UPAdek Wołynia

UPAdek Wołynia

Dodano:   /  Zmieniono: 4
Krwawa konfrontacja Ukraińców z Polakami 60 lat temu posłużyła jedynie Sowietom
W nocy z 22 na 23 kwietnia 1943 r. oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) zakradł się pod Janową Dolinę, polską wieś na Wołyniu. Podczas ataku zginęło około sześciuset Polaków. Dalej wydarzenia potoczyły się błyskawicznie - niemal każdego dnia ginęli ludzie, niszczono całe wsie. Mimo że wciąż nie znamy wielu szczegółów tych zdarzeń, warto przedstawić ich najbardziej prawdopodobną wersję.

Rozkaz: zlikwidować
W czasie II wojny światowej stosunki polsko-ukraińskie gwałtownie się zaostrzyły. Chodziło przede wszystkim o granice, bo Ukraińcy dążyli do stworzenia państwa na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. Rozmowy na ten temat między polskim i ukraińskim podziemiem nie przyniosły rezultatów. Polacy obiecywali mniejszości ukraińskiej pełne równouprawnienie, ale Ukraińcy odrzucili tę propozycję. Zbyt świeża była pamięć o próbach ich polonizacji podejmowanych w II Rzeczypospolitej.
Obie strony liczyły się z możliwością powtórzenia się scenariusza z 1918 r., gdy po klęsce Niemiec i Rosji wybuchła wojna polsko-ukraińska. Dlatego w lutym 1943 r. na III konferencji frakcji banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów podjęto decyzję o sformowaniu sił zbrojnych. W tym czasie banderowcy mieli już na Wołyniu kilka oddziałów partyzanckich. Kiedy wiosną 1943 r. dołączyli do nich dezerterzy z utworzonej przez Niemców ukraińskiej policji, formalnie powołano Ukraińską Powstańczą Armię, która miała wzniecić powstanie przeciw Niemcom, Sowietom i Polakom. Komendantem UPA został Dmytro Klaczkiwśkyj (Kłym Sawur), szef OUN-B na Wołyniu.
Celem UPA było opanowanie terenów wiejskich i podporządkowanie sobie - przy użyciu siły - oddziałów partyzanckich konkurencyjnych ukraińskich ugrupowań politycznych. Jednocześnie postanowiono "usunąć" tych wszystkich, którzy - choćby potencjalnie - zagrażali UPA. Kłym Sawur wydał rozkaz likwidacji polskiej ludności. Operację określono w ukraińskich meldunkach jako "antypolską akcję".

Zwierzęca zemsta
Do masowego uderzenia UPA na polskie miejscowości doszło w lipcu 1943 r. 11 lipca zniszczono co najmniej 99 miejscowości, m.in. Kisielin i Poryck. Prawdopodobnie atak byłby jeszcze gwałtowniejszy, gdyby nie wahania Jurija Stelmaszczuka (Rudego), jednego z dowódców OUN-B i UPA, który żądał potwierdzenia rozkazu, przerażony jego treścią. W efekcie na jego terenie "antypolska akcja" odbyła się miesiąc później.
UPA niejednokrotnie mobilizowała do ataków pospolite ruszenie z okolicznych wsi. Ci ludzie byli uzbrojeni jedynie w siekiery i widły, co nadawało wydarzeniom charakter ludowej rebelii. I w ukraińskich, i w polskich relacjach z tamtych czasów można odnaleźć odniesienia do powstań kozackich, czasów "Ogniem i mieczem".
Ocalała ludność polska ratowała się ucieczką do miast. Ochrony szukano u Niemców i w sowieckiej partyzantce (trafiło do niej około 5 tys. Polaków), organizowano bazy samoobrony. W Przebrażu, w najsłynniejszej z nich, przetrwało kilkanaście tysięcy osób. Powstało również dziewięć oddziałów partyzanckich AK, które stały się trzonem 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK.
Polacy nie ograniczali się do samoobrony. Wincenty Romanowski, świadek tamtych wydarzeń, wspomina: "Na rzezie, rozboje i rabunki odpowiadano zbrojnymi odwetami, zabijaniem, rekwizycjami. (...) Ludzka sprawiedliwość schodziła na skraj zwierzęcej zemsty". Najwięcej akcji przeciwko Ukraińcom przeprowadziła służąca Niemcom polska policja (odpowiednik tzw. granatowej policji). Policjanci spalili m.in. Złazne i Remel (o czym ostatnio przypomniała ukraińska prasa).

