Naród Europejczyków?

Naród Europejczyków?

Dodano:   /  Zmieniono: 
Europy nie łączy wspólne doświadczenie i wspólne rozumienie przeszłości
 W Unii Europejskiej wciąż odżywają pomysły, aby stworzyć podstawy bardziej jednolitej europejskiej tożsamości. Rodzą się zwykle w chwilach niepewności i kryzysu. Tak jest i teraz, gdy przynajmniej część Europy czuje się zagrożona dominacją USA w świecie oraz narastającą konkurencją ekonomiczną ze strony nowych państw członkowskich z Europy Środkowej i Wschodniej. Nową próbą stworzenia bardziej jednolitej europejskiej tożsamości stała się preambuła traktatu konstytucyjnego, napisana pod dyktando Valéry'ego Giscarda d'Estaing.

Preambuła nieporozumień
Preambuła powstała na podstawie dwóch głównych źródeł, z których czerpie każda narodowa tożsamość. Po pierwsze, zawiera odniesienie do europejskiej wspólnoty losu, co zakłada, że obywateli różnych państw łączą wspólne zadania w tworzeniu przyszłości: "Narody Europy (...) coraz bardziej zjednoczone zdecydowane są wykuwać wspólną przyszłość". Jak zauważa socjolog i politolog Armin von Bogdany, wspólnota losu "zakłada, że wyzwania przyszłości nie odnoszą się do konkretnych grup ludzi; to wszyscy Europejczycy postrzegają przyszłość jako zasadniczo wspólne wyzwanie".
Pojawienie się w preambule pojęcia wspólnego losu może zaskakiwać, bo należało ono do podstawowych terminów opisujących kolektywną tożsamość w ramach państwa narodowego w XIX wieku. Każda narodowa samodefinicja z tamtego okresu zakładała, że naród jest specyficzną wspólnotą kierującą się niepowtarzalną misją, która wypełniała się przez wpływ na losy innych narodów. Pojawienie się tej koncepcji w obrębie integracji europejskiej może sygnalizować zamysł "unarodowienia" i "upaństwowienia" UE na modłę państw narodowych.
Po drugie, autorzy preambuły odwołali się do innego źródła wspólnej tożsamości - wspólnej pamięci. Kierując się sugestią m.in. Polski, podczas konferencji międzyrządowej zmieniono fragment tekstu preambuły, zastępując wyrażenie "zjednoczona Europa" określeniem "Europa zjednoczona po gorzkich historycznych doświadczeniach". Ta zmiana nie była jedynie wyrazem pragmatycznego nastawienia, które kazało ograniczyć optymizm przebijający przez prawie każde zdanie tekstu. Chodzi o przekonanie, że Europę łączy wspólne doświadczenie i rozumienie przeszłości.
Odwołanie się w preambule traktatu konstytucyjnego unii do wspólnego europejskiego doświadczenia przeszłości i wspólnej przyszłości prowadzi do idei europejskiej tożsamości. W tym sensie preambuła sugeruje nie tylko możliwość, ale także konieczność takiej wspólnej tożsamości. Autorzy tekstu starają się udowodnić, że wspólna przeszłość i przyszłość może łączyć emocjonalnie Europejczyków niezależnie od ich przynależności narodowej. To przywiązanie to coś znacznie więcej niż wyznaczenie instytucjom UE nowych zadań w przyszłości czy też przekonanie, że zanim rozpoczęła się integracja europejska, istniała europejska historia.
Do tej pory w publicznym dyskursie na temat europejskiej tożsamości, która miała się przyczynić do urzeczywistnienia integracji europejskiej, dominowały na Zachodzie trzy wątki: pierwszy to wyjście z koszmaru wojen religijnych XVII wieku, które symbolizuje pokój westfalski, drugi to europejskie oświecenie, trzeci zaś to zwycięstwo demokracji i praw człowieka nad nazizmem w XX wieku. Jak z perspektywy rozszerzonej unii przedstawiają się te trzy eksponowane dotychczas wątki, które miały tworzyć zręby europejskiej tożsamości?

