Wielkie powstanie styczniowe

Wielkie powstanie styczniowe

Dodano:   /  Zmieniono: 6
Jutro [22 stycznia – red.] mija 150 lat od wybuchu powstania styczniowego. Polacy, jak zwykle, wracają do nonsensownej dyskusji, czy można było wygrać, czy warto było walczyć. Wygrać nie można było, bo nikt w Europie nie chciał wówczas wolnej Polski, a walczyć zapewne nie było warto, skoro nie można było wygrać. Czy to jest już koniec rozmowy o powstaniu styczniowym? Zupełnie nie, jeżeli historię traktujemy poważnie.
Po pierwsze zatem, na powstaniu wyrosło całe pokolenie ludzi, którzy – bez względu na późniejsze poglądy – wzięli w nim udział i w ten sposób polskość zagościła na zawsze w ich sercach i umysłach. Młodzi arystokraci z Galicji, w tym późniejsi stańczycy, jak Stanisław Tarnowski, jechali przez granicę do powstania, chociaż nie musieli, i potem siedzieli dwa lata w austriackich więzieniach. Potem byli posłami, profesorami i wielkimi postaciami polskiego życia intelektualnego.

Po drugie, ci sami ludzie, i grupa innych, na skutek debaty na temat sensu i bezsensu powstania styczniowego rozpoczęli znacznie ważniejszą, kluczową dla rozumienia historii Polski debatę między pesymistami a optymistami, inaczej określaną dyskusją między szkołą krakowską a warszawską. Głównym przedmiotem tej debaty była wina własna albo cudza za rozbiory. Dopiero pisma Tarnowskiego, Szujskiego, Bobrzyńskiego – zwłaszcza jego najsłynniejsze dzieło „Dzieje Polski w zarysie”, które w II Rzeczypospolitej i w pierwszych latach powojennych służyło jako podręcznik w liceach – sprawiły, że Polacy pojęli, iż w końcu XVIII w. byli raczej sprawcami swego marnego losu niż ofiarą bezecnych sąsiadów. Mit ofiary był zgubny. Spojrzenie pesymistyczne umożliwiało myślenie w realistycznych kategoriach politycznych. Bez powstania styczniowego takie myślenie by się nie zrodziło.

Po trzecie, bez powstania styczniowego Bóg wie, jak długo polska szlachta zwlekałaby w zaborze rosyjskim z uwolnieniem chłopów. To prawda, że chłopi byli przeciwko szlachcie i wydawali powstańców Rosjanom, ale dlaczego nie mieliby tego robić. Ich nie traktowano jak ludzi. Po powstaniu styczniowym i na skutek jego przebiegu rozpoczyna się wielka praca nad edukacją polskiego ludu prowadzona przez pozytywistów, a także początkowo przez endecję. „Jeden tylko, jeden cud/Z szlachtą polską, polski Lud” pisał Krasiński, ale wiedział, że to bzdura. Na to trzeba było zapracować i ta praca rozpoczęła się między innymi dzięki powstaniu styczniowemu.

powstaniu styczniowemu. Po czwarte, stosunek do powstania styczniowego pokazał dobitnie, jak liberałowie wszystkich krajów traktują wolność. Liberałowie europejscy, a zwłaszcza angielscy, wielokrotnie (John Stuart Mill) domagali się niepodległości dla państwa polskiego (oraz włoskiego) i natychmiast milkli, kiedy powstawała groźba, że te starania o niepodległość mogą doprowadzić do europejskiej wojny. Na poparcie liberałów w trudnych czasach nigdy nie można liczyć, bo uniknięcie wojny będzie dla nich zawsze celem pierwszym i najwyższym.

Po piąte, na zesłaniu Józef Piłsudski spotykał się z byłymi powstańcami, między innymi z Oskarem Awejde, co w decydującej mierze ukształtowało jego poglądy na relację między socjalizmem a niepodległością. Potem, jest to widoczne w sławnej mowie do legionistów z 1922 r., uczynił z powstania styczniowego, a dokładniej z przedmiotu, jakim była pieczęć ówczesnego powstańczego Tymczasowego Rządu Narodowego, mit założycielski odrodzonej Polski. Na fotografiach z lat 20. jeszcze widzimy staruszków z wielkimi brodami i medalami – to byli powstańcy. A mit ten miał określoną i bardzo korzystną funkcję – jednoczył Polaków. Z 31 sierpnia 1980 r. nie potrafiliśmy, głupcy, takiego mitu skonstruować.