Nie jesteśmy barbarzyńcami
Wiele ukraińskich środowisk przerażonych skalą mordów nie poparło antypolskiej akcji. Odciął się od niej m.in. Taras Bulba-Boroweć, dowódca tzw. pierwszej UPA, działającej od 1940 r. i zasłużonej w walkach z Sowietami. Odmówił on podporządkowania się banderowcom. Bulba, związany ze środowiskami liberalno-demokratycznymi, stwierdził: "Uwolnić jakieś terytorium od narodowych mniejszości może jedynie suwerenne państwo drogą wymiany ludności, a nie armia (...) poprzez represje. (...) Zasadę zbiorowej i rodzinnej odpowiedzialności mogą stosować tylko barbarzyńcy". Mordy na ludności polskiej potępił greckokatolicki metropolita Andrzej Szeptycki i melnykowska frakcja OUN.
Masakry wywoływały kontrowersje także wśród banderowców. W sierpniu 1943 r. na III Zjeździe OUN doszło do gwałtownej dyskusji na ten temat. Mykoła Łebed' oraz Mychajło Stepaniak, członkowie Centralnego Prowidu (kierownictwa) OUN, ostro skrytykowali Kłyma Sawura, jednak pozostali działacze go poparli i - choć stracił stanowisko komendanta UPA - nadal dowodził partyzantką na Wołyniu.

Palić wsie, zabijać mężczyzn
Gdy w 1944 r. front zbliżył się do Galicji Wschodniej, banderowcy postanowili uderzyć na Polaków, nim ściągną oni wojska z zachodu. By uzyskać lepszą pozycję przed przyszłymi rozmowami pokojowymi, UPA postanowiła siłą "wysiedlić" Polaków z ziem uznawanych za ukraińskie. Instrukcja zalecała, by mieszkańcom polskich wsi podrzucać ulotki z żądaniem wyjazdu. Po upływie terminu ultimatum oddziały UPA otrzymały rozkazy palenia wsi i zabijania mężczyzn.
Antypolska akcja w Galicji Wschodniej rozpoczęła się w lutym 1944 r. i do czerwca ogarnęła wszystkie tamtejsze powiaty. Ukraińcy dążyli do stworzenia silnych baz w Karpatach, otoczenia Lwowa i zablokowania korytarzy łączących Lwów z Lublinem i Przemyślem, którymi AK mogła przyjść z odsieczą. Polacy stawiali im jednak większy opór niż na Wołyniu. Na Zamojszczyźnie w 1943 r. zabito około 500 Ukraińców. W marcu 1944 r. polska partyzantka podjęła ofensywę, paląc ponad 20 ukraińskich wsi, wśród nich Sahryń i Łasków. W następnych dniach na Zamojszczyznę wkroczyło kilka oddziałów UPA z Wołynia i Galicji Wschodniej, które rozpoczęły antypolską czystkę, niszcząc m.in. Tarnoszyn, Żabcze i Wielkie Oczy. Po ciężkich walkach polskie oddziały zostały zepchnięte za rzekę Huczwę. Powstał front o długości ponad 100 km.

Nowej wojny nie będzie
Sytuację zmieniło wkroczenie Rosjan. Władze sowieckie stosowały represje zarówno wobec działaczy polskiego, jak i ukraińskiego podziemia. Stało się oczywiste, że rok 1918 się nie powtórzy, że nie dojdzie do nowej wojny polsko-ukraińskiej. 1 września 1944 r. dowódca UPA w Galicji Wschodniej nakazał wstrzymać "masowe antypolskie akcje". Rozpędzonej machiny nie można było jednak zatrzymać jednym rozkazem. Od grudnia 1944 r. do lutego 1945 r. w dawnym województwie tarnopolskim w samowolnych atakach oddziały UPA zniszczyły kilkadziesiąt polskich wsi, m.in. Ihrowicę i Łozową. Niemal w tym samym czasie na ziemiach dzisiejszej RP polska partyzantka spaliła m.in. Pawłokomę, Małkowice i Piskorowice, ale tu falę przemocy zatrzymały porozumienia między polskim podziemiem poakowskim i UPA. Później konflikt polsko-ukraiński upływał w cieniu przymusowych wysiedleń prowadzonych przez polskich i sowieckich komunistów.
W starciu polsko-ukraińskim zamordowano 80-100 tys. Polaków i 15-20 tys. Ukraińców. Najwięcej Polaków poniosło śmierć na Wołyniu, gdzie - według wiarygodnych szacunków - mogło zginąć nawet 60 tys. osób.

