Mojżesz na polskiej pustyni

Mojżesz na polskiej pustyni

Polacy nie mogą się wyzbyć mentalności żebraczo-roszczeniowej i podejścia chytrego niewolnika
Kiedy przeczytałem raport "Wiedza ekonomiczna mieszkańców Polski" przygotowany przez Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego, przypomniało mi się moje wystąpienie na jednej z konferencji poświęconych transformacji postkomunistycznej. Było to w Kopenhadze bodaj jesienią 1990Ęr. Zgadzałem się, że istniały trudne do pokonania bariery dla radykalnych przemian, ale nie wątpiłem w możliwość sukcesu tych przemian, zależnego także (co niewielu czyniło w owym czasie!) od cywilizacyjno-kulturowych zaszłości, często odmiennych w różnych krajach postkomunistycznych. A nawet wskazałem na jedną z barier, nie zarysowanych tak jednoznacznie w dyskusji. Otóż powiedziałem, że nasze kraje mają pewien handicap, jakim jest bagaż pamięci i zachowań z despotycznego, demoralizującego i skrajnie nieefektywnego systemu komunistycznego, korodującego nasze życie przez prawie pół wieku. Mojżesz, wyprowadzając swój naród z niewoli egipskiej, miał nad naszymi reformatorami ogromną przewagę. Wędrował bowiem po pustyni Synaj przez 40 lat, aż wymarli ostatni zachowujący pamięć, o życiu w domu niewoli. My, niestety - stwierdziłem pół żartem, pół serio - nie mamy pustyni, po której moglibyśmy wędrować i dlatego powrót do normalności musi się dokonywać "z marszu", z tymi wszystkimi, którzy nabrali - jak to później określił wybitny psycholog organizacji prof. Józef Kozielecki - mentalności żebraczo-roszczeniowej i podejścia chytrego niewolnika.

Wymierające elektoraty
Właśnie z nimi cały czas maszerujemy po ciągle nieprostej drodze do liberalnej demokracji i kapitalizmu rynkowego. To im bulgocą w dutkach różne zawiści, urazy i fobie. I ten bulgot przelewa się przy takich okazjach jak wzmiankowane badania. Czy jest to jednakże powód do najczarniejszego pesymizmu? Spróbuję odpowiedzieć na to pytanie na kilka sposobów. Najprostszy jest bezlitosny, twardy realizm. Ponieważ najwyższy odsetek głupich odpowiedzi notuje się w najstarszych kategoriach wiekowych, najlepiej pamiętających czasy "pryla" (efekt braku pustyni do wędrowania!), odpowiedź brzmi: demografia zrobi swoje. Za kilkanaście lat będzie po problemie. Wymrą ci, których "pryl" ukształtował tak dalece, że już niewiele byli w stanie wchłonąć po roku 1989.
Na marginesie, warto zwrócić uwagę na implikacje nie tylko ekonomiczne, ale i polityczne zmiany demograficznej. Z badań struktury wieku osób popierających różne partie wynika wyraźnie, że za kilkanaście lat zabraknie poparcia dla senatora Jarzębowskiego i jego kolegów z SLD, gdy wymrze pokolenie "utrwalaczy władzy ludowej". Tak samo zresztą skurczy się znacznie elektorat Lepperów i Rydzyków, przeciętnie wyraźnie starszy od elektoratu partii bardziej cywilizowanych.
Natomiast byłbym ostrożny z przecenianiem znaczenia czynnika edukacji. To prawda, że ze wspomnianego badania i z innych badań ankietowych wynika, iż odsetek głupich odpowiedzi jest tym wyższy, im niższe jest wykształcenie respondentów, ale sprawa nie jest tutaj tak jednoznaczna. Po pierwsze, istnieje silny związek wieku i wykształcenia. Tak więc to demografia będzie tu czynnikiem decydującym. Sama edukacja może natomiast nie wystarczyć do zmiany poglądów ekonomicznych. Miałem już w Polsce postkomunistycznej takich magistrantów, którym w duszy grało zupełnie co innego niż to, czego lepiej czy gorzej nauczyli się na studiach. I to właśnie, co im w duszy grało, przelewali na papier.
