Złoty wiek niewoli

Złoty wiek niewoli

Dodano:   /  Zmieniono: 1
Zaborcy pozbawili nas wprawdzie niepodległości, ale sprzyjali szybkiemu rozwojowi cywilizacyjnemu
Mroczne 123 lata, a właściwie cywilizacyjna czarna dziura. Do tego dwa krwawe powstania, zsyłki na Sybir i ucisk narodu. Taki obraz rozbiorów znamy z podręczników oraz prac historyków i publicystów. Jeśli jednak prześledzić to, co się działo na ziemiach polskich po dramatycznej jesieni roku 1795 (czyli po trzecim rozbiorze), okazuje się, że był to także okres niebywałego rozwoju.

Spichlerz Europy
Za Jagiellonów oraz pierwszych królów elekcyjnych Polska "stała drewnem i zbożem". Mówiło się o niej nawet jako o spichlerzu kontynentu. Hedonizm szlacheckiej braci miał też dobrą stronę - wzmożona konsumpcja żywności owocowała dużymi przychodami dla jej producentów, a kraj pokrył się siecią browarów, których piwo cenione było nie tylko w "Polszcze". Byliśmy krajem tranzytowym dla handlu ze wschodu na zachód i z północy na południe. Dzięki temu rozwijały się już istniejące i powstawały nowe miasta (Poznań, Kraków, Zamość, Piotrków Trybunalski), w których szybko wzrastała liczba mieszkańców. Wielką prosperity przeżywał Gdańsk - równie bogaty jak porty niemieckiej Hanzy.
Wiek XVII to okres dynamicznego rozwoju manufaktur (zalążków fabryk), a także zakładów cechowych, produkujących głównie towary luksusowe - z safianu czy kurdybanu. W okresie pojagiellońskim nastąpił także znaczący postęp w przemyśle: hutnictwie - żelaznym i szkła, górnictwie - soli i węgla, a także metalurgii wytwarzającej ceniony w Europie sprzęt wojskowy. Ważnym graczem gospodarczym stało się mieszczaństwo, powoli wypierając szlachtę jako głównego posiadacza kapitału.

Wiek klęski
W wieku XVIII polska gospodarka wyraźnie zwolniła, a nasza moneta została wyparta przez pieniądze niderlandzkie i niemieckie. Podczas gdy Zachód przygotowywał się do rewolucji przemysłowej (jej początek przypada na lata 80. XVIII wieku), nasz kraj nie potrafił się wyrwać z okowów feudalizmu. Były oczywiście także obiektywne przyczyny tego stanu rzeczy: wojny prowadzone przez Polskę w XVIII wieku (choćby wojna północna w latach 1700-1720) uderzyły w oświatę - została zniszczona sieć szkół, co nie pozostało bez wpływu na stan umysłów ówczesnych elit. Rzeczpospolita szlachecka czasów saskich trwoniła zaś dorobek poprzednich pokoleń.
Próby reformowania kraju, podjęte w drugiej połowie XVIII wieku, miały bardziej charakter salonowej debaty niż skutecznej akcji na większą skalę. Nie były w stanie zmienić tego, że pod koniec XVIII wieku Polska była krajem odbiegającym od cywilizacyjnych standardów ówczesnego Zachodu. Owszem, mogliśmy się pochwalić nowoczesną Konstytucją 3 maja z 1791 r., ale była ona bytem bardziej wirtualnym niż praktycznym - jej postanowień nie udało się wcielić w życie. Trzy lata później przyjęto kościuszkowski Uniwersał połaniecki, znoszący pańszczyznę, ale tak naprawdę została ona zlikwidowana dopiero przez zaborców. We własnym interesie Rosjanie znieśli ją w 1864 r., by odciągnąć chłopstwo od udziału w powstaniu styczniowym.