Zadecydowały mocarstwa
Przez wiele lat o cierpieniach polskiej ludności Wołynia nie można było mówić. Niemożliwe było policzenie ofiar, nie wspominając o upamiętnieniu miejsc ich spoczynku. Zmiana nastąpiła dopiero w latach 80., ale do dziś skala tamtej tragedii budzi przerażenie i niedowierzanie. Z kolei na Ukrainie dyskusja o wydarzeniach na Wołyniu rozpoczęła się dopiero w tym roku. W wielu publikacjach, które ukazały się w ostatnich tygodniach w ukraińskich mediach, słusznie zwraca się uwagę, że do tragedii przyczyniła się polityka II Rzeczypospolitej dyskryminująca ukraińską mniejszość, podsycanie polsko-ukraińskich antagonizmów przez Niemców i Sowietów, a także radykalnie narodowa ideologia OUN i brak chęci obu stron do kompromisu. Splot tych wszystkich czynników niczego jednak nie determinował.
Rację miał Taras Bulba-Boroweć, a nie Kłym Sawur: UPA nie musiała przeprowadzać antypolskiej akcji, w dodatku tak okrutnymi metodami. Ukraiński ruch narodowy w wyniku dokonanej operacji niczego nie osiągnął - o granicach Polski i Ukrainy zadecydowały bowiem wielkie mocarstwa, a nie ukraińska partyzantka.


Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów utworzona w 1929 r. w Wiedniu dążyła do stworzenia niepodległego i zjednoczonego państwa ukraińskiego. Za głównych wrogów uznawała Polskę i ZSRR. W II RP przeprowadziła wiele akcji terrorystycznych. W 1940 r. podzieliła się na dwie zwalczające się frakcje nazywane od nazwisk przywódców: Andrija Melnyka i Stepana Bandery, melnykowcami (OUN-M) i banderowcami (OUN-B).

Ukraińska Powstańcza Armia powstała w 1943 r., jej oddziały walczyły jednocześnie z Polakami, Niemcami i Rosjanami. W szczytowym momencie rozwoju skupiała 25 tys. ludzi. W ZSRR zorganizowana walka UPA trwała do 1954 r. Ostatni oddział partyzancki KGB zlikwidowało w 1960 r. w Tarnopolskiem. W trakcie akcji zwalczania UPA władze sowieckie represjonowały prawie 500 tys. Ukraińców. W Polsce UPA została zlikwidowana w 1947 r.
Więcej możesz przeczytać w 26/2003 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 4

Spis treści tygodnika Wprost nr 26/2003 (1074)