Europa ponowoczesna
Pokój westfalski, który zakończył okres krwawych wojen religijnych w XVII wieku, często jest postrzegany jako pierwszy krok na drodze do zbudowania integracji europejskiej w drugiej połowie wieku XX. Z tej perspektywy przestrzeń między wojną trzydziestoletnią a UE przedstawia się jako przejrzysty, logiczny proces prowadzący od nowożytnej koncepcji państwa suwerennego z określonym centrum sprawowania władzy i granicami terytorium do integracji europejskiej jako nowoczesnej koncepcji postsuwerennej i postnarodowej organizacji, rozciągającej się ponad terytorialne, państwowe granice ustalone w Europie.
Odwoływanie się do pokoju westfalskiego w debatach nad europejską tożsamością kryje różne, nie zawsze dające się pogodzić motywy. Pokój westfalski jest interpretowany jako wydarzenie, które za sprawą jednoznacznie religijnych przesłanek wojny trzydziestoletniej zdecydowało o definitywnym zerwaniu w Europie z koncepcją chrześcijańskiego, uniwersalnego porządku w polityce międzynarodowej i zastąpieniu jej wizją porządku zsekularyzowanego suwerennych państw (ius publicum europaeum). Taka pozytywna interpretacja, w myśl której koniec wojny trzydziestoletniej oznaczał przejście od Europy przednowoczesnej (tutaj znaczy to: chrześcijańskiej) do Europy nowoczesnej suwerennych państw, często spotyka się z krytyką tych, którzy wskazują, że pokój westfalski zapoczątkował porządek oparty na zasadzie równowagi sił. Okazał się on wyjątkowo mało odporny na agresję państw silnych wobec słabszych, o czym Polacy przekonali się pod koniec XVIII wieku, stając się ofiarą trzech rozbiorów. A w XIX wieku doprowadził do kolonializmu i nacjonalizmu, które zaowocowały w XX wieku dwiema wojnami światowymi.
Pokój westfalski zapoczątkował w Europie okres nowożytnego odejścia polityki od religii i ostatecznego uniezależnienia się suwerennego państwa od Kościoła. Równocześnie jednak otworzył drogę do "darwinizmu" w stosunkach między państwami. Lekarstwem na te zagrożenia ma być integracja europejska, oznaczająca - jak wyraził to Joschka Fischer, były niemiecki minister spraw zagranicznych - odejście od nowożytnej koncepcji państwa narodowego, która przyniosła Europie dwie krwawe wojny światowe. Mówiąc inaczej: integracja jako projekt ponowoczesny i postnarodowy ma być odpowiedzią na kompromitację idei suwerennego państwa narodowego w XX wieku.
Z polskiej perspektywy taka wykładnia europejskich dziejów brzmi dziwnie, nie tylko dlatego że w Polsce koncepcja suwerennego państwa narodowego nie mogła się skompromitować w XX wieku. Przede wszystkim w wypadku Polski owa logika przejścia, którą miał zainicjować pokój westfalski, od chrześcijańskiej Europy przednowoczesnej do nowoczesnej Europy suwerennych państw narodowych po nieuniknione pojawienie się postnowoczesnej Europy zintegrowanej, nie funkcjonuje i jest obca. Powód jest prosty. Nowożytny model państwa terytorialnego ze scentralizowaną władzą suwerenną i restrykcyjnym rozdzieleniem religii od polityki nigdy się w Polsce nie przyjął. Przyczyną tego było silne przekonanie obywateli I Rzeczypospolitej, że mają własny sposób organizowania politycznej przestrzeni, lepszy niż obowiązujący w Europie Zachodniej. Kiedy po wojnie trzydziestoletniej kształtował się w Europie nowy typ porządku między suwerennymi państwami, w Europie Środkowej i Wschodniej Polacy, Rusini, Ukraińcy, Litwini i zamieszkujący Prusy Wschodnie Niemcy woleli praktykować model współpracy opartej na "pokojowej federalizacji" narodów, wielonarodowościowej koncepcji obywatelstwa oraz symbiotycznej obecności religii w życiu publicznym.

