UPAdek Wołynia

UPAdek Wołynia

Krwawa konfrontacja Ukraińców z Polakami 60 lat temu posłużyła jedynie Sowietom
W nocy z 22 na 23 kwietnia 1943 r. oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) zakradł się pod Janową Dolinę, polską wieś na Wołyniu. Podczas ataku zginęło około sześciuset Polaków. Dalej wydarzenia potoczyły się błyskawicznie - niemal każdego dnia ginęli ludzie, niszczono całe wsie. Mimo że wciąż nie znamy wielu szczegółów tych zdarzeń, warto przedstawić ich najbardziej prawdopodobną wersję.

Rozkaz: zlikwidować
W czasie II wojny światowej stosunki polsko-ukraińskie gwałtownie się zaostrzyły. Chodziło przede wszystkim o granice, bo Ukraińcy dążyli do stworzenia państwa na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Rozmowy na ten temat między polskim i ukraińskim podziemiem nie przyniosły rezultatów. Polacy obiecywali mniejszości ukraińskiej pełne równouprawnienie, ale Ukraińcy odrzucili tę propozycję. Zbyt świeża była pamięć o próbach ich polonizacji podejmowanych w II Rzeczypospolitej.
Obie strony liczyły się z możliwością powtórzenia się scenariusza z 1918 r., gdy po klęsce Niemiec i Rosji wybuchła wojna polsko-ukraińska. Dlatego w lutym 1943 r. na III konferencji frakcji banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów podjęto decyzję o sformowaniu sił zbrojnych. W tym czasie banderowcy mieli już na Wołyniu kilka oddziałów partyzanckich. Kiedy wiosną 1943 r. dołączyli do nich dezerterzy z utworzonej przez Niemców ukraińskiej policji, formalnie powołano Ukraińską Powstańczą Armię, która miała wzniecić powstanie przeciw Niemcom, Sowietom i Polakom. Komendantem UPA został Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym Sawur), szef OUN-B na Wołyniu.
Celem UPA było opanowanie terenów wiejskich i podporządkowanie sobie - przy użyciu siły - oddziałów partyzanckich konkurencyjnych ukraińskich ugrupowań politycznych. Jednocześnie postanowiono "usunąć" tych wszystkich, którzy - choćby potencjalnie - zagrażali UPA. Kłym Sawur wydał rozkaz likwidacji polskiej ludności. Operację określono w ukraińskich meldunkach jako "antypolską akcję".

Zwierzęca zemsta
Do masowego uderzenia UPA na polskie miejscowości doszło w lipcu 1943 r. 11 lipca zniszczono co najmniej 99 miejscowości, m.in. Kisielin i Poryck. Prawdopodobnie atak byłby jeszcze gwałtowniejszy, gdyby nie wahania Jurija Stelmaszczuka (Rudego), jednego z dowódców OUN-B i UPA, który żądał potwierdzenia rozkazu, przerażony jego treścią. W efekcie na jego terenie "antypolska akcja" odbyła się miesiąc później.
UPA niejednokrotnie mobilizowała do ataków pospolite ruszenie z okolicznych wsi. Ci ludzie byli uzbrojeni jedynie w siekiery i widły, co nadawało wydarzeniom charakter ludowej rebelii. I w ukraińskich, i w polskich relacjach z tamtych czasów można odnaleźć odniesienia do powstań kozackich, czasów "Ogniem i mieczem".
Ocalała ludność polska ratowała się ucieczką do miast. Ochrony szukano u Niemców i w sowieckiej partyzantce (trafiło do niej około 5 tys. Polaków), organizowano bazy samoobrony. W Przebrażu, w najsłynniejszej z nich, przetrwało kilkanaście tysięcy osób. Powstało również dziewięć oddziałów partyzanckich AK, które stały się trzonem 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK.
Polacy nie ograniczali się do samoobrony. Wincenty Romanowski, świadek tamtych wydarzeń, wspomina: "Na rzezie, rozboje i rabunki odpowiadano zbrojnymi odwetami, zabijaniem, rekwizycjami. (...) Ludzka sprawiedliwość schodziła na skraj zwierzęcej zemsty". Najwięcej akcji przeciwko Ukraińcom przeprowadziła służąca Niemcom polska policja (odpowiednik tzw. granatowej policji). Policjanci spalili m.in. Złazne i Remel (o czym ostatnio przypomniała ukraińska prasa).