Można to wyliczenie zasług powstania prowadzić dalej, wskazać na skutki gospodarcze i na wspaniałe, chociaż dramatyczne utwory literackie powstałe wokół powstania styczniowego, na malarstwo, ale dość. Kto traktuje historię w kategoriach zwycięstw militarnych, ten i tak nic nie zrozumie, kto jednak potrafi umieścić konkretne wydarzenia w ciągu, w długim trwaniu, tej pojmie, że bez powstania styczniowego nie byłoby nas takich, jacy jesteśmy. I tak jest, mimo że chcielibyśmy się od przeszłości odciąć.

Autor jest filozofem i historykiem idei, profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, założycielem i wieloletnim redaktorem naczelnym „Res Publiki”.

Więcej możesz przeczytać w 4/2013 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania tygodnika Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

 6

Spis treści tygodnika Wprost nr 4/2013 (1561)

  • Strącani w niebyt20 sty 2013, 20:00Mówiąc wprost, upadek ze szczytów na sam dół jeszcze nigdy nie był tak szybki ani tak dramatyczny jak w dzisiejszym świecie. Kiedyś polityka zabijało się gazetą. Dziś gazety już nie nadążają. Internet, media społecznościowe, stale otwarte oko...4
  • Kisiel o politykach20 sty 2013, 20:00Gala wręczenia Nagród Kisiela 2012 za nami – relację zamieścimy w następnym numerze „Wprost”. Wśród laureatów jest m.in. Tadeusz Mazowiecki, którego Stefan Kisielewski wspominał w „Abecadle” (1987-1989) – spisie...5
  • Modły za Cháveza20 sty 2013, 20:00Wenezuela modli się za swojego prezydenta. Zmagający się z rakiem Hugo Chávez nie pokazuje się publicznie od 10 grudnia.6
  • Marcinkiewicz stracił pracę20 sty 2013, 20:00Czy to prawda, że bank Goldman Sachs zwolnił pana z pracy? Pisze o tym „Rzeczpospolita”. Tak, zakończyłem współpracę z Goldman Sachs. Ale prowadzę cały czas działalność gospodarczą, współpracuję z innymi podmiotami...6
  • Bunga-bunga do wyborów20 sty 2013, 20:00W czasie wyborów, które za miesiąc odbędą się we Włoszech, o miejsca w parlamencie ubiegać się będzie ponad sto partii i partyjek. Wśród nich znajdzie się też zarejestrowany właśnie Ruch Bunga-Bunga. Autorem tego określenia jest...7
  • „Dziadkowie i wnuki. Wspólna historia”20 sty 2013, 20:00Pod takim hasłem rusza dziś (21 stycznia) kampania społeczna Fundacji Dzieci Niczyje pod patronem honorowym rzecznik praw obywatelskich prof. Ireny Lipowicz. – Każde dziecko powinno dorastać, mając wokół siebie odpowiedzialnych,...7
  • Marihuana nie dla dzieci20 sty 2013, 20:00Za 30-40 zł każdy może mieć blanta.7
  • Za tydzień DVD z „Wprost”: „Skok życia”20 sty 2013, 20:00Już za tydzień „Wprost” będzie można kupić z filmem „Skok życia” na DVD. Komedia Brada Mirmana to historia grupy paryskich włamywaczy, którzy postanawiają spróbować swoich sił za oceanem. W obcym im Chicago...7
  • Wszyscy byliśmy ślepi20 sty 2013, 20:00Staś Fryczkowski popełnił samobójstwo. W swoim pokoju, wieczorem, tuż przed wigilią. Pod wpływem psychozy ponarkotykowej. był uczniem prestiżowego liceum w Warszawie, Miał 16 lat. Palił od kilku miesięcy. Matka Stasia zdecydowała się przerwać...10
  • Dzieci odlatują w śmierć20 sty 2013, 20:00Pod polskimi szkołami nie stoją dilerzy. Nie muszą, bo marihuanę, najpopularniejszy wśród dzieciaków narkotyk, można załatwić na telefon.14