Poza tym związki wiedzy ekonomicznej i poziomu wykształcenia są bardzo wątłe. Postępowi zwolennicy politycznie poprawnego zidiocenia na pewno nie mają wykształcenia niższego niż średnie w swoim kraju, a jednak w żaden sposób nie odbija się to na ich wiedzy ekonomicznej. Na przykład profesor Noam Chomsky, uznany niedawno przez czytelników lewicowego "The Guardian" za autorytet numer jeden światowej lewicy, jest oszołomem wygadującym jakieś potworne bzdury na temat rynku, kapitalizmu, handlu światowego, globalizacji i w ogóle wszystkiego, co rzeczywiście sprzyja tworzeniu bogactwa. Ale jeśli nastawimy Radio Maryja i posłuchamy, co mówi na te same tematy jakaś plująca jadem babina, która zapewne podpisuje się trzema krzyżykami, to treść wypowiedzi profesorskiego "autorytetu" i niepiśmiennej babiny będzie taka sama! Różnice można zauważyć tylko w formie, w zdolności prawidłowego tworzenia zdań podrzędnie złożonych...
I wreszcie, w ramach twardego realizmu chciałbym zwrócić uwagę na fakt przeoczony jakoś przez skrajnych pesymistów. Mimo braku pustyni do wędrowania, mimo całego bagażu ludzkich zawiści, uraz i fobii Polska należy do niedużej grupy krajów udanej postkomunistycznej transformacji (której inni nam zazdroszczą). Zadyszka ostatnich siedmiu, ośmiu lat, wynikająca z regresu instytucjonalnego, nie zmienia znacznie tej oceny (chociaż oczywiście mogłoby być lepiej, jak na przykład w Estonii). To do Polski, Czech, Estonii i Słowenii, na Węgry i Słowację płyną zagraniczne inwestycje. To tu szuka się coraz bardziej nie tylko względnie taniej siły roboczej, ale i coraz wyższych kwalifikacji. I to mimo deformacji państwa, klientelizmu politycznego, przerostu socjalu, barier regulacyjnych i korupcji...

Co w duszy gra
Na innej konferencji (tym razem w Ameryce), bynajmniej nie poświęconej postkomunizmowi, pewien socjolog, przedstawiając wyniki analizowanych przez siebie badań, stwierdził, że "ludzie myślą rozłącznie". Było to - jak wynikało z treści jego wystąpienia - dyplomatyczne stwierdzenie, że ludzie często nie widzą nawet prostych zależności między odpowiedziami na poszczególne pytania. Ta "rozłączność" myślenia bije w oczy w odpowiedziach na ankietę. Oczywiście, można rozważać, czy obok słabej zdolności kojarzenia istnieją jakieś inne przyczyny tego stanu rzeczy i odpowiedź będzie pozytywna. Ludzie mają jakieś przekonania, w coś wierzą i ta wiara daje znać o sobie przy różnych okazjach, czasem w działaniu, a czasem w wypowiedziach. Podejrzewam, że w dyskutowanych tutaj kwestiach liczne wypowiedzi sygnalizują, co tam komu bulgoce w dutkach.
I tak, większość wbiła sobie w głowę, że prywatyzacja to złodziejstwo, okradanie biednych czy rozkradanie majątku narodowego (66,5 proc. respondentów ankiety dotyczącej wiedzy ekonomicznej Polaków uważa, że "raczej tak" lub "zdecydowanie tak"). Albo że prywatyzacja to likwidowanie przedsiębiorstw państwowych przynoszących zyski (64,3 proc.) po to, by wzbogaciły się pojedyncze osoby (aż 71,4 proc.). Czarna rozpacz, powiedziałby (i już zresztą powiedział!) niejeden pesymista. Tymczasem gdy już ktoś taki odpowiedział na zasadzie odruchu Pawłowa i wyrzucił z siebie, co mu tam w duszy gra, raptem normalnieje i w innej serii pytań dotyczących prywatyzacji śpiewa zupełnie inaczej. Aż 65,9 proc. uważa, że prywatyzuje się po to, aby przedsiębiorstwa były bardziej wydajne, aby poprawić zarządzanie (58,5 proc.) bądź poprawić jakość produkcji (53,5 proc.).