Nie jesteśmy barbarzyńcami
Wiele ukraińskich środowisk przerażonych skalą mordów nie poparło antypolskiej akcji. Odciął się od niej m.in. Taras Bulba-Boroweć, dowódca tzw. pierwszej UPA, działającej od 1940 r. i zasłużonej w walkach z Sowietami. Odmówił on podporządkowania się banderowcom. Bulba, związany ze środowiskami liberalno-demokratycznymi, stwierdził: "Uwolnić jakieś terytorium od narodowych mniejszości może jedynie suwerenne państwo drogą wymiany ludności, a nie armia (...) poprzez represje. (...) Zasadę zbiorowej i rodzinnej odpowiedzialności mogą stosować tylko barbarzyńcy". Mordy na ludności polskiej potępił greckokatolicki metropolita Andrzej Szeptycki i melnykowska frakcja OUN.
Masakry wywoływały kontrowersje także wśród banderowców. W sierpniu 1943 r. na III Zjeździe OUN doszło do gwałtownej dyskusji na ten temat. Mykoła Łebed' oraz Mychajło Stepaniak, członkowie Centralnego Prowidu (kierownictwa) OUN, ostro skrytykowali Kłyma Sawura, jednak pozostali działacze go poparli i - choć stracił stanowisko komendanta UPA - nadal dowodził partyzantką na Wołyniu.

Palić wsie, zabijać mężczyzn
Gdy w 1944 r. front zbliżył się do Galicji Wschodniej, banderowcy postanowili uderzyć na Polaków, nim ściągną oni wojska z zachodu. By uzyskać lepszą pozycję przed przyszłymi rozmowami pokojowymi, UPA postanowiła siłą "wysiedlić" Polaków z ziem uznawanych za ukraińskie. Instrukcja zalecała, by mieszkańcom polskich wsi podrzucać ulotki z żądaniem wyjazdu. Po upływie terminu ultimatum oddziały UPA otrzymały rozkazy palenia wsi i zabijania mężczyzn.
Antypolska akcja w Galicji Wschodniej rozpoczęła się w lutym 1944 r. i do czerwca ogarnęła wszystkie tamtejsze powiaty. Ukraińcy dążyli do stworzenia silnych baz w Karpatach, otoczenia Lwowa i zablokowania korytarzy łączących Lwów z Lublinem i Przemyślem, którymi AK mogła przyjść z odsieczą. Polacy stawiali im jednak większy opór niż na Wołyniu. Na Zamojszczyźnie w 1943 r. zabito około 500 Ukraińców. W marcu 1944 r. polska partyzantka podjęła ofensywę, paląc ponad 20 ukraińskich wsi, wśród nich Sahryń i Łasków. W następnych dniach na Zamojszczyznę wkroczyło kilka oddziałów UPA z Wołynia i Galicji Wschodniej, które rozpoczęły antypolską czystkę, niszcząc m.in. Tarnoszyn, Żabcze i Wielkie Oczy. Po ciężkich walkach polskie oddziały zostały zepchnięte za rzekę Huczwę. Powstał front o długości ponad 100 km.

Nowej wojny nie będzie
Sytuację zmieniło wkroczenie Rosjan. Władze sowieckie stosowały represje zarówno wobec działaczy polskiego, jak i ukraińskiego podziemia. Stało się oczywiste, że rok 1918 się nie powtórzy, że nie dojdzie do nowej wojny polsko-ukraińskiej. 1 września 1944 r. dowódca UPA w Galicji Wschodniej nakazał wstrzymać "masowe antypolskie akcje". Rozpędzonej machiny nie można było jednak zatrzymać jednym rozkazem. Od grudnia 1944 r. do lutego 1945 r. w dawnym województwie tarnopolskim w samowolnych atakach oddziały UPA zniszczyły kilkadziesiąt polskich wsi, m.in. Ihrowicę i Łozową. Niemal w tym samym czasie na ziemiach dzisiejszej RP polska partyzantka spaliła m.in. Pawłokomę, Małkowice i Piskorowice, ale tu falę przemocy zatrzymały porozumienia między polskim podziemiem poakowskim i UPA. Później konflikt polsko-ukraiński upływał w cieniu przymusowych wysiedleń prowadzonych przez polskich i sowieckich komunistów.
W starciu polsko-ukraińskim zamordowano 80-100 tys. Polaków i 15-20 tys. Ukraińców. Najwięcej Polaków poniosło śmierć na Wołyniu, gdzie - według wiarygodnych szacunków - mogło zginąć nawet 60 tys. osób.