  • Cena wolności20 sty 2013, 20:00Polskie sądy co roku niesłusznie skazują kilkaset osób. Poszkodowani coraz częściej walczą o to, żeby państwo zapłaciło im za czas spędzony za kratami. Tylko ile właściwie kosztuje wolność?18
  • Wielkie powstanie styczniowe20 sty 2013, 20:00Jutro [22 stycznia – red.] mija 150 lat od wybuchu powstania styczniowego. Polacy, jak zwykle, wracają do nonsensownej dyskusji, czy można było wygrać, czy warto było walczyć. Wygrać nie można było, bo nikt w Europie nie chciał wówczas...23
  • Francuski łącznik za sterami20 sty 2013, 20:00Były żołnierz Legii Cudzoziemskiej, oszust bez wykształcenia, alkoholik, podejrzewany o kontakty z obcym wywiadem. Z samolotów jego firmy korzystali premier, prezydent, szefowie partii politycznych. Służby specjalne wolałyby zapomnieć o tej historii.24
  • Szeryf na pół gwizdka20 sty 2013, 20:00Opozycja znów będzie odwoływać ministra zdrowia Bartosza Arłukowicza. I znów się jej nie uda. Tylko czy to dobrze dla szpitali i pacjentów?28
  • Terlikowski – pomocnik Palikota20 sty 2013, 20:00Tomasz Terlikowski jest najlepszym, nawet jeśli tego nieświadomym, PR-owcem polityka, który na antyklerykalizmie próbuje zbudować poważną siłę polityczną.34
  • Biedaemeryci20 sty 2013, 20:00Rok 2045. Francuski emeryt poranną kawę przegryza croissantem i idzie pograć w bule. Brytyjczyk wypija herbatę z mlekiem i idzie na ryby. Niemiecki emeryt po śniadaniu bierze ręcznik i wychodzi na plażę na Majorce. Polak... po porannej toalecie...36
  • Umrze za radary20 sty 2013, 20:00O braku wyobraźni kierowców, braku wyobraźni władzy i brakach w budżecie mówi minister Sławomir Nowak, dziś ciacho znienawidzone.40
  • Mama dwóch takich20 sty 2013, 20:00Pani Jadwiga była osobą nie z tej epoki, było w niej coś z przedwojennej damy. Miała też wyjątkowy stosunek do ludzi, niespotykaną kulturę osobistą i dystans do siebie. Niesamowita postać – tak wspominają zmarłą matkę braci Kaczyńskich ci,...46
  • Dobry zbój20 sty 2013, 20:00Po tym jak Artur Szpilka pobił się z przeciwnikiem na konferencji prasowej, jedni widzą w nim przyszłego mistrza świata, inni zwykłego bandytę. Od czasów Andrzeja Gołoty nie było w Polsce boksera, który wzbudza tyle emocji.50
  • Pomidorowa pod krzyżem20 sty 2013, 20:00Wyrok w sprawie „krzyża w Sejmie” sędziny Alicji Fronczyk można uzasadnić na kilka sposobów. Po pierwsze: „kobiecą skromnością” i ostrożnością. Sędzina nie chciała zostać medialną gwiazdą jak sędzia Tuleya...52
  • Krzyż a sprawa polska20 sty 2013, 20:00Sąd zasugerował Palikotystom, że jeśli chcą zdjąć krzyż z sejmowej sali, powinni wygrać wybory i taką decyzję przegłosować, a nie latać i skarżyć się, że widok krzyża gwałci ich tożsamość, wywołuje nocne koszmary, a w...53
  • Mali – nowy Afganistan20 sty 2013, 20:00Wojna z radykalnym islamem rozgorzała na nowo. Eksperci twierdzą, że czeka nas nowy Afganistan.54
  • Grzesznik bez skrupułów20 sty 2013, 20:00Lance Armstrong przyznał, że jest największym oszustem w historii sportu. Dla wielu Amerykanów jego spowiedź przed Oprah Winfrey była tylko elementem wyrachowanej gry obliczonej na złagodzenie kary.58