Różne oświecenia
Jeśli się przyjrzeć wystąpieniom polityków i intelektualistów z UE, oświecenie jest najczęściej przytaczanym wydarzeniem z europejskiej historii jako punkt zwrotny w ewolucji Europy. G?nter Verheugen zauważa: "Zgadzam się, że każdy może kultywować swoją tożsamość, ale musimy też mieć coś, co nas wszystkich łączy, niezależnie od naszych chrześcijańskich, żydowskich, muzułmańskich czy jeszcze innych korzeni. Tym czymś jest bez wątpienia nasza jednoznaczna akceptacja dla wartości oświecenia". Z takim właśnie przeświadczeniem przewodniczący Konwentu Europejskiego Valéry Giscard d'Estaing napisał projekt preambuły do traktatu konstytucyjnego, w którym przypisał oświeceniu podstawowe znaczenie dla europejskiej tożsamości. Z kolei dwaj filozofowie, Niemiec J?rgen Habermas i Francuz Jacques Derrida, na fali antyamerykańskich protestów w 2003 r. opublikowali w europejskich gazetach manifest "Odnowa Europy", w którym oświecenie uczynili fundamentem europejskiej samoświadomości.
W wypadku oświecenia trudno byłoby zaprzeczyć, że jest ono jednym z ważniejszych wydarzeń w historii Europy i istotnym elementem europejskiej tożsamości. Należy jednak zadać pytanie, jakie oświecenie mają na myśli politycy i intelektualiści, którzy tak chętnie je przywołują. Które oświecenie - ich zdaniem - stanowi fundament dzisiejszego "konstytucjonalizowania" UE? Pytanie jak najbardziej na miejscu - amerykańska filozof Gertrude Himmelfarb w swej ostatniej książce "The Roads to Modernity" przypomina przynajmniej o trzech ważnych oświeceniowych tradycjach Europy: francuskiego oświecenia rozumu, brytyjskiego oświecenia społecznej cnoty i amerykańskiego oświecenia wolności (wyrosłego na gruncie europejskiej tradycji i filozofii). My moglibyśmy dodać tradycję polskiego oświecenia, które łączyło polityczny republikanizm dawnej Rzeczypospolitej z wizją nowoczesnego państwa zawartą w pierwszej spisanej w Europie konstytucji.
Europa jest zbudowana na różnych oświeceniach, których koncepcje nie do końca dają się z sobą pogodzić. W tym sensie nie ma jednego europejskiego oświecenia, z którego idei moglibyśmy wyciągnąć praktyczne wnioski dla funkcjonowania UE lub pożądanej formy jej konstytucji. Na przykład radykalny postulat laicyzacji sfery publicznej zawarty m.in. w preambule traktatu konstytucyjnego można wywieść z tradycji francuskiego oświecenia, lecz jest on sprzeczny z tradycją oświecenia brytyjskiego czy polskiego.

Owoce wojny
Teoretycy integracji europejskiej powszechnie zgadzają się, że to właśnie doświadczenie II wojny światowej było głównym motywem rozpoczęcia w latach 50. w Europie Zachodniej projektu integracyjnego. "Nie ma wątpliwości, że po II wojnie światowej wielu polityków i intelektualistów uznało, że należy przezwyciężyć fatum europejskiej historii przez powrót do europejskiego humanizmu, oświecenia i tradycji demokratycznych" - zauważają Franz C. Mayer i Jan Palmowski, analizując elementy dzisiejszej tożsamości w Europie. W tym kontekście integracja europejska z ponadnarodowymi instytucjami oraz naciskiem na system praw człowieka wydawała się "owocem II wojny światowej", a dokładniej - bezpośrednią odpowiedzią na jej skutki. Jeżeli jednak spojrzeć dzisiaj z perspektywy państw Europy Środkowej i Wschodniej na ów oczywisty związek między doświadczeniem ostatniej wojny a projektem integracyjnym, pewne jego elementy mogą się wydać dwuznaczne.
Integracja była dotychczas postrzegana jako demokratyczna odpowiedź międzynarodowej wspólnoty prawa na wciąż odnawiające się zagrożenie, że w Europie może się odrodzić nowa forma nazistowskiego radykalizmu. Jeśli prześledzić dokładnie reakcje instytucji unijnych w 2000 r. na koalicję populistycznej partii liberalnej FPÖ z partią ludową i na skandaliczne wypowiedzi lidera populistów Jörga Haidera, nie można mieć wątpliwości co tego, że głównym celem UE miało być reagowanie na niebezpieczeństwa płynące ze strony odradzających się nacjonalizmów i populistycznej prawicy.
Taka interpretacja sensu i zadań integracji europejskiej, wypływająca z historycznego doświadczenia nazizmu i przezwyciężenia go przez demokratyczne narody, jest dziś szczególnie bliska niemieckiej opinii publicznej i niemieckiemu politycznemu establishmentowi z oczywistych powodów. Chodzi o takie uzasadnienie demokratycznych instytucji, aby nadal jawiły się jako zabezpieczenie przed nazistowską recydywą. Od kiedy jednak w unii znalazły się kraje "zza dawnej żelaznej kurtyny", interpretacja integracji europejskiej jako odpowiedzi na nazizm wydaje się niewystarczająca, aby stworzyć silne poczucie przynależności. Wyklucza ona bowiem fundamentalne dla nowych krajów członkowskich doświadczenie komunistycznego totalitaryzmu, który obok nazizmu ukształtował pamięć historyczną tej części Europy. Może się okazać, że proste poszerzenie obowiązującej dotychczas wykładni, zgodnie z którą integracja europejska to odpowiedź na nazizm, o doświadczenie komunizmu, nie będzie wcale łatwe i wywoła kontrowersje. Tak stało się w ostatnim czasie, kiedy łotewska minister spraw zagranicznych Sandra Kalniete stwierdziła na publicznym spotkaniu w Niemczech, że komunizm był tak samo zbrodniczym systemem jak nazizm, czym wywołała gorący sprzeciw niemieckich słuchaczy. Zapewne z podobnych powodów niemiecka prasa nieprzychylnie przyjęła propozycję niektórych posłów Parlamentu Europejskiego, aby obok swastyki zabronić publicznego używania symbolu sierpa i młota, uznając to za przesadę.