Zadecydowały mocarstwa
Przez wiele lat o cierpieniach polskiej ludności Wołynia nie można było mówić. Niemożliwe było policzenie ofiar, nie wspominając o upamiętnieniu miejsc ich spoczynku. Zmiana nastąpiła dopiero w latach 80., ale do dziś skala tamtej tragedii budzi przerażenie i niedowierzanie. Z kolei na Ukrainie dyskusja o wydarzeniach na Wołyniu rozpoczęła się dopiero w tym roku. W wielu publikacjach, które ukazały się w ostatnich tygodniach w ukraińskich mediach, słusznie zwraca się uwagę, że do tragedii przyczyniła się polityka II Rzeczypospolitej dyskryminująca ukraińską mniejszość, podsycanie polsko-ukraińskich antagonizmów przez Niemców i Sowietów, a także radykalnie narodowa ideologia OUN i brak chęci obu stron do kompromisu. Splot tych wszystkich czynników niczego jednak nie determinował.
Rację miał Taras Bulba-Boroweć, a nie Kłym Sawur: UPA nie musiała przeprowadzać antypolskiej akcji, w dodatku tak okrutnymi metodami. Ukraiński ruch narodowy w wyniku dokonanej operacji niczego nie osiągnął - o granicach Polski i Ukrainy zadecydowały bowiem wielkie mocarstwa, a nie ukraińska partyzantka.


Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów utworzona w 1929 r. w Wiedniu dążyła do stworzenia niepodległego i zjednoczonego państwa ukraińskiego. Za głównych wrogów uznawała Polskę i ZSRR. W II RP przeprowadziła wiele akcji terrorystycznych. W 1940 r. podzieliła się na dwie zwalczające się frakcje nazywane od nazwisk przywódców: Andrija Melnyka i Stepana Bandery, melnykowcami (OUN-M) i banderowcami (OUN-B).

Ukraińska Powstańcza Armia powstała w 1943 r., jej oddziały walczyły jednocześnie z Polakami, Niemcami i Rosjanami. W szczytowym momencie rozwoju skupiała 25 tys. ludzi. W ZSRR zorganizowana walka UPA trwała do 1954 r. Ostatni oddział partyzancki KGB zlikwidowało w 1960 r. w Tarnopolskiem. W trakcie akcji zwalczania UPA władze sowieckie represjonowały prawie 500 tys. Ukraińców. W Polsce UPA została zlikwidowana w 1947 r.
Okładka tygodnika WPROST: 26/2003
Więcej możesz przeczytać w 26/2003 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 4
  • Patrycja IP
    Dr Grzegorz Motyka jest mistrzem w swym fachu. Tekst - jak zawsze - konkretny, zwięzły i na temat.

    Spis treści tygodnika Wprost nr 26/2003 (1074)