Tak samo ankietowany delikwent nie zauważa rozłączności myślenia, gdy wyraża przekonanie, że państwo powinno regulować zróżnicowanie zarobków (aż 78 proc.), a znowu gdzie indziej zgadza się z poglądem, że o zróżnicowaniu zarobków powinien decydować wolny rynek - nie powinny być ograniczane (56,9 proc.). W badaniach Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Zarządzania takich "rozłączności" jest wiele. I odnosząc się do tego zjawiska, chciałbym przedstawić czytelnikom dwa komentarze. Myślenie rozłączne, by trzymać się tego dyplomatycznego sformułowania, nie jest ani zjawiskiem nie znanym gdzie indziej, ani nowym.
Obserwować je mogli czytelnicy "Wprost" w kolejnych, publikowanych przez wiele lat tzw. Barometrach "Wprost". W jednym z nich zapytano na przykład, czy wielkie przedsiębiorstwa, którym grozi bankructwo, powinny otrzymywać dotacje z budżetu państwa. I 72 proc. dobrych ludków powiedziało, że tak. Ale na pytanie, czy zaakceptowaliby podwyższenie podatków, aby państwo miało z czego dotować zagrożone bankructwem przedsiębiorstwa, aż 70 proc. odpowiedziało, że nie... Oczywiście, lepiej byłoby, gdyby większość społeczeństwa myślała "złącznie", czyli więcej rozumiała z otaczającej rzeczywistości. Ale jest tak, jak jest i należy się cieszyć z tego, że większość myśli rozłącznie. Zdecydowanie wolę "rozłączniaka", którego być może da się przekonać do tej części jego rozłącznych poglądów, która ma sens ekonomiczny, niż kogoś o wewnętrznie spójnych, lecz bezsensownych poglądach w stylu cytowanego już Chomsky'ego i typków "chomskopodobnych"!

Kombinatoryka
Mówiąc o kombinatoryce, nie mam na myśli działu matematyki, lecz skłonność do kombinowania - tutaj do rozważania, jaka odpowiedź mogłaby w praktyce przynieść jakieś korzyści. To syndrom "chytrego niewolnika". Jeśli jest świadom tego, że ma niewielkie kwalifikacje i pracuje niezbyt wydajnie, nie zaakceptuje odpowiedzi, że niskie zarobki biorą się z braku odpowiednich kwalifikacji i wykształcenia (tylko 39,3 proc. ankietowanych odpowiada "raczej tak" lub "zdecydowanie tak"), a jeszcze mniej (tylko 28,5 proc.) uważa, że niskie zarobki biorą się z niskiej wydajności wykonywanej pracy. ZĘtych samych przyczyn większość zaakceptuje pogląd, że państwo powinno regulować zróżnicowanie zarobków, licząc na to, że jeśli tak będzie, to oni dostaliby więcej, niż zasługują, z uwagi na kwalifikacje i wydajność. Od takiej "kombinatoryki" roi się w odpowiedziach na ankietę.
I wreszcie na koniec naszych rozważań nie sposób pominąć zjawiska najtrudniejszego do przełknięcia, a mianowicie bałwochwalstwa - to jest chciałem powiedzieć państwochwalstwa. Wyobrażenia na temat tego, co państwo powinno regulować, są- jak to się na studium wojskowym mówiło o oficerach - głupsze, niż przewiduje regulamin. Z jednej strony mamy długą listę spraw, które państwo miałoby regulować, a nie powinno, jeśli chcemy żyć zamożnie. Z drugiej, ankietowani wieszają psy na politykach i biurokratach, oceniając ich jak najgorzej. Ale nie mamy monopolu na tę porażającą głupotę. W 1992 r. Węgier Janos Kornai, najwybitniejszy ekonomista naszego regionu, napisał poirytowany, że byłoby dobrze, aby ci, którzy domagają się od państwa przejęcia kontroli nad całą gamą zagadnień i obszarów gospodarki, dobrze się zastanowili, od jakiego państwa domagają się regulacji. A jednak mimo konfliktu logicznego i tam, i tu "rozłączniacy" domagają się, by państwo wyciągnęło pomocną dłoń (czy też raczej pazerną łapę!).