Uczniowie Staszica
"Skończył się złoty wiek... niewoli" - pisał w 1926 r. w książce "Doktryna i twórczość" publicysta Leon Pomirowski. To sformułowanie dotyczyło polskiej literatury, która faktycznie rozkwitła pod zaborami. Pomirowski twierdził, że Polacy, lekceważący w przeszłości słowo pisane i drukowane, w okresie niewoli zaczęli traktować literaturę w języku polskim jako namiastkę ojczyzny, kontynuację narodowego bytu. Pisarze - od romantyków po pozytywistów - stali się kimś więcej niż rzemieślnikami słowa: przewodnikami, wieszczami.
Złoty wiek pod zaborami dotyczył nie tylko rozwoju literatury, ale też edukacji. Z inicjatywy Stanisława Staszica w 1800 r. powstało Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a w 1816 r. za zgodą cara Aleksandra I - Uniwersytet Warszawski. W tym samym roku Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego rozpoczęła pracę nad uruchomieniem szkolnictwa zawodowego, które było oczkiem w głowie Staszica. Wiedział on, że krajowi potrzeba przede wszystkim wykształconych fachowców. Pod koniec 1816 r. z jego inicjatywy powstała Szkoła Akademiczno-Górnicza w Kielcach, a w 1826 r. - Instytut Politechniczny w Warszawie (w latach 1862-1863 utworzono jeszcze Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny w Puławach, potem rozdzielony (Instytut Politechniczny przeniesiono do Łodzi).
Ministrem skarbu rządu tymczasowego Królestwa Polskiego był książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki. Mawiano o nim, że działa na rzecz Polaków, ale bez Polaków. Drucki-Lubecki wspierał czy wręcz inspirował reformy w Królestwie Polskim - od oświaty po finanse. Inna sprawa, że był zdeklarowanym przeciwnikiem zbrojnej walki o niepodległość, a szans na rozwój upatrywał w rosyjskim protekcjonizmie.
W 1828 r. doprowadził on do powstania Banku Polskiego, który dwa lata później wyemitował pierwsze banknoty. Bank ten kredytował także rozwój gospodarczy polskich ziem. Powstające potem banki działały według prawa obowiązującego w krajach zaborców.
Rosja i Królestwo Polskie stały się mocą ukazu z 1851 r. jednym gigantycznym obszarem celnym, co dawało szansę na wielkie fortuny dla prowadzących handel ze wschodnimi rubieżami cesarstwa (tak się bogacił bohater "Lalki" Prusa - Wokulski).

Polska ziemia obiecana
Dzięki pomysłom Stanisława Staszica wspieranego przez Druckiego-Lubeckiego rozwinął się Staropolski Okręg Przemysłowy. Był to nowoczesny ośrodek hutnictwa i metalurgii. Dopiero w latach 80. XIX wieku potęgę SOP (administrowanego przez Bank Polski) przyćmił inny, nowocześniejszy ośrodek górniczo-hutniczy - Zagłębie Dąbrowskie (zabór pruski). Wolnej Polsce oba centra przemysłowe bardzo się przydały.
Przykładem dynamicznego rozwoju pod zaborami był przemysł włókienniczy, szczególnie w Łodzi i okolicach. Dzięki powstaniu w Łodzi wielkich fabryk mała osada przeobraziła się w wielki ośrodek przemysłowy. Największy rozkwit przeżywała jednak Warszawa. Za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego to prowincjonalne europejskie miasto przeobraziło się następnie w przemysłową metropolię (w 1916 r. Warszawa miała milion mieszkańców). Szczególną rolę w jej rozwoju odegrał Rosjanin generał Sokrat Starynkiewicz. Jako prezydent Warszawy w latach 1875-1892 uporządkował miasto urbanistycznie oraz doprowadził do budowy nowoczesnej sieci kanalizacyjnej i wodociągowej. To, że ówcześni warszawiacy pozytywnie oceniali dokonania Starynkiewicza, potwierdza warszawski historyk Jan Stanisław Bystroń w książce "Warszawa".
Poznań, stolica znajdującego się pod pruskim zaborem Wielkiego Księstwa Poznańskiego, stał się nie tylko centrum przemysłu obsługującego rolnictwo, ale także ośrodkiem bankowym. Z kolei Śląsk stał się jednym z największych w Europie ośrodków górnictwa i hutnictwa. Rozwój przemysłu wymuszał cywilizacyjne zmiany. Nic dziwnego, że już pod koniec XIX wieku w Tychach po raz pierwszy na polskich ziemiach rozpoczęto elektryfikację. Naturalną konsekwencją rozwoju przemysłu był w drugiej połowie XIX wieku rozkwit kolei na ziemiach polskich. Jej symbolem były Kolej Warszawsko-Wiedeńska oraz Kolej Warszawsko-Petersburska. Cudem techniki okrzyknięto zbudowany w zaborze rosyjskim Kanał Augustowski, służący do transportu towarów między Królestwem Polskim a Rosją z pominięciem pruskiego Pomorza.

