Wielkie powstanie styczniowe

Wielkie powstanie styczniowe

Jutro [22 stycznia – red.] mija 150 lat od wybuchu powstania styczniowego. Polacy, jak zwykle, wracają do nonsensownej dyskusji, czy można było wygrać, czy warto było walczyć. Wygrać nie można było, bo nikt w Europie nie chciał wówczas wolnej Polski, a walczyć zapewne nie było warto, skoro nie można było wygrać. Czy to jest już koniec rozmowy o powstaniu styczniowym? Zupełnie nie, jeżeli historię traktujemy poważnie.
Po pierwsze zatem, na powstaniu wyrosło całe pokolenie ludzi, którzy – bez względu na późniejsze poglądy – wzięli w nim udział i w ten sposób polskość zagościła na zawsze w ich sercach i umysłach. Młodzi arystokraci z Galicji, w tym późniejsi stańczycy, jak Stanisław Tarnowski, jechali przez granicę do powstania, chociaż nie musieli, i potem siedzieli dwa lata w austriackich więzieniach. Potem byli posłami, profesorami i wielkimi postaciami polskiego życia intelektualnego.

Po drugie, ci sami ludzie, i grupa innych, na skutek debaty na temat sensu i bezsensu powstania styczniowego rozpoczęli znacznie ważniejszą, kluczową dla rozumienia historii Polski debatę między pesymistami a optymistami, inaczej określaną dyskusją między szkołą krakowską a warszawską. Głównym przedmiotem tej debaty była wina własna albo cudza za rozbiory. Dopiero pisma Tarnowskiego, Szujskiego, Bobrzyńskiego – zwłaszcza jego najsłynniejsze dzieło „Dzieje Polski w zarysie”, które w II Rzeczypospolitej i w pierwszych latach powojennych służyło jako podręcznik w liceach – sprawiły, że Polacy pojęli, iż w końcu XVIII w. byli raczej sprawcami swego marnego losu niż ofiarą bezecnych sąsiadów. Mit ofiary był zgubny. Spojrzenie pesymistyczne umożliwiało myślenie w realistycznych kategoriach politycznych. Bez powstania styczniowego takie myślenie by się nie zrodziło.

Po trzecie, bez powstania styczniowego Bóg wie, jak długo polska szlachta zwlekałaby w zaborze rosyjskim z uwolnieniem chłopów. To prawda, że chłopi byli przeciwko szlachcie i wydawali powstańców Rosjanom, ale dlaczego nie mieliby tego robić. Ich nie traktowano jak ludzi. Po powstaniu styczniowym i na skutek jego przebiegu rozpoczyna się wielka praca nad edukacją polskiego ludu prowadzona przez pozytywistów, a także początkowo przez endecję. „Jeden tylko, jeden cud/Z szlachtą polską, polski Lud” pisał Krasiński, ale wiedział, że to bzdura. Na to trzeba było zapracować i ta praca rozpoczęła się między innymi dzięki powstaniu styczniowemu.

powstaniu styczniowemu. Po czwarte, stosunek do powstania styczniowego pokazał dobitnie, jak liberałowie wszystkich krajów traktują wolność. Liberałowie europejscy, a zwłaszcza angielscy, wielokrotnie (John Stuart Mill) domagali się niepodległości dla państwa polskiego (oraz włoskiego) i natychmiast milkli, kiedy powstawała groźba, że te starania o niepodległość mogą doprowadzić do europejskiej wojny. Na poparcie liberałów w trudnych czasach nigdy nie można liczyć, bo uniknięcie wojny będzie dla nich zawsze celem pierwszym i najwyższym.

Po piąte, na zesłaniu Józef Piłsudski spotykał się z byłymi powstańcami, między innymi z Oskarem Awejde, co w decydującej mierze ukształtowało jego poglądy na relację między socjalizmem a niepodległością. Potem, jest to widoczne w sławnej mowie do legionistów z 1922 r., uczynił z powstania styczniowego, a dokładniej z przedmiotu, jakim była pieczęć ówczesnego powstańczego Tymczasowego Rządu Narodowego, mit założycielski odrodzonej Polski. Na fotografiach z lat 20. jeszcze widzimy staruszków z wielkimi brodami i medalami – to byli powstańcy. A mit ten miał określoną i bardzo korzystną funkcję – jednoczył Polaków. Z 31 sierpnia 1980 r. nie potrafiliśmy, głupcy, takiego mitu skonstruować.