Być może to refleks minionego półwiecza? Andrzej Waligórski, nieżyjący już twórca kabaretu Elita, tak mówił - proroczo! - w 1990 r.:
A myśmy wszyscy, uderzmy w piersi się,
wnuki po Marksie i po Engelsie,
którym dawano marny zarobek,
lecz za to tanie wczasy i żłobek,
mieszkanko, choćby i bez klozetu,
bon do stołówki z CRZZ-u,
Jelcza na grzyby albo na narty
i medal złoty, choć gówno warty.
Więc na prywacie rodak się natnie,
bo jak to wszystko zyskać prywatnie?
Okładka tygodnika WPROST: 7/2006
Więcej możesz przeczytać w 7/2006 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 7/2006 (1210)

  • Wprost od czytelników 19 lut 2006 Nieposłuszeństwo nieobywatelskie Nie mogę się zgodzić z Dariuszem Baliszewskim, autorem artykułu "Nieposłuszeństwo nieobywatelskie" (nr 6). Prawo i Sprawiedliwość doszło do władzy dzięki demokratycznym wyboromi na tym... 3
  • Na stronie - Niezgoda buduje 19 lut 2006 Może gdy ogólnonarodowa zgoda zrujnuje nas do szczętu, większość się ocknie, stuknie w głowę i zawoła: "no, no, no!" 3
  • Skaner 19 lut 2006 Dwudziesta olimpiada 1 złoty medal zdobyli Polacy w historii zimowych igrzysk olimpijskich (Wojciech Fortuna w skokach narciarskich w Sapporo w 1972 r.) 3. raz bierze udział w olimpiadzie Adam Małysz, najbardziej znany polski uczestnik igrzysk... 8
  • Dossier 19 lut 2006 LECH KACZYŃSKI prezydent RP "Od prezydenta Busha dowiedziałem się rzeczy, o których nie można przeczytać w prasie, i ja o nich też prasie nie powiem" podczas wizyty w USA JAN ROKITA lider Platformy Obywatelskiej... 11
  • Sawka czatuje 19 lut 2006 12
  • Playback 19 lut 2006 15
  • Poczta 19 lut 2006 Apel aplikantów Ustawa z 30 września 2005 r., nowelizująca prawo o adwokaturze, wytyczyła nowe zasady zdobywania zawodów prawniczych bez wprowadzenia koniecznych przepisów przejściowych. W ten sposób nie... 15
  • Z życia koalicji 19 lut 2006 A rządowi stuknęło 100 dni. Z tego powodu media nie zostawiły na gabinecie Marcinkiewicza suchej nitki, mówiąc, że to wszystko pic na wodę, fotomontaż, a Polacy wręcz przeciwnie - są w Kaziu zakochani. Rodakom nie dziwimy się ani... 16
  • Z życia opozycji 19 lut 2006 Ponieważ Samoobrona i LPR nie są ani w rządzie, ani w opozycji, nie wiemy, co z nimi zrobić. Nie pasują do żadnej rubryki i psują nam koncepcję. W tej sytuacji chyba w ogóle ich wywalimy. Liczymy na to, że naszym śladem... 17
  • Nałęcz - Woń spalenizny 19 lut 2006 Czyjaś pieczeń, zbyt późno wyjęta z politycznego pieca, na pewno się przypali 18
  • Fotoplastykon 19 lut 2006 © Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Najdroższe leki 19 lut 2006 Zostałem pracownikiem koncernu farmaceutycznego po to, by ratować życie, a nie po to, by je zabierać. 20
  • Cnota i prawda 19 lut 2006 W aktach tajnych współpracowników z kręgów krakowskiego Kościoła są budzące odrazę przykłady upadku i zaprzaństwa 28
  • Lustracja przed konfesjonałem 19 lut 2006 Każda informacja o agentach w sutannach musi budzić szczere zdziwienie i zwyczajne zażenowanie 30
  • Pamflet na Polskę 19 lut 2006 Zamiast debatować o zakresie ingerencji państwa w gospodarkę, rozważamy, czy w KRRiT powinno być pięciu, czy dziewięciu członków 32