  • Londyn jest nam potrzebny20 sty 2013, 20:00Nie wiem, czy w języku polskim istnieje słowo podobne do niemieckiego słowa Geisterfahrer. Wbrew pozorom nie chodzi tu o ducha, o widmo. Chodzi o kierowcę, który myli kierunki na autostradzie i jedzie pod prąd. Z reguły jazda taka kończy się...61
  • Jaśnie pan kontra Szwejk20 sty 2013, 20:00Piwosze przeciw kawoszom. W drugiej turze czeskich wyborów prezydenckich klasa średnia mierzy się z klasą robotniczą.62
  • Męczennik sieci20 sty 2013, 20:00Aaron Swartz. Genialny programista i haker, guru całego pokolenia internautów, w wieku 26 lat popełnił samobójstwo. Sieć kanonizowała go już za życia, teraz został męczennikiem.64
  • Władca cieni20 sty 2013, 20:00Na punkcie jego kosmetyków już oszalała połowa gwiazd Hollywood. Teraz mogą do nich dołączyć pruderyjne muzułmanki. Wojciech Inglot ma szansę na rewolucję w ortodoksyjnym świecie islamu.66
  • Przerwany lot20 sty 2013, 20:00Bajka o samolocie – liniowcu marzeń – zmienia się w koszmar. Dreamliner, który miał wynieść nad chmury Boeinga i LOT, ugrzązł na długo uziemiony w hangarach.70
  • Bez popity20 sty 2013, 20:00Wojciech Smarzowski znów rozlicza polskie grzechy główne. w „Drogówce” opowiada o korupcji, zdradzie i alkoholu. Brutalnie, ale też – jak zwykle – ze współczuciem.72
  • Złoty chłopiec20 sty 2013, 20:00Żyjący wokalista, którego można nazwać królem popu? Być może już o nim zapomnieliście. Justin Timberlake, biały mężczyzna z czarnym głosem, po sześciu latach wraca z nową płytą.76
  • Toksyczna namiętność20 sty 2013, 20:00Zanim zobaczymy Agnieszkę Grochowską w roli Danuty Wałęsy, możemy ją oglądać jako Hannah Arendt w Teatrze Telewizji.78
  • Tydzień kultury polskiej20 sty 2013, 20:00Już niedługo w sklepach powieść Ilony Felicjańskiej „Wszystkie odcienie czerni”. Dużo mięsnych fragmentów tej książki o spazmach i orgazmach opublikował już „Super Express”. Wydaje mi się jednak, że to...79
  • Patrol filmowy Tomasza Raczka20 sty 2013, 20:00Życie Pi Najeżam się za każdym razem, gdy w kinowej kasie biletowej pytają mnie, czy mam swoje okulary do 3D. A gdy odpowiadam, że mam tylko własne, „normalne” – każą mi dopłacać 3 zł za plastikową tandetę. A w...79
  • Muzyczny ranking Piotra Metza20 sty 2013, 20:00Yo La Tengo Fade Sonic Po gatunkowych eksperymentach na poprzednim albumie zespół powrócił na sprawdzone terytoria. A jednocześnie nadal brzmi świeżo i oryginalnie. Na tej płycie słychać niemal wszystkie odmiany gitarowego rocka,...80
  • Piotr Kofta wie, co czytać20 sty 2013, 20:00Naga wyspa. Gułag Tity Božidar Jezernik, przeł. Joanna Pomorska, Joanna Sławińska Czarne 2013 W tej książce pozory mogą mylić. Słoweński historyk i socjolog nie pisze ani o Kambodży czasów Czerwonych Khmerów, ani o maoistowskich...80
  • Lista przegranych20 sty 2013, 20:00Jak zwykle styczniową porą z mojej inicjatywy zebrało się grono prześmiewców, którzy podczas już XX Biesiady Felietonistów ocenili miniony rok, przyznając swe szydercze tytuły. W gościnnych progach gdańskiej restauracji VNS unosiła się frywolna...81
  • Bitwa na bitwy20 sty 2013, 20:00Pan prezydent Bronisław Komorowski, to jest ten pan, który teraz na każdym zdjęciu stoi bez wąsów, stanął na czele obchodów 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego, wielkiego, patriotycznego, zrywu Polaków. Prawo i Sprawiedliwość...81