  • Na stronie - Gwałt na dzieciach29 cze 2003, 1:00Chory jest ten, kto cieleśnie wykorzystuje dziatki. Chore będą one aż do końca swego żywota.3
  • Peryskop29 cze 2003, 1:00Zamach na papieża? Siedem osób podejrzanych o przygotowywanie prowokacji aresztowała w przeddzień przyjazdu papieża do Banja Luki bośniacka policja. W domach aresztowanych znaleziono materiały wybuchowe, granaty ręczne oraz...8
  • Dossier29 cze 2003, 1:00Leszek BALCEROWICZ prezes NBP "Historia zna wiele przypadków krajów, które poniosły karę z powodu braku dyscypliny finansowej. Nie znam natomiast krajów, którym taka dyscyplina na dłuższą metę...9
  • Z życia koalicji29 cze 2003, 1:00I żeby we władzach SLD już teraz było co najmniej 30 procent kobiet, a za rok 40 procent - taki postulat wysunęły obradujące na swym kongresie kobiety lewicy. W ten sposób - przekonują nasze La Pasionarie - SLD pokaże najpierw na...10
  • Z życia opozycji29 cze 2003, 1:00Lech Kaczyński rozpoczął walkę z hałasem na warszawskim Starym Mieście. Przy okazji tej krucjaty stwierdził: "Muzyka techno doprowadza przeciętnego człowieka do obłędu w ciągu piętnastu minut". Potwierdza to nasze stare...11
  • M&M29 cze 2003, 1:00 HISTORYJA O CUDOWNYM NAWRÓCENIU My chcemy Boga w preambule i w konstytucji tak w ogóle!... Czy to prawica głos zabiera? Nie. To grzmi w Grecji rząd Millera. Cudowne stołka ocalenie spowodowało nawrócenie.12
  • Playback29 cze 2003, 1:0012
  • Trichet za Duisenberga29 cze 2003, 1:00Jean-Claude Trichet, prezes francuskiego banku centralnego, jest kandydatem na nowego szefa Europejskiego Banku Centralnego - potwierdzili na szczycie w Porto Carras w Grecji przywódcy państw Unii Europejskiej.12
  • Fotoplastykon29 cze 2003, 1:0014
  • Poczta29 cze 2003, 1:00Święci Europy Chciałbym zauważyć - wbrew temu, co napisał autor artykułu "Święci Europy" (nr 23) - że w polityce święci się raczej nie zdarzają. Gösta von Uexküll w pracy "Adenauer" (wznowionej przez...16
  • Kadry29 cze 2003, 1:0017
  • Dzieciołapka Kroloppa29 cze 2003, 1:00Czy dyrektor Polskich Słowików należał do międzynarodowej siatki pedofilów?18
  • Naród socjalholików29 cze 2003, 1:00Polska jest państwem patologicznie opiekuńczym - wynika z danych spisu powszechnego24
  • Garnizon gangsterów29 cze 2003, 1:00Rezydenci gangów i handlarze narkotyków rządzą jednostkami wojskowymi.28
  • Łowcy rent29 cze 2003, 1:0050-60 mln zł ukradł podatnikom gang przyznający lewe renty32
  • Samoobrona prokuratorów29 cze 2003, 1:00Publikacją "Gangrena w Lublinie" przerwaliśmy zmowę milczenia wokół korupcji w lubelskim wymiarze sprawiedliwości36
  • Nałęcz - Bańka mydlana29 cze 2003, 1:00Dyskutowana zmiana podatkowa przypomina gaszenie ognia potokami benzyny37
  • Zawracanie gitary - Państwo niczyje29 cze 2003, 1:00Dla nas to typowe - prywatyzacji brakuje, prywaty jest w nadmiarze37
  • Giełda i wektory29 cze 2003, 1:00Hossa Świat Męska domena Po sześciu latach zakończyła się walka o prawo własności adresu internetowego sex.com. Sąd odrzucił apelację Gary'ego Kremena, który nielegalnie używał domeny. Kremen pod adresem sex.com stworzył...38
  • Klub 10029 cze 2003, 1:00"Wprost" gościł najbogatszych Polaków40
  • Program Kulczyka29 cze 2003, 1:00Najbogatszy Polak budzi orła40
  • Cafe Wprost - Chirurg biznesu29 cze 2003, 1:00Spotkanie z Janem Kulczykiem, pierwszym na liście 100 najbogatszych Polaków tygodnika "Wprost"42
  • Loża pretendentów29 cze 2003, 1:00Tydzień temu ogłosiliśmy Listę 100 Najbogatszych Polaków. Teraz ciąg dalszy naszego rankingu - 25 kandydatów na wejście do przyszłorocznego spisu.44
  • Zawód emeryt29 cze 2003, 1:00Nasz system emerytalny premiuje lenistwo i prowadzi do finansowej katastrofy50
  • Profesor Jekyll i mi(ni)ster Hyde29 cze 2003, 1:00Jest was dwóch w jednym, panie Hausner?53
  • Sprinter na sterydach29 cze 2003, 1:00Silne euro to nie afrodyzjak, lecz przekleństwo dla Starego Kontynentu54
  • Załatwione odmownie29 cze 2003, 1:00Gdyby nie ropa naftowa, kraje arabskie byłyby dzisiaj równie biedne jak Afryka na południe od Sahary56
  • Supersam29 cze 2003, 1:00Pustynna róża Balsam, peeling, mleczko i emulsja do ciała firmy Annayake - wchodzące w skład linii pielęgnacyjnej Hanami - zawierają wakame, czyli ekstrakt z brązowych wodorostów o działaniu ujędrniającym i...58