  • Słabość siły 19 lut 2006 Trawestując słowa kanclerza Kohla, można powiedzieć, że prawica może w Polsce rządzić, ale lewica musi na to najpierw zarobić 36
  • Trochę rządu 19 lut 2006 Każdej decyzji i każdemu działaniu gabinetu Marcinkiewicza trochę brakuje do pełnego sukcesu 39
  • Giełda 19 lut 2006 Hossa Świat Otwarta Europa? Wzrost gospodarczy, zwiększenie zatrudnienia i spadek bezrobocia, ewentualnie utrzymanie go na stałym poziomie to korzyści jakie odniosły Anglia, Szwecja i Irlandia dzięki otwarciu rynków dla... 42
  • Ropowisko 19 lut 2006 Koniec układu monopolizującego rynek naftowy w Polsce? 44
  • Deutsche Wirtschaft? 19 lut 2006 Niemiecka gospodarka zaraża polską wirusem bankructwa 48
  • Mojżesz na polskiej pustyni 19 lut 2006 Polacy nie mogą się wyzbyć mentalności żebraczo-roszczeniowej i podejścia chytrego niewolnika 52
  • Mieszkanie na wierzbie 19 lut 2006 Rząd rozpoczyna program budowy wirtualnych mieszkań dla wirtualnych mieszkańców 56
  • 2 x 2 = 4 - Obrzydzenie 19 lut 2006 Prawo i Sprawiedliwość zawraca Polsk do epoki "sprawiedliwego podziału" 59
  • Supersam 19 lut 2006 60
  • Powrót futra 19 lut 2006 Z 9 do 12 mld dolarów wzrosła w ciągu ostatnich trzech lat wartość sprzedaży futer na świecie. Dlatego w tym sezonie są one podstawą kolekcji niemal wszystkich projektantów i firm odzieżowych. W Polsce - obok marek Simple czy Hexeline -... 60
  • Złota polska wiosna 19 lut 2006 Złoto i kamienie szlachetne wyznaczają trendy w makijażu na nadchodzący wiosenny sezon. Twarz kobiety powinna błyszczeć jak materiał jej modnej sukni. Tom Pecheux z firmy Shiseido, która wprowadza właśnie na polski rynek lśniące... 60
  • Megatelefon 19 lut 2006 Funkcjonalność naszpikowana najnowszymi technologiami zawarta w tradycyjnej, eleganckiej obudowie to zaleta trójzakresowego telefonu SGH-X700 firmy Samsung. Telefon został wyposażony m.in. w aparat fotograficzny o rozdzielczości 1,3... 60
  • Globalny caliber 19 lut 2006 Amerykanie przymierzają się do podboju Europy, no i - zgodnie z zasadą nierozdrabniania się - jeszcze kilku innych kontynentów. Po wielkim sukcesie PT cruisera, który zachwycił karoserią stylizowaną na modele z początku ubiegłego... 60
  • Igrzyska na wybiegu 19 lut 2006 Olimpiada w Turynie to okno wystawowe rynku odzieży sportowej wartego 150 miliardów dolarów 62
  • Labirynt Yoko Ono 19 lut 2006 Znani architekci i rzeźbiarze uświetnili olimpiadę w Turynie budowlami i rzeźbami ze śniegu 66
  • Sławonomika 19 lut 2006 Ekscesy gwiazd wpływają na światową gospodarkę w podobnym stopniu jak Nasdaq 70
  • Żydowski wieszcz 19 lut 2006 Twórca syjonizmu chciał założyć państwo, które będzie pokojowo współistnieć z Arabami i promieniować rozwojem na cały region 74
  • Know-how 19 lut 2006 T. rex z grzebieniem Pysk przodka tyranozaurów zdobił delikatny, żłobiony grzebień kostny - odkryli paleontolodzy. Pochodzący sprzed 150 mln lat szkielet dinozaura Guanlong wucaii (co po chińsku znaczy "koronowany smok... 76
  • Doktor Blagier 19 lut 2006 Co czwarty lekarz sprzeniewierza się przysiędze Hipokratesa 78
  • Pigułka czasu 19 lut 2006 Wystarczy zwiększyć poziom neuroprzekaźnika mózgu, by wydłużyć dobę do 25 godzin! 82
  • Plaga peloponeska 19 lut 2006 Epidemie od czasów starożytności pochłaniają więcej ofiar niż wojny 84