Mądry Polak po zaborach
Najgorzej pod względem przemysłu i infrastruktury rozwijały się ziemie zaboru austriackiego. Ale tam z kolei panowała duża wolność słowa, więc kwitła twórczość. Rację miał jednak Melchior Wańkowicz, gdy pisał, że "w Galicji umysły trwały w stanie pierwotnej dzikości, pogłębiał się okres dekapitalizacji, była kontynuowana gospodarka bez rachunku", co oznacza tylko tyle, że rozwój gospodarczy jest często ważniejszy od istnienia bądź nieistnienia cenzury.
Oczywiście Moskwa, Berlin i Wiedeń nie wspierały polskiej oświaty czy gospodarki, lecz dbały o interes własnych państw, a my byliśmy tylko ich częścią. Rozwijaliśmy się więc niejako przy okazji. Gdyby Polacy mieli szansę na rozwój we własnym państwie, pewnie rezultaty byłyby jeszcze lepsze. Ale też nie można wykluczyć, że byłoby gorzej. W każdym razie to, co osiągnięto na ziemiach polskich pod zaborami, było bardzo przyzwoitą zaliczką na poczet budowania wolnego państwa. Choćby dlatego, że Polacy nauczyli się, że trzeba ciężko pracować nie tylko na zdobycie niepodległości, ale przede wszystkim na jej utrzymanie.
Więcej możesz przeczytać w 47/2005 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 1

Spis treści tygodnika Wprost nr 47/2005 (1199)