 
Günter Verheugen:
"Zgadzam się, że każdy może kultywować swoją tożsamość, ale musimy też mieć coś, co nas wszystkich łączy, niezależnie od naszych chrześcijańskich, żydowskich, muzułmańskich czy jeszcze innych korzeni. Tym czymś jest bez wątpienia nasza jednoznaczna akceptacja dla wartości oświecenia"

Daniel Cohn-Bendit,
eurodeputowany, jeden z przywódców rewolty w 1968 r., podczas debaty w sprawie upamiętnienia 60. rocznicy wyzwolenia obozu w Auschwitz:
"W Parlamencie Europejskim nikt nie mówi o odpowiedzialności Polaków, ale ponieważ oni bardzo się tego obawiają, więc wywołali debatę"

Martin Schulz,
lider frakcji socjalistycznej w Parlamencie Europejskim, w przemówieniu o homofobii:
"Liga Polskich Rodzin, Vlaams Belang w Belgii, a niegdyś naziści w Niemczech. Nie możemy tego tolerować!"

Josep Borrell,
przewodniczący Parlamentu Europejskiego, odpowiadając na prośbę polskich posłów o upamiętnienie minutą ciszy rocznicy zbrodni katyńskiej:
"W unii jest 25 krajów, każdy z nich ma przeszłość. Gdybyśmy chcieli honorować minutą ciszy każdą zbrodnię, cały czas byśmy milczeli"
Więcej możesz przeczytać w 23/2006 wydaniu tygodnika e-Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 23/2006 (1226)