  • Bez granic 19 lut 2006 Dramat Kenii Ostatni raz deszcz padał tu 14 miesięcy temu. "Trwał krótko i szybko wsiąkał w wysuszoną ziemię" - mówią Kenijczycy. Kraj dotknęła największa klęska suszy od uzyskania niepodległości w 1963 r.... 86
  • Dialog cywilizacji? 19 lut 2006 Fundamentaliści islamscy dobijają Europę jej własną bronią - poprawnością polityczną 88
  • Rozważni, nie romantyczni 19 lut 2006 Prezydent Kaczyński między wilsonizmem a hamiltonizmem 92
  • Tele-Berlusconi 19 lut 2006 We włoskiej polityce wygrywa mistrz spektaklu 94
  • Bolek i Lolek kontra Łukaszenka 19 lut 2006 Na Białorusi świat tłumaczą szpiegowskie seriale 96
  • Wolne Kosowo 19 lut 2006 W bałkańskim kotle znów zaczyna wrzeć 97
  • Wojny lodowe 19 lut 2006 Rozpoczął się wyścig o energetyczne skarby Arktyki 98
  • Menu 19 lut 2006 WYDARZENIE ŚWIAT World Press Groza Nic się na naszej planecie nie zmieniło - to wniosek z 49. już edycji World Press Photo. Wojny, kataklizmy, głód, przemoc i nędza - oto obraz najczęściej pokazywany przez fotoreporterów.... 100
  • Recenzje 19 lut 2006 102
  • W starym kinie 19 lut 2006 "Good Night, and Good Luck" to podróż w czasie do lat 50. - zarówno ze względu na czas akcji, jak i artystyczną stylizację na kino tamtej epoki, kiedy poważne filmy były kręcone w surowej czerni i bieli, zwykle zasnutej gęstą... 102
  • Teatrzyk garażowy 19 lut 2006 Powszechnym grzechem rodzimych twórców jest brak samokrytyki i nadwyżka samozachwytu. W Łodzi padł jednak rekord - młody reżyser, zakochany zarówno w "Pawiu królowej" Doroty Masłowskiej, jak i we własnych umiejętnościach,... 102
  • Diabelskie manipulacje 19 lut 2006 "Montaż" to pierwsza powieść Władimira Wołkowa opublikowana w Polsce, co może o tyle budzić zdziwienie, że jest to pisarz nie tylko doskonały, ale i niezwykle czytelniczo atrakcyjny. Francuz, z pochodzenia Rosjanin, jest autorem... 102
  • Jazz a sprawa polska 19 lut 2006 Chyba już tylko studenci polonistyki i ich profesorowie wiedzą, że "Anhelli" to skomplikowany, pełen ukrytych sensów poemat prozą Słowackiego, dziejący się wśród politycznych zesłańców na Sybirze. Dzieło to, rzecz o... 102
  • Mądra blondynka 19 lut 2006 Od Mieci Ćwiklińskiej po Mariusza Szczygła: tradycji dumb blond mogliby nam pozazdrościć nawet Amerykanie 104
  • Truman show 19 lut 2006 "Z zimną krwią", dzieło życia Trumana Capote'a, stało się przyczyną jego upadku 108
  • Górna półka - Postny karnawał 19 lut 2006 Studenci, emeryci, biznesmeni i kryminaliści. Którzy z nich częściej odwiedzają agencje towarzyskie? 110
  • Pazurem - W deszczu, pod wiatr 19 lut 2006 Parada szuj, alkoholików i debili to obraz, jaki pojawia się na hasło "dziennikarz w polskim kinie" 112
  • Ueorgan Ludu 19 lut 2006 TRYBUNA PRZYMIERZA MIĘDZY DAWNYMI A MŁODYMI Nr 7 (173) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 13 lutego 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza Koalicja kija i marchewki - z przewagą kija Pora na marchewkę Po zawarciu koalicji PiS z Samoobroną i LPR -... 113
  • Skibą w mur - Felietoniści w akcji 19 lut 2006 Wśród gromkich oklasków Numerem Roku został numer telefoniczny do Radia Maryja 114

ZKDP - Nakład kontrolowany