Można to wyliczenie zasług powstania prowadzić dalej, wskazać na skutki gospodarcze i na wspaniałe, chociaż dramatyczne utwory literackie powstałe wokół powstania styczniowego, na malarstwo, ale dość. Kto traktuje historię w kategoriach zwycięstw militarnych, ten i tak nic nie zrozumie, kto jednak potrafi umieścić konkretne wydarzenia w ciągu, w długim trwaniu, tej pojmie, że bez powstania styczniowego nie byłoby nas takich, jacy jesteśmy. I tak jest, mimo że chcielibyśmy się od przeszłości odciąć.

Autor jest filozofem i historykiem idei, profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, założycielem i wieloletnim redaktorem naczelnym „Res Publiki”.

Okładka tygodnika WPROST: 4/2013
Więcej możesz przeczytać w 4/2013 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 6
  • bogu5 IP
    Panie profesorze ! To ludzie myślący tak jak pan byli w przeszłości sprawcami cierpień wielu Polaków i strat materialnych.
    • sympatyk lewicy IP
      Stosunek do powstania jest jednym z ważnych testów wiedzy i kompetencji naszych polityków i tzw.elit.Można mieć krytyczny stosunek do celowości jego wybuchu ale nie można tak jak kierownictwo SLD i PSL udawać że tych partii nie interesuje ta rocznica.Potwierdza to powszechną opinię o nieuctwie i zakłamaniu przywódców tych partii.Za rok międzynarodówka socjaldemokratyczna będzie obchodzić rocznicę wydarzenia ,które było rekcją na zdławienie powstania.Być może Miler nie rozróżnia czerwonych z czasów powstania od czerwonych baronów żerujących na etosie lewicy typu Iwińskiego,Oleksego ,Kwaśniewskiego i Pastusiaka.Oni myślą tylko o dietach europarlamentarzystów.Wstyd i żenada.
      • sympatyk lewicy IP
        Stosunek do powstania jest jednym z ważnych testów wiedzy i kompetencji naszych polityków i tzw.elit.Można mieć krytyczny stosunek do celowości jego wybuchu ale nie można tak jak kierownictwo SLD i PSL udawać że tych partii nie interesuje ta rocznica.Potwierdza to powszechną opinię o nieuctwie i zakłamaniu przywódców tych partii.Za rok międzynarodówka socjaldemokratyczna będzie obchodzić rocznicę wydarzenia ,które było rekcją na zdławienie powstania.Być może Miler nie rozróżnia czerwonych z czasów powstania od czerwonych baronów żerujących na etosie lewicy typu Iwińskiego,Oleksego ,Kwaśniewskiego i Pastusiaka.Oni myślą tylko o dietach europarlamentarzystów.Wstyd i żenada.
        • Pociej IP
          "Po trzecie, bez powstania styczniowego Bóg wie, jak długo polska szlachta zwlekałaby w zaborze rosyjskim z uwolnieniem chłopów" - nie rozumiem jak mógł to napisać profesor.Szlachta to część społeczeństwa a społeczeństwo nie ma takich możliwości.Może to zrobić rząd,król,cesarz lub car.Co się też stało.W poszczególnych zaborach trochę inaczej.
          Jedyna trafna uwaga - "Polacy pojęli, iż w końcu XVIII w. byli raczej sprawcami swego marnego losu niż ofiarą bezecnych sąsiadów" Uwielbiamy czcić własne klęski,przegrane bitwy,przegrane państwo,barykady i szarże.Natomiast pracować sumiennie,płacić rzetelnie podatki,dobrze wychowywać młodzież,być ze wszech miar pragmatykiem a nie fantastą,to nam wychodzi najgorzej.Bóg,Honor i Ojczyzna ??
          • Vlado IP
            Dziękuję Panie Profesorze za wspaniały,mądry artykuł.Proszę o podobny na temat powstania warszawskiego 1944.