  • Na stronie - Głową! Z głową! 11 cze 2006 Bez zmierzenia się z przeszłością trudniej mierzyć się z przyszłością 3
  • Skaner 11 cze 2006 SKANER POLSKA PARADA RÓWNOŚCI Nie lękajcie się? Pod hasłem "Nie lękajcie się", symbolem pontyfikatu Jana Pawła II, zamierzają demonstrować niektórzy geje podczas Parady Równości. Szymon Niemiec, który firmuje to... 6
  • Sawka czatuje 11 cze 2006 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 8
  • Playback 11 cze 2006 Premier Kazimież Marcinkiewicz i Ludwik Dorn, minister spraw wewnętrznych i administracji © A. CHEŁSTOWSKI/FORUM 14
  • Poczta 11 cze 2006 OŚWIADCZENIE Wzwiązku z publikacjami w mediach dotyczącymi współpracy środowiska dziennikarskiego z tajnymi służbami PRL, w których to publikacjach pojawiło się moje nazwisko, pragnę poinformować, że podjąłem kroki prawne w tej... 14
  • Ryba po polsku - Groteska i obłęd 11 cze 2006 Jeszcze trochę pedagogiki użytkowej, w którą włączył się Kościół, i Polacy zatracą instynkt sprawiedliwości 15
  • Z życia koalicji 11 cze 2006 Urocze. Ze trzy lata dziennikarze szukali kwitów na Andrzeja Urbańskiego, a tu na dzień przed kongresem PiS orły z "Rzeczpospolitej" opisały, jak to znany z ascezy Urbański robił interesy z oskarżanym o korupcję SLD-owskim... 16
  • Z życia opozycji 11 cze 2006 Na promocji książki o braciach Kaczyńskich opozycja nie była reprezentowana zbyt licznie, ale jednak była. Największą furorę zrobił eurodeputowany PO Marek Torzewski - ten, który kiedyś zastanawiał się, czy startować z platformy, czy... 17
  • Nałęcz - Na spalonym 11 cze 2006 Lewica musi przepędzić ze swych szeregów złe duchy w rodzaju Kwiatkowskiego i Czarzastego 18
  • Fotoplastykon 11 cze 2006 Henryk Sawka (www.przyssawka.pl) 19
  • Dobrze, ale z zacięciami 11 cze 2006 Rozmowa z Lechem Kaczyńskim, prezydentem Polski 20
  • Kapłani zniewolenia 11 cze 2006 Hierarchów Kościoła na razie przerasta problem lustracji 26
  • Barbarzyńcy w archiwum 11 cze 2006 Nie ma dzikiej lustracji, lecz jest dzika wolność dla przeciwników jawności życia publicznego 30
  • Telewizja moralnego niepokoju 11 cze 2006 Prezes Wildstein czyści z siłą wodospadu 32
  • Lewolucjonista 11 cze 2006 Sławomir Sierakowski ma pomysł dobry na manifę, ale nie na walkę o władzę 36
  • Giełda 11 cze 2006 Hossa Świat Wolność dla SMS-ów Komisja Europejska odrzuciła pomysł francuskiego prawicowego eurodeputowanego Alaina Lamassoure'a, by opodatkować SMS-y i e-maile wysyłane przez obywateli UE. Kwota 1,5 eurocenta od każdego wysłanego SMS-a... 40
  • Bliźniaczka Gilowskiej 11 cze 2006 Ministerstwo Finansów połyka podatników 42
  • Pomost do bankructwa 11 cze 2006 Związki zawodowe chcą o 770 tysięcy zwiększyć liczbę najmłodszych na świecie polskich emerytów 48
  • Kill Bill 11 cze 2006 Bill Gates wrócił z wcześniejszej emerytury, by powstrzymać upadek Microsoftu 52
  • VolksAudi 11 cze 2006 Audi szybko goni BMW i Mercedesa 56
  • 2 x 2 = 4 - Państwo pozorne 11 cze 2006 Siła nowoczesnego państwa bierze się z aktywnego uczestnictwa wolnych obywateli w rządzeniu 60
  • Supersam 11 cze 2006 62
  • Odkrycie Madonny 11 cze 2006 28-letni belgijski projektant Olivier Theyskins, tworzący dla obchodzącej w tym roku 75-lecie istnienia marki Rochas, otrzyma tegorocznego prestiżowego Oscara Mody amerykańskiej akademii CFDA dla najlepszego kreatora na świecie. 450-osobowe... 62
  • Rolki na wertepy 11 cze 2006 Piasek, trawnik, wertepy - nawierzchnia, którą przeklinają właściciele rolek, przestaje być uciążliwa. W landrollerach - rolkach nowej generacji - można jeździć po każdym podłożu. Od zwykłych rolek różni je rozmiar i kąt... 62
  • Czas awangardy 11 cze 2006 Zegarek to dla Polaków istotny element wizerunku - wynika z badań TNS OBOP dla firmy Timex. Wykazały one też, że co ósmy Polak ma kilka zegarków. W ich doborze stajemy się coraz odważniejsi i chętnie wybieramy czasomierze o nietypowych... 62
  • SPA dla włosów 11 cze 2006 Barbra Streisand, Harrison Ford, Meg Ryan i królowa Jordanii Rania to tylko niektóre słynne klientki Jeana Franćoisa Lazartigue'a - eksperta i założyciela pierwszego prawdziwego spa dla włosów. Od wiosny preparaty i kosmetyki Lazartigue'a... 62