  • Na stronie - Rząd na kwantach 27 lis 2005 Przyłożona do III RP etyka Kaczyńskiego-Kurskiego sprawia, że Samoobrona i LPR zyskują szlachetne cechy 3
  • Skaner 27 lis 2005 SKANER - POLSKA ŻYWNOŚĆ Genetyczna histeria Działacze Greenpeace twórczo rozwinęli pomysł premiera Kazimierza Marcinkiewicza. "Uregulowania wymaga sprawa określenia Polski jako strefy wolnej od żywności genetycznie... 8
  • Dossier 27 lis 2005 LECH WAŁĘSA były prezydent RP "W mojej ocenie Jacek Kurski to największy łotr, jeśli chodzi o polityków" Program III Polskiego Radia ZBIGNIEW ZIOBRO minister sprawiedliwości "Pan Sobotka trafi do więzienia i o to tu... 9
  • Sawka czatuje 27 lis 2005 10
  • Playback 27 lis 2005 14
  • Poczta 27 lis 2005 Casting dziewic Cztery lata pracowałam w afrykańskim kraju Swazi, w literaturze anglojęzycznej nazywanym Swazilandem, dlatego chcę sprostować informację zawartą w notce "Casting dziewic" ("Bez granic"). Rzeczywiście,... 14
  • Ryba po polsku - Kółko nam się połamało, a my wszyscy bęc! 27 lis 2005 Znając temperament Leppera, można oczekiwać marszu głodnych na Warszawę pod hasłem "chleba i liberalizmu" 15
  • Z życia koalicji 27 lis 2005 Weteran walki z kapitalizmem politycznym Wiesław Walendziak, wicepremier bez teki od spraw gospodarczych, a zwłaszcza od spraw kapitalistów, stoi na czele POT. Polski Operator Telewizyjny właśnie się rejestruje i ma pracować nad... 16
  • Z życia opozycji 27 lis 2005 Stefan Niesiołowski (PO) obiecał na konferencji prasowej, że pozwie nas do sądu za nazwanie go "klinicznym szaleńcem". Byłby to nasz pierwszy proces i będziemy doprawdy zaszczyceni. Musimy też przyznać, że rzeczywiście... 17
  • Nałęcz 27 lis 2005 Wielkim nieporozumieniem jest porównywanie Jarosława Kaczyńskiego do Józefa Piłsudskiego 18
  • Fotoplastykon 27 lis 2005 © Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Rząd zawiedzionych nadziei 27 lis 2005 Rząd nadziei Polaków może się stać nadzieją postkomunistów na odzyskanie władzy 20
  • Grupa trzymająca mięso 27 lis 2005 Polski rząd stracił kontrolę nad naszym rynkiem eksporterów mięsa na rzecz... firmy z Pruszkowa 26
  • Lipa dla ciemnoty 27 lis 2005 Zdumiewająca jest pogarda braci Kaczyńskich i ich stronników dla własnego elektoratu 30
  • Naród otwarty 27 lis 2005 Liberał nie zajął wyborczego miejsca postkomuny, nie pała niechęcią do chrześcijaństwa, nie jest wyzyskiwaczem, relatywistą i obcym 36
  • Długi cień radiokomitetu 27 lis 2005 Jak biuro polityczne ds. mediów jest traktowana Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji 38
  • Giełda 27 lis 2005 Hossa Świat Podatek, czyli zysk bez ryzyka Większość firm na świecie robi wszystko, by płacić jak najniższe podatki, a holenderskie przedsiębiorstwa celowo nadpłacają należności wobec fiskusa. Powód? Tamtejsze Ministerstwo... 42
  • Jutro będzie taniej 27 lis 2005 Rynek tanich towarów i usług jest już wart bilion dolarów 44
  • Ekonomia DIYE 27 lis 2005 Politycy zaserwują każdą ekonomiczną bzdurę, a jej fiasko będą tłumaczyć czynnikami ubocznymi 54
  • Prezydent Zepter 27 lis 2005 Janković, najbogatszy człowiek Europy środkowej, jest już wart 4 mld USD 58
  • 2 x 2 = 4 27 lis 2005 Mądrzy zwycięzcy unikają triumfalizmu, licząc na przewagę intelektualną, a nie liczebną, nad opozycją 64
  • Supersam 27 lis 2005 66
  • Clio 2006 27 lis 2005 Przyznanie tytułu Samochód Roku jest nagrodą za funkcjonalność i dostępność. Dla koncernu Renault to już szóste wyróżnienie, a drugie dla modelu clio (clio I otrzymało tytuł w 1991 r.). Nagrodzone tym razem clio III jest wynikiem... 66
  • Pióro w klapie 27 lis 2005 Dla producentów luksusowych piór wiecznych, jak Parker, Waterman czy Montegrappa, Polska jest jednym z pięciu najważniejszych rynków w Europie. W tym miesiącu w salonach Parkera pojawią się pióra Latitude, które - dzięki płaskiemu... 66
  • Połów talentów 27 lis 2005 Pięć laureatek piątej edycji konkursu Dla Kobiet i Nauki zorganizowanego przez UNESCO i L'Oreal Polska otrzymało roczne stypendia mające pomóc w rozwoju ich karier naukowych. Małgorzata Zakrzewska, Magdalena Ślusarz, Maria... 66
  • McCartney dla każdego 27 lis 2005 Najsłynniejsi projektanci mody już na stałe współpracują z popularnymi sieciami sklepów odzieżowych. Po Karlu Lagerfeldzie najnowszą kolekcję dla sieci H&M przygotowała córka eksbitelsa Stella McCartney. Kreatorka, która kilka lat... 66