    • Na stronie - Gwałt na dzieciach 29 cze 2003, 1:00 Chory jest ten, kto cieleśnie wykorzystuje dziatki. Chore będą one aż do końca swego żywota. 3
    • Peryskop 29 cze 2003, 1:00 Zamach na papieża? Siedem osób podejrzanych o przygotowywanie prowokacji aresztowała w przeddzień przyjazdu papieża do Banja Luki bośniacka policja. W domach aresztowanych znaleziono materiały wybuchowe, granaty ręczne oraz... 8
    • Dossier 29 cze 2003, 1:00 Leszek BALCEROWICZ prezes NBP "Historia zna wiele przypadków krajów, które poniosły karę z powodu braku dyscypliny finansowej. Nie znam natomiast krajów, którym taka dyscyplina na dłuższą metę... 9
    • Z życia koalicji 29 cze 2003, 1:00 I żeby we władzach SLD już teraz było co najmniej 30 procent kobiet, a za rok 40 procent - taki postulat wysunęły obradujące na swym kongresie kobiety lewicy. W ten sposób - przekonują nasze La Pasionarie - SLD pokaże najpierw na... 10
    • Z życia opozycji 29 cze 2003, 1:00 Lech Kaczyński rozpoczął walkę z hałasem na warszawskim Starym Mieście. Przy okazji tej krucjaty stwierdził: "Muzyka techno doprowadza przeciętnego człowieka do obłędu w ciągu piętnastu minut". Potwierdza to nasze stare... 11
    • M&M 29 cze 2003, 1:00  HISTORYJA O CUDOWNYM NAWRÓCENIU My chcemy Boga w preambule i w konstytucji tak w ogóle!... Czy to prawica głos zabiera? Nie. To grzmi w Grecji rząd Millera. Cudowne stołka ocalenie spowodowało nawrócenie. 12
    • Playback 29 cze 2003, 1:00 12
    • Trichet za Duisenberga 29 cze 2003, 1:00 Jean-Claude Trichet, prezes francuskiego banku centralnego, jest kandydatem na nowego szefa Europejskiego Banku Centralnego - potwierdzili na szczycie w Porto Carras w Grecji przywódcy państw Unii Europejskiej. 12
    • Fotoplastykon 29 cze 2003, 1:00 14
    • Poczta 29 cze 2003, 1:00 Święci Europy Chciałbym zauważyć - wbrew temu, co napisał autor artykułu "Święci Europy" (nr 23) - że w polityce święci się raczej nie zdarzają. Gösta von Uexküll w pracy "Adenauer" (wznowionej przez... 16
    • Kadry 29 cze 2003, 1:00 17
    • Dzieciołapka Kroloppa 29 cze 2003, 1:00 Czy dyrektor Polskich Słowików należał do międzynarodowej siatki pedofilów? 18
    • Naród socjalholików 29 cze 2003, 1:00 Polska jest państwem patologicznie opiekuńczym - wynika z danych spisu powszechnego 24
    • Garnizon gangsterów 29 cze 2003, 1:00 Rezydenci gangów i handlarze narkotyków rządzą jednostkami wojskowymi. 28
    • Łowcy rent 29 cze 2003, 1:00 50-60 mln zł ukradł podatnikom gang przyznający lewe renty 32
    • Samoobrona prokuratorów 29 cze 2003, 1:00 Publikacją "Gangrena w Lublinie" przerwaliśmy zmowę milczenia wokół korupcji w lubelskim wymiarze sprawiedliwości 36
    • Nałęcz - Bańka mydlana 29 cze 2003, 1:00 Dyskutowana zmiana podatkowa przypomina gaszenie ognia potokami benzyny 37
    • Zawracanie gitary - Państwo niczyje 29 cze 2003, 1:00 Dla nas to typowe - prywatyzacji brakuje, prywaty jest w nadmiarze 37
    • Giełda i wektory 29 cze 2003, 1:00 Hossa Świat Męska domena Po sześciu latach zakończyła się walka o prawo własności adresu internetowego sex.com. Sąd odrzucił apelację Gary'ego Kremena, który nielegalnie używał domeny. Kremen pod adresem sex.com stworzył... 38
    • Klub 100 29 cze 2003, 1:00 "Wprost" gościł najbogatszych Polaków 40
    • Program Kulczyka 29 cze 2003, 1:00 Najbogatszy Polak budzi orła 40
    • Cafe Wprost - Chirurg biznesu 29 cze 2003, 1:00 Spotkanie z Janem Kulczykiem, pierwszym na liście 100 najbogatszych Polaków tygodnika "Wprost" 42
    • Loża pretendentów 29 cze 2003, 1:00 Tydzień temu ogłosiliśmy Listę 100 Najbogatszych Polaków. Teraz ciąg dalszy naszego rankingu - 25 kandydatów na wejście do przyszłorocznego spisu. 44
    • Zawód emeryt 29 cze 2003, 1:00 Nasz system emerytalny premiuje lenistwo i prowadzi do finansowej katastrofy 50
    • Profesor Jekyll i mi(ni)ster Hyde 29 cze 2003, 1:00 Jest was dwóch w jednym, panie Hausner? 53
    • Sprinter na sterydach 29 cze 2003, 1:00 Silne euro to nie afrodyzjak, lecz przekleństwo dla Starego Kontynentu 54
    • Załatwione odmownie 29 cze 2003, 1:00 Gdyby nie ropa naftowa, kraje arabskie byłyby dzisiaj równie biedne jak Afryka na południe od Sahary 56
    • Supersam 29 cze 2003, 1:00 Pustynna róża Balsam, peeling, mleczko i emulsja do ciała firmy Annayake - wchodzące w skład linii pielęgnacyjnej Hanami - zawierają wakame, czyli ekstrakt z brązowych wodorostów o działaniu ujędrniającym i... 58