            Spis treści tygodnika Wprost nr 4/2013 (1561)

            • Strącani w niebyt 20 sty 2013, 20:00 Mówiąc wprost, upadek ze szczytów na sam dół jeszcze nigdy nie był tak szybki ani tak dramatyczny jak w dzisiejszym świecie. Kiedyś polityka zabijało się gazetą. Dziś gazety już nie nadążają. Internet, media społecznościowe, stale otwarte oko kamery potrzebują świeżych twarzy... 4
            • Kisiel o politykach 20 sty 2013, 20:00 Gala wręczenia Nagród Kisiela 2012 za nami – relację zamieścimy w następnym numerze „Wprost”. Wśród laureatów jest m.in. Tadeusz Mazowiecki, którego Stefan Kisielewski wspominał w „Abecadle” (1987-1989) – spisie anegdot i opinii o ludziach,... 5
            • Modły za Cháveza 20 sty 2013, 20:00 Wenezuela modli się za swojego prezydenta. Zmagający się z rakiem Hugo Chávez nie pokazuje się publicznie od 10 grudnia. 6
            • Marcinkiewicz stracił pracę 20 sty 2013, 20:00 Czy to prawda, że bank Goldman Sachs zwolnił pana z pracy? Pisze o tym „Rzeczpospolita”. Tak, zakończyłem współpracę z Goldman Sachs. Ale prowadzę cały czas działalność gospodarczą, współpracuję z innymi podmiotami... 6
            • Bunga-bunga do wyborów 20 sty 2013, 20:00 W czasie wyborów, które za miesiąc odbędą się we Włoszech, o miejsca w parlamencie ubiegać się będzie ponad sto partii i partyjek. Wśród nich znajdzie się też zarejestrowany właśnie Ruch Bunga-Bunga. Autorem tego określenia jest... 7
            • „Dziadkowie i wnuki. Wspólna historia” 20 sty 2013, 20:00 Pod takim hasłem rusza dziś (21 stycznia) kampania społeczna Fundacji Dzieci Niczyje pod patronem honorowym rzecznik praw obywatelskich prof. Ireny Lipowicz. – Każde dziecko powinno dorastać, mając wokół siebie odpowiedzialnych,... 7
            • Marihuana nie dla dzieci 20 sty 2013, 20:00 Za 30-40 zł każdy może mieć blanta. 7
            • Za tydzień DVD z „Wprost”: „Skok życia” 20 sty 2013, 20:00 Już za tydzień „Wprost” będzie można kupić z filmem „Skok życia” na DVD. Komedia Brada Mirmana to historia grupy paryskich włamywaczy, którzy postanawiają spróbować swoich sił za oceanem. W obcym im Chicago... 7
            • Wszyscy byliśmy ślepi 20 sty 2013, 20:00 Staś Fryczkowski popełnił samobójstwo. W swoim pokoju, wieczorem, tuż przed wigilią. Pod wpływem psychozy ponarkotykowej. był uczniem prestiżowego liceum w Warszawie, Miał 16 lat. Palił od kilku miesięcy. Matka Stasia zdecydowała się przerwać milczenie. zrobiła to dla innych... 10
            • Dzieci odlatują w śmierć 20 sty 2013, 20:00 Pod polskimi szkołami nie stoją dilerzy. Nie muszą, bo marihuanę, najpopularniejszy wśród dzieciaków narkotyk, można załatwić na telefon. 14
            • Cena wolności 20 sty 2013, 20:00 Polskie sądy co roku niesłusznie skazują kilkaset osób. Poszkodowani coraz częściej walczą o to, żeby państwo zapłaciło im za czas spędzony za kratami. Tylko ile właściwie kosztuje wolność? 18
            • Wielkie powstanie styczniowe 20 sty 2013, 20:00 Jutro [22 stycznia – red.] mija 150 lat od wybuchu powstania styczniowego. Polacy, jak zwykle, wracają do nonsensownej dyskusji, czy można było wygrać, czy warto było walczyć. Wygrać nie można było, bo nikt w Europie nie chciał wówczas wolnej Polski, a walczyć zapewne... 23