  • Donos honorowy 27 lis 2005 W dawnej Kongresówce donosy od obywateli zdarzają się ponadsześciokrotnie częściej niż w Małopolsce 68
  • Dyliżans XXI wieku 27 lis 2005 Niemiecki samochód wskrzesza w Ameryce modę na podbijanie Dzikiego Zachodu 70
  • Chód z kijami 27 lis 2005 Nordic walking jest najszybciej rozwijającym się sportem na świecie 72
  • Ameryka w Afryce 27 lis 2005 Apartheid w RPA pozostawił pamięć o arogancji i okrucieństwach białych władców, ale nie przeminęły jego dobre przepisy prawne 74
  • Złoty wiek niewoli 27 lis 2005 Zaborcy pozbawili nas wprawdzie niepodległości, ale sprzyjali szybkiemu rozwojowi cywilizacyjnemu 78
  • Know-how 27 lis 2005 Depresja gryzonia Chomiki w ponure zimowe dni cierpią na depresję i są nerwowe - zaobserwowali uczeni z Ohio State University. Smutne zwierzęta podczas badań piły mniej niż zwykle swojego ulubionego słodkiego napoju. Badacze zauważyli... 82
  • Zakazana prokreacja 27 lis 2005 Co czwarte z miliona polskich małżeństw nie mogących się doczekać potomstwa miałoby szansę na nie dzięki zapłodnieniu in vitro 84
  • Epidemia bezdzietności 27 lis 2005 Trzydziestoletnia kobieta ma jedynie 15 proc. szans na zajście w ciążę podczas jednego cyklu 90
  • Kawa na lekarstwo 27 lis 2005 Kawa zawiera więcej substancji chroniących przed rakiem niż czerwone wino, owoce czy czekolada 92
  • Bez granic 27 lis 2005 Dalej do Europy Mecz piłki nożnej Szwajcaria - Turcja zakończył się bijatyką i skandalem, który pogorszył notowania Turków w Europie. W Stambule po meczu eliminacyjnym mistrzostw świata szwajcarscy zawodnicy padli ofiarą... 94
  • Iracki test Polski 27 lis 2005 Iracki kontyngent jest jednym z najcenniejszych polskich towarów na rynku światowej polityki 96
  • Gorzki smak pomarańczy 27 lis 2005 Paradoksem "pomarańczowej rewolucji" jest to, że rzecznikami politycznej reformy na Ukrainie są dziś siły bliższe Janukowyczowi niż Juszczence 100
  • Germanizacja Japonii 27 lis 2005 Światowa potęga gospodarcza numer 2 chce być potęgą militarną 102
  • 100 lat do pokoju 27 lis 2005 Prezydent Bush już wie, że za jego kadencji nie powstanie państwo palestyńskie 106
  • Menu 27 lis 2005 KRÓTKO PO WOLSKU Dramaturdzy do pióra Ci, którzy widzieli i nie widzieli, rozpisują się na temat sztuki o Wałęsie wystawionej w Gdańsku. Też nie widziałem spektaklu, ale na podstawie tego, co można wyczytać w prasie,... 108
  • Recenzje 27 lis 2005 110
  • Mrok nad Hogwartem 27 lis 2005 **** Im bliżej dorosłości bohaterom filmowego cyklu o Harrym Potterze, tym mniej ekranizacje książek J.K. Rowling nadają się dla dzieci. Po trzymających się baśniowej konwencji dwóch pierwszych częściach zrealizowanych przez Chrisa... 110
  • Powrót diwy 27 lis 2005 **** Otwierający album utwór "Hung Up" - z samplem z "Gimme Gimme Gimme (The Man After Midnight)" Abby - ma szansę być uznany za najlepszy kawałek taneczny w całym dorobku Madonny. To dobra wiadomość dla... 110
  • Spartakus na koturnach 27 lis 2005 **1/2* Balet Arama Chaczaturiana "Spartakus", pokazujący największe starożytne powstanie, ze względu na rewolucyjny, jak chciały ówczesne władze, charakter cieszył się uznaniem radzieckich aparatczyków. Podobnie jak inne... 110
  • Tuż obok 27 lis 2005 **** Sceny są nieostre, więc widzowie na seansie "Ukrytych" się irytują i interweniują u operatora. Dopiero po chwili okazuje się, że to, co widzimy na ekranie, to oglądany przez bohaterów obraz z taśmy filmowej, którą ktoś... 110
  • Nadmuchana małpa 27 lis 2005 "King Kong" jest najdroższą w dziejach kina podróżą reżysera do krainy swych dziecięcych fantazji i fascynacji 112
  • Anielska diablica 27 lis 2005 Chyba tylko Marilyn Monroe może w Ameryce konkurować ze sławą Georgii O'Keeffe 116
  • Ostatni wolny Amerykanin 27 lis 2005 Na szczerości i politycznej niepoprawności została zbudowana legenda Neila Younga 118
  • UEorgan Ludu 27 lis 2005 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 47 (162) Rok wyd. 4 WARSZAWA, poniedziałek 21 listopada 2005 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Samoobrona Balcerowicza Lepper do Nagrody Kisiela D. Tusk atakuje A. Leppera za dogmatyczny liberalizm Po... 120
  • Skibą w mur - Moher Power 27 lis 2005 Delikatne kapelusze z Krakowa czas oddać na złom lub wymienić na gumowe rękawice 122