  • Janas - drugi Górski 11 cze 2006 Czy Polska wróci z medalem z niemieckiego mundialu? 64
  • Zabawy z bronią 11 cze 2006 W Wielkiej Brytanii, Australii czy Japonii liczba osób zastrzelonych w ciągu roku nie przekracza 70, w USA przekracza 30 tysięcy 74
  • Jedenaste: zwalczaj Żyda 11 cze 2006 Endecy po śmierci Piłsudskiego zamarzyli o powrocie do władzy. Politycznym taranem stała się agresja przeciw Żydom 78
  • Pełzający antysemityzm 11 cze 2006 We Francji, Niemczech czy Holandii antysemityzm jest większym problemem niż w Polsce 82
  • Afrodyzjak wierności 11 cze 2006 Najwięcej przyjemności z seksu czerpią ludzie z wysokim poziomem inteligencji seksualnej, czyli nie zmieniający partnera 84
  • Drugi atak wietnamki 11 cze 2006 Ludzi zabijają dwie nowe odmiany ptasiej grypy 88
  • Ocean obcych 11 cze 2006 Życie rozwija się nawet na dnie rowów oceanicznych, w których utonąłby Mount Everest 92
  • Bez granic 11 cze 2006 Hadisa jak My Lai Amerykanie mają w Iraku coraz większe kłopoty. Tygodnik "Time" opublikował zdjęcia z filmu irackiego studenta dziennikarstwa, który sfilmował interwencję marines w miejscowości Hadis nad Eufratem. Film... 96
  • Naród Europejczyków? 11 cze 2006 Europy nie łączy wspólne doświadczenie i wspólne rozumienie przeszłości 98
  • Wywiad prasowy 11 cze 2006 Afera z inwigilacją mediów w RFN skompromitowała tajne służby i samych dziennikarzy 102
  • Czeski film 11 cze 2006 Co trzeci Czech nie ma nic przeciwko temu, by rządzili komuniści 106
  • Komuniści bez paliwa 11 cze 2006 Rozmowa z Andriusem Kubiliusem, byłym premierem Litwy, liderem opozycji i kandydatem na premiera 108
  • Menu 11 cze 2006 KRÓTKO PO WOLSKU Hetero-Putin i inni Co kraj, to obyczaj. W Moskwie dość brutalnie rozgoniono demonstracje gejów, mimo że na Zachodzie sierp i młot jak najbardziej do tęczowej flagi pasują. Ciekawe, czy ktoś będzie za to szykanować... 110
  • Recenzje 11 cze 2006 POLEMIKA "Wprost" bez płaszczyka Roman Pawłowski to naczelny promotor Jana Klaty i ochotniczy rzecznik prasowy. Przy każdej kolejnej premierze wygłasza peany na cześć reżysera, a i przy tekstach na inny temat o artyście nie... 112
  • Jarrett, fortepian i woda 11 cze 2006 Solowe improwizacje pianisty Keitha Jarretta od lat dzielą krytyków, którzy twierdzą, że to, co gra, to muzyczny blamaż. Kłopot w tym, że muzyczną improwizację ciężko jest wtłoczyć w jakieś stylistyczne ramy. Tym bardziej że... 112
  • Wyznanie odrzuconych 11 cze 2006 Kiedy wszystko wskazywało na to, że premierem Polski zostanie Jan Rokita, Michał Karnowski i Piotr Zaremba zaryzykowali przeprowadzenie z nim wywiadu rzeki. Gdy prezydentem został Lech Kaczyński, a jego brat kieruje największą partią,... 112
  • Historia euforii 11 cze 2006 To było pierwsze niezależne od władz pismo w PRL. Pierwszy numer rozszedł się w nakładzie 500 tysięcy egzemplarzy w ciągu paru godzin. Pod kioskami ustawiały się kolejki, a co bardziej zaradni usiłowali przekupić kioskarzy, by spod... 112
  • Paryż na bis 11 cze 2006 Wolter, Rousseau, Diderot by li stałymi gośćmi restauracji Procope przy Anc ienne Comédie 13. Żeby tu trafić, trzeba zejść z utartych szlaków 114
  • Górna półka - Telekratyczna oligarchia 11 cze 2006 Polska demokracja ma już prawie 17 lat i lada moment osiągnie pełnoletność. Na tle demokracji amerykańskiej, brytyjskiej czy francuskiej pozostaje małolatem mającym pstro w głowie, a równocześnie szukającym własnej tożsamości.... 118
  • Pazurem - Zamknąć Biskupin! 11 cze 2006 Jogurty reklamujcie w telewizji bez przebitek z Opola 120
  • Ueorgan Ludu 11 cze 2006 Nr 23 (189) Rok wyd. 5 WARSZAWA, poniedziałek 5 czerwca 2006 r. Cena + VAT + ZUS + akcyza SZAMAN Z POLSKI PZPN nie zaniedbuje niczego, byzagwarantować nam sukces w piłkarskich mistrzostwach świata. Wzorem niektórych krajów na mundialowych... 121
  • Skibą w mur - Kadra narodowa 11 cze 2006 W LPR niezwykle ciężko o kogoś, kto nie był kibolem czy skinem, "który dziwnym gestem zamawia piwo" 122