            • Francuski łącznik za sterami 20 sty 2013, 20:00 Były żołnierz Legii Cudzoziemskiej, oszust bez wykształcenia, alkoholik, podejrzewany o kontakty z obcym wywiadem. Z samolotów jego firmy korzystali premier, prezydent, szefowie partii politycznych. Służby specjalne wolałyby zapomnieć o tej historii. 24
            • Szeryf na pół gwizdka 20 sty 2013, 20:00 Opozycja znów będzie odwoływać ministra zdrowia Bartosza Arłukowicza. I znów się jej nie uda. Tylko czy to dobrze dla szpitali i pacjentów? 28
            • Terlikowski – pomocnik Palikota 20 sty 2013, 20:00 Tomasz Terlikowski jest najlepszym, nawet jeśli tego nieświadomym, PR-owcem polityka, który na antyklerykalizmie próbuje zbudować poważną siłę polityczną. 34
            • Biedaemeryci 20 sty 2013, 20:00 Rok 2045. Francuski emeryt poranną kawę przegryza croissantem i idzie pograć w bule. Brytyjczyk wypija herbatę z mlekiem i idzie na ryby. Niemiecki emeryt po śniadaniu bierze ręcznik i wychodzi na plażę na Majorce. Polak... po porannej toalecie zabiera drugie śniadanie i idzie... 36
            • Umrze za radary 20 sty 2013, 20:00 O braku wyobraźni kierowców, braku wyobraźni władzy i brakach w budżecie mówi minister Sławomir Nowak, dziś ciacho znienawidzone. 40
            • Mama dwóch takich 20 sty 2013, 20:00 Pani Jadwiga była osobą nie z tej epoki, było w niej coś z przedwojennej damy. Miała też wyjątkowy stosunek do ludzi, niespotykaną kulturę osobistą i dystans do siebie. Niesamowita postać – tak wspominają zmarłą matkę braci Kaczyńskich ci, którzy ją dobrze znali. 46
            • Dobry zbój 20 sty 2013, 20:00 Po tym jak Artur Szpilka pobił się z przeciwnikiem na konferencji prasowej, jedni widzą w nim przyszłego mistrza świata, inni zwykłego bandytę. Od czasów Andrzeja Gołoty nie było w Polsce boksera, który wzbudza tyle emocji. 50
            • Pomidorowa pod krzyżem 20 sty 2013, 20:00 Wyrok w sprawie „krzyża w Sejmie” sędziny Alicji Fronczyk można uzasadnić na kilka sposobów. Po pierwsze: „kobiecą skromnością” i ostrożnością. Sędzina nie chciała zostać medialną gwiazdą jak sędzia Tuleya... 52
            • Krzyż a sprawa polska 20 sty 2013, 20:00 Sąd zasugerował Palikotystom, że jeśli chcą zdjąć krzyż z sejmowej sali, powinni wygrać wybory i taką decyzję przegłosować, a nie latać i skarżyć się, że widok krzyża gwałci ich tożsamość, wywołuje nocne koszmary, a w... 53
            • Mali – nowy Afganistan 20 sty 2013, 20:00 Wojna z radykalnym islamem rozgorzała na nowo. Eksperci twierdzą, że czeka nas nowy Afganistan. 54
            • Grzesznik bez skrupułów 20 sty 2013, 20:00 Lance Armstrong przyznał, że jest największym oszustem w historii sportu. Dla wielu Amerykanów jego spowiedź przed Oprah Winfrey była tylko elementem wyrachowanej gry obliczonej na złagodzenie kary. 58
            • Londyn jest nam potrzebny 20 sty 2013, 20:00 Nie wiem, czy w języku polskim istnieje słowo podobne do niemieckiego słowa Geisterfahrer. Wbrew pozorom nie chodzi tu o ducha, o widmo. Chodzi o kierowcę, który myli kierunki na autostradzie i jedzie pod prąd. Z reguły jazda taka kończy się dramatycznym wypadkiem, ale... 61
            • Jaśnie pan kontra Szwejk 20 sty 2013, 20:00 Piwosze przeciw kawoszom. W drugiej turze czeskich wyborów prezydenckich klasa średnia mierzy się z klasą robotniczą. 62