  • Zapach kobiety29 cze 2003, 1:0061 tys. Polek z wyższym wykształceniem porzuciło karierę zawodową na rzecz wychowywania dzieci.60
  • Polski książę29 cze 2003, 1:00Podczas wizyty w Polsce w 1994 r. książę Kentu poprowadził czołg T-7264
  • Pokaż się!29 cze 2003, 1:00Fotoblogi, czyli obrazkowe dzienniki intymne, podbijają Internet66
  • Bikont do Makłowicza, Makłowicz do Bikonta - Struganie szparaga29 cze 2003, 1:00Drogi przyjacielu! Dzięki za przemiły prezent z Niemiec w postaci nożyka do obierania szparagów dla leworęcznych.68
  • UPAdek Wołynia29 cze 2003, 1:00Krwawa konfrontacja Ukraińców z Polakami 60 lat temu posłużyła jedynie Sowietom70
  • Know-how29 cze 2003, 1:00Infekcja pod krawatem Lekarze nie powinni używać krawatów, ponieważ ta część męskiej garderoby przyczynia się do przenoszenia zarazków - uznali uczestnicy ostatniego posiedzenia British Medical Association. Gdy lekarz pochyla...73
  • Pomidor w ziemniaku29 cze 2003, 1:00Unia boi się konkurencji amerykańskiego zboża - tańszego i nie skażonego pestycydami74
  • Rak ze strachu29 cze 2003, 1:00Naukowcy sporządzili onkologiczny horoskop78
  • Viagra na kaszel29 cze 2003, 1:00Jak jeden lek sprzedać cierpiącym na różne schorzenia80
  • Korozja terapii29 cze 2003, 1:00Lekarze często nie rozpoznają hemochromatozy, spowodowanej odkładaniem się żelaza w tkankach81
  • Bez granic29 cze 2003, 1:00Motyle we włosach Coroczne wyścigi konne na królewskim torze w Ascot od zawsze były rewią mody. Brytyjska arystokracja tradycyjnie uważa je za otwarcie letniego sezonu zabaw. Tegoroczne zawody pokazują, że to konserwatywne z natury...82
  • Bliski zachód przemocy29 cze 2003, 1:00Irańscy mułłowie będą musieli słuchać narodu, a Palestyńczycy poskromić terrorystów84
  • Irańska bomba29 cze 2003, 1:00Wobec Teheranu i Amerykanie, i Europejczycy zgodnie użyli argumentu siły86
  • Otto von Schröder29 cze 2003, 1:00Nie ma mowy o porozumieniu między kanclerzem Niemiec a prezydentem USA88
  • Salonikowe wyjście29 cze 2003, 1:0025 państw UE będzie się domagało zmian w projekcie europejskiej konstytucji90
  • Dwie unie29 cze 2003, 1:00Co zmienia unijna konstytucja92
  • Wicepapieże29 cze 2003, 1:00Jak biskup Dziwisz wyręczył Pana Boga94
  • Cytat dyplomatyczny - Uwaga na młodych29 cze 2003, 1:00Być może polska polityka wymaga wakacji, ale nie należy liczyć, że uzdrowi ją upływ czasu95
  • Menu29 cze 2003, 1:00Wydarzenia - kraj Sztukmistrz z placu Grzybowskiego To ja odkryłem Tercet Egzotyczny i byłem ich pierwszym menedżerem - mówi Szymon Szurmiej, reżyser tea-tralny, dyrektor Teatru Żydowskiego w Warszawie, obchodzący kilka dni temu 80....96
  • Operawoman29 cze 2003, 1:00Ewa Michnik przygotowuje największe plenerowe przedstawienie operowe na świecie100
  • Weneckie przegrzanie29 cze 2003, 1:00Biennale w Wenecji przeżywa wyraźny kryzys104
  • Jurek zawodowiec29 cze 2003, 1:00Pan Bóg czuwał nade mną i nie dał mi studiować reżyserii w Polsce - mówi Jurek Bogajewicz106
  • Kino Tomasza Raczka29 cze 2003, 1:00Życie za życie Reżyseria: Alan Parker W rolach głównych: Kevin Spacey, Kate Winslet USA 2003 *** Rzadko się zdarza, by tak wiele wysiłku, talentu (po stronie twórców) i oczekiwań (po stronie widzów) zakończyło...107
  • System idiotele - Nie chcę i nie muszę29 cze 2003, 1:00Jak to dobrze, że nie muszę kurczowo trzymać się stołka, wchodząc dla jego ocalenia w konszachty z różnej maści karierowiczami. Obrażać przed komisją śledczą inteligentnych ludzi i inteligencji innych ludzi pokrętnym...108
  • Nowowizja - Mężowie stanu i zaufania29 cze 2003, 1:00Zaufanie staje się u nas towarem deficytowym108
  • Organ Ludu29 cze 2003, 1:00TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 26 (39) Rok wyd. 2 WARSZAWA, poniedziałek 23 czerwca 2003 r. Cena + VAT + ZUS + winieta L. Miller na Salonikach Europy: polska walka o preambułę Shvyenteauvite czy Shvyateauvide A może...109
  • Skibą w mur - Kosztowna darmocha29 cze 2003, 1:00Kochamy być oszukiwani. Dzięki informacjom o "okazjach" i "dawaniu za darmo" mamy poczucie, że ktoś o nas dba i ktoś się nami przejmuje110