    • Zapach kobiety 29 cze 2003, 1:00 61 tys. Polek z wyższym wykształceniem porzuciło karierę zawodową na rzecz wychowywania dzieci. 60
    • Polski książę 29 cze 2003, 1:00 Podczas wizyty w Polsce w 1994 r. książę Kentu poprowadził czołg T-72 64
    • Pokaż się! 29 cze 2003, 1:00 Fotoblogi, czyli obrazkowe dzienniki intymne, podbijają Internet 66
    • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Struganie szparaga 29 cze 2003, 1:00 Drogi przyjacielu! Dzięki za przemiły prezent z Niemiec w postaci nożyka do obierania szparagów dla leworęcznych. 68
    • UPAdek Wołynia 29 cze 2003, 1:00 Krwawa konfrontacja Ukraińców z Polakami 60 lat temu posłużyła jedynie Sowietom 70
    • Know-how 29 cze 2003, 1:00 Infekcja pod krawatem Lekarze nie powinni używać krawatów, ponieważ ta część męskiej garderoby przyczynia się do przenoszenia zarazków - uznali uczestnicy ostatniego posiedzenia British Medical Association. Gdy lekarz pochyla... 73
    • Pomidor w ziemniaku 29 cze 2003, 1:00 Unia boi się konkurencji amerykańskiego zboża - tańszego i nie skażonego pestycydami 74
    • Rak ze strachu 29 cze 2003, 1:00 Naukowcy sporządzili onkologiczny horoskop 78
    • Viagra na kaszel 29 cze 2003, 1:00 Jak jeden lek sprzedać cierpiącym na różne schorzenia 80
    • Korozja terapii 29 cze 2003, 1:00 Lekarze często nie rozpoznają hemochromatozy, spowodowanej odkładaniem się żelaza w tkankach 81
    • Bez granic 29 cze 2003, 1:00 Motyle we włosach Coroczne wyścigi konne na królewskim torze w Ascot od zawsze były rewią mody. Brytyjska arystokracja tradycyjnie uważa je za otwarcie letniego sezonu zabaw. Tegoroczne zawody pokazują, że to konserwatywne z natury... 82
    • Bliski zachód przemocy 29 cze 2003, 1:00 Irańscy mułłowie będą musieli słuchać narodu, a Palestyńczycy poskromić terrorystów 84
    • Irańska bomba 29 cze 2003, 1:00 Wobec Teheranu i Amerykanie, i Europejczycy zgodnie użyli argumentu siły 86
    • Otto von Schröder 29 cze 2003, 1:00 Nie ma mowy o porozumieniu między kanclerzem Niemiec a prezydentem USA 88
    • Salonikowe wyjście 29 cze 2003, 1:00 25 państw UE będzie się domagało zmian w projekcie europejskiej konstytucji 90
    • Dwie unie 29 cze 2003, 1:00 Co zmienia unijna konstytucja 92
    • Wicepapieże 29 cze 2003, 1:00 Jak biskup Dziwisz wyręczył Pana Boga 94
    • Cytat dyplomatyczny - Uwaga na młodych 29 cze 2003, 1:00 Być może polska polityka wymaga wakacji, ale nie należy liczyć, że uzdrowi ją upływ czasu 95
    • Menu 29 cze 2003, 1:00 Wydarzenia - kraj Sztukmistrz z placu Grzybowskiego To ja odkryłem Tercet Egzotyczny i byłem ich pierwszym menedżerem - mówi Szymon Szurmiej, reżyser tea-tralny, dyrektor Teatru Żydowskiego w Warszawie, obchodzący kilka dni temu 80.... 96
    • Operawoman 29 cze 2003, 1:00 Ewa Michnik przygotowuje największe plenerowe przedstawienie operowe na świecie 100
    • Weneckie przegrzanie 29 cze 2003, 1:00 Biennale w Wenecji przeżywa wyraźny kryzys 104
    • Jurek zawodowiec 29 cze 2003, 1:00 Pan Bóg czuwał nade mną i nie dał mi studiować reżyserii w Polsce - mówi Jurek Bogajewicz 106
    • Kino Tomasza Raczka 29 cze 2003, 1:00 Życie za życie Reżyseria: Alan Parker W rolach głównych: Kevin Spacey, Kate Winslet USA 2003 *** Rzadko się zdarza, by tak wiele wysiłku, talentu (po stronie twórców) i oczekiwań (po stronie widzów) zakończyło... 107
    • System idiotele - Nie chcę i nie muszę 29 cze 2003, 1:00 Jak to dobrze, że nie muszę kurczowo trzymać się stołka, wchodząc dla jego ocalenia w konszachty z różnej maści karierowiczami. Obrażać przed komisją śledczą inteligentnych ludzi i inteligencji innych ludzi pokrętnym... 108
    • Nowowizja - Mężowie stanu i zaufania 29 cze 2003, 1:00 Zaufanie staje się u nas towarem deficytowym 108
    • Organ Ludu 29 cze 2003, 1:00 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 26 (39) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 23 czerwca 2003 r. Cena + VAT + ZUS + winieta L. Miller na Salonikach Europy: polska walka o preambułę Shvyenteauvite czy Shvyateauvide A może... 109
    • Skibą w mur - Kosztowna darmocha 29 cze 2003, 1:00 Kochamy być oszukiwani. Dzięki informacjom o "okazjach" i "dawaniu za darmo" mamy poczucie, że ktoś o nas dba i ktoś się nami przejmuje 110

    ZKDP - Nakład kontrolowany