            • Męczennik sieci 20 sty 2013, 20:00 Aaron Swartz. Genialny programista i haker, guru całego pokolenia internautów, w wieku 26 lat popełnił samobójstwo. Sieć kanonizowała go już za życia, teraz został męczennikiem. 64
            • Władca cieni 20 sty 2013, 20:00 Na punkcie jego kosmetyków już oszalała połowa gwiazd Hollywood. Teraz mogą do nich dołączyć pruderyjne muzułmanki. Wojciech Inglot ma szansę na rewolucję w ortodoksyjnym świecie islamu. 66
            • Przerwany lot 20 sty 2013, 20:00 Bajka o samolocie – liniowcu marzeń – zmienia się w koszmar. Dreamliner, który miał wynieść nad chmury Boeinga i LOT, ugrzązł na długo uziemiony w hangarach. 70
            • Bez popity 20 sty 2013, 20:00 Wojciech Smarzowski znów rozlicza polskie grzechy główne. w „Drogówce” opowiada o korupcji, zdradzie i alkoholu. Brutalnie, ale też – jak zwykle – ze współczuciem. 72
            • Złoty chłopiec 20 sty 2013, 20:00 Żyjący wokalista, którego można nazwać królem popu? Być może już o nim zapomnieliście. Justin Timberlake, biały mężczyzna z czarnym głosem, po sześciu latach wraca z nową płytą. 76
            • Toksyczna namiętność 20 sty 2013, 20:00 Zanim zobaczymy Agnieszkę Grochowską w roli Danuty Wałęsy, możemy ją oglądać jako Hannah Arendt w Teatrze Telewizji. 78
            • Tydzień kultury polskiej 20 sty 2013, 20:00 Już niedługo w sklepach powieść Ilony Felicjańskiej „Wszystkie odcienie czerni”. Dużo mięsnych fragmentów tej książki o spazmach i orgazmach opublikował już „Super Express”. Wydaje mi się jednak, że to... 79
            • Patrol filmowy Tomasza Raczka 20 sty 2013, 20:00 Życie Pi Najeżam się za każdym razem, gdy w kinowej kasie biletowej pytają mnie, czy mam swoje okulary do 3D. A gdy odpowiadam, że mam tylko własne, „normalne” – każą mi dopłacać 3 zł za plastikową tandetę. A w... 79
            • Muzyczny ranking Piotra Metza 20 sty 2013, 20:00 Yo La Tengo Fade Sonic Po gatunkowych eksperymentach na poprzednim albumie zespół powrócił na sprawdzone terytoria. A jednocześnie nadal brzmi świeżo i oryginalnie. Na tej płycie słychać niemal wszystkie odmiany gitarowego rocka,... 80
            • Piotr Kofta wie, co czytać 20 sty 2013, 20:00 Naga wyspa. Gułag Tity Božidar Jezernik, przeł. Joanna Pomorska, Joanna Sławińska Czarne 2013 W tej książce pozory mogą mylić. Słoweński historyk i socjolog nie pisze ani o Kambodży czasów Czerwonych Khmerów, ani o maoistowskich... 80
            • Lista przegranych 20 sty 2013, 20:00 Jak zwykle styczniową porą z mojej inicjatywy zebrało się grono prześmiewców, którzy podczas już XX Biesiady Felietonistów ocenili miniony rok, przyznając swe szydercze tytuły. W gościnnych progach gdańskiej restauracji VNS unosiła się frywolna atmosfera, a duch absurdu rodem... 81
            • Bitwa na bitwy 20 sty 2013, 20:00 Pan prezydent Bronisław Komorowski, to jest ten pan, który teraz na każdym zdjęciu stoi bez wąsów, stanął na czele obchodów 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego, wielkiego, patriotycznego, zrywu Polaków. Prawo i Sprawiedliwość... 81
