosów sportu i kurdupli polityki 126