  • Jak długo potrwam20 sty 2013, 20:00Podrzucane są tematy – widzom, czytelnikom, dziennikarzom. Robią to politycy, media i pewnie z rzadka służby: „tajne, jawne i dwupłciowe”. To jak rzucanie kości z ochłapem mięsa. I od razu kłębowisko. Zwykle stoję...82
  • Perspektywy na rok 2013 - Kompania dobra na kryzys20 sty 2013, 20:00Węgiel pozostanie surowcem stanowiącym o bezpieczeństwie energetycznym Polski - mówi Joanna Strzelec-Łobodzińska, prezes zarządu Kompanii Węglowej.83
  • Perspektywy na rok 2013 - Po pierwsze, jakość20 sty 2013, 20:00To będzie kolejny dobry rok dla Konspolu. To przekonanie wiążę przede wszystkim z wielkością naszej produkcji i jej jakością – mówi Kazimierz Pazgan, prezes i założyciel firmy.86
  • Perspektywy na rok 2013 - Zadyszka rynku leków20 sty 2013, 20:00Rok 2012 był pierwszym od ponad 20 lat rokiem spadku sprzedaży na rynku farmaceutycznym. To zjawisko dość zaskakujące, bo dotychczas branża była wyjątkowo odporna na wszelkie wahania koniunktury.88
  • Perspektywy na rok 2013 - Telewizor osobisty20 sty 2013, 20:00Inteligentne telewizory, które przestały być tylko odbiornikami, to jedna z najbardziej dynamicznie rozwijających się kategorii w branży elektroniki konsumenckiej - mówi Ireneusz Smaga, prezes firmy Panasonic w Polsce i krajach bałtyckich.90
  • Perspektywy na rok 2013 - Zdefiniowane procenty20 sty 2013, 20:00Polska wódka doczekała się definicji. W końcu dowiemy się, które wódki są naprawdę polskie, a polska wódka stanie się prawdziwie jakościową marką za granicą. Czy dzięki temu nareszcie podbije świat?92
  • Perspektywy na rok 2013 - Starać się bardziej20 sty 2013, 20:00Będziemy konsekwentnie realizować strategię „We try harder”, która w latach 60. spowodowała dynamiczny rozwój Avis na świecie, a obecnie pozwala utrzymać nam pozycję jednego z liderów na rynku globalnym – mówi Radosław Lesiak,...93
  • Perspektywy na rok 2013 - Teva buduje hybrydę20 sty 2013, 20:00Teva, do tej pory postrzegana jako największa na świecie firma generyczna, dziś jest już firmą hybrydową, opartą na portfolio z różnych obszarów. Będziemy kontynuować tę strategię hybrydowego portfolio – mówi Michał Nitka, dyrektor generalny...94
  • Perspektywy na rok 2013 - Szansa dla najlepszych20 sty 2013, 20:00Będziemy nadal koncentrować się na Warszawie, bo trafia tu większość firm, które chcą rozpocząć swój biznes w Polsce. Jednak chcemy zachować równowagę między inwestycjami na rynku warszawskim i pozawarszawskim – mówi Waldemar Olbryk, prezes...95
  • Perspektywy na rok 2013 - Słodka wojna o kwoty20 sty 2013, 20:00W Brukseli trwa dyskusja na temat otwarcia wspólnotowego rynku dla importu cukru spoza Unii i zniesienia systemu kwotowego. Efektem może być obniżenie produkcji cukru o 30 proc., upadek wielu cukrowni i likwidacja upraw buraków cukrowych w wielu...96
  • Perspektywy na rok 2013 - 20 lat wzrostu20 sty 2013, 20:00Polska będzie się rozwijać jeszcze przez dwie dekady. A co potem? Wielkie spowolnienie i groźba wykluczenia ze ścisłej dwudziestki najsilniejszych gospodarek na świecie – przewiduje PwC.98