            • Jak długo potrwam 20 sty 2013, 20:00 Podrzucane są tematy – widzom, czytelnikom, dziennikarzom. Robią to politycy, media i pewnie z rzadka służby: „tajne, jawne i dwupłciowe”. To jak rzucanie kości z ochłapem mięsa. I od razu kłębowisko. Zwykle stoję... 82
            • Perspektywy na rok 2013 - Kompania dobra na kryzys 20 sty 2013, 20:00 Węgiel pozostanie surowcem stanowiącym o bezpieczeństwie energetycznym Polski - mówi Joanna Strzelec-Łobodzińska, prezes zarządu Kompanii Węglowej. 83
            • Perspektywy na rok 2013 - Po pierwsze, jakość 20 sty 2013, 20:00 To będzie kolejny dobry rok dla Konspolu. To przekonanie wiążę przede wszystkim z wielkością naszej produkcji i jej jakością – mówi Kazimierz Pazgan, prezes i założyciel firmy. 86
            • Perspektywy na rok 2013 - Zadyszka rynku leków 20 sty 2013, 20:00 Rok 2012 był pierwszym od ponad 20 lat rokiem spadku sprzedaży na rynku farmaceutycznym. To zjawisko dość zaskakujące, bo dotychczas branża była wyjątkowo odporna na wszelkie wahania koniunktury. 88
            • Perspektywy na rok 2013 - Telewizor osobisty 20 sty 2013, 20:00 Inteligentne telewizory, które przestały być tylko odbiornikami, to jedna z najbardziej dynamicznie rozwijających się kategorii w branży elektroniki konsumenckiej - mówi Ireneusz Smaga, prezes firmy Panasonic w Polsce i krajach bałtyckich. 90
            • Perspektywy na rok 2013 - Zdefiniowane procenty 20 sty 2013, 20:00 Polska wódka doczekała się definicji. W końcu dowiemy się, które wódki są naprawdę polskie, a polska wódka stanie się prawdziwie jakościową marką za granicą. Czy dzięki temu nareszcie podbije świat? 92
            • Perspektywy na rok 2013 - Starać się bardziej 20 sty 2013, 20:00 Będziemy konsekwentnie realizować strategię „We try harder”, która w latach 60. spowodowała dynamiczny rozwój Avis na świecie, a obecnie pozwala utrzymać nam pozycję jednego z liderów na rynku globalnym – mówi Radosław Lesiak, wiceprezes Avis Poland. 93
            • Perspektywy na rok 2013 - Teva buduje hybrydę 20 sty 2013, 20:00 Teva, do tej pory postrzegana jako największa na świecie firma generyczna, dziś jest już firmą hybrydową, opartą na portfolio z różnych obszarów. Będziemy kontynuować tę strategię hybrydowego portfolio – mówi Michał Nitka, dyrektor generalny Teva Pharmaceuticals. 94
            • Perspektywy na rok 2013 - Szansa dla najlepszych 20 sty 2013, 20:00 Będziemy nadal koncentrować się na Warszawie, bo trafia tu większość firm, które chcą rozpocząć swój biznes w Polsce. Jednak chcemy zachować równowagę między inwestycjami na rynku warszawskim i pozawarszawskim – mówi Waldemar Olbryk, prezes Skanska Property Poland. 95
            • Perspektywy na rok 2013 - Słodka wojna o kwoty 20 sty 2013, 20:00 W Brukseli trwa dyskusja na temat otwarcia wspólnotowego rynku dla importu cukru spoza Unii i zniesienia systemu kwotowego. Efektem może być obniżenie produkcji cukru o 30 proc., upadek wielu cukrowni i likwidacja upraw buraków cukrowych w wielu krajach członkowskich. 96
            • Perspektywy na rok 2013 - 20 lat wzrostu 20 sty 2013, 20:00 Polska będzie się rozwijać jeszcze przez dwie dekady. A co potem? Wielkie spowolnienie i groźba wykluczenia ze ścisłej dwudziestki najsilniejszych gospodarek na świecie – przewiduje PwC. 98

            ZKDP - Nakład kontrolowany