Podróż na wschód

Podróż na wschód

Jeśli chcecie poznać historię rosyjskiej alternatywy, sięgnijcie po książkę Konstantego Usenki „Oczami radzieckiej zabawki...”. I wybierzcie się na debatę o tym, jak scena alternatywna reagowała na przemiany w Polsce i w Rosji.
Świetnym zakończeniem książki Usenki byłaby informacja o karze dla Pussy Riot. Jednak o performerkach z Moskwy nie ma w niej słowa – po prostu zrobiło się o nich głośno, gdy była już gotowa. Za to niebawem będzie można obejrzeć w telewizji HBO dokument o nich – „Pussy Riot: A Punk Prayer”, którego premiera odbyła się na zakończonym w niedzielę festiwalu w Sundance. A Usenko wielokrotnie ociera się o historię grupy w swojej książce. – Wiele z zespołów, o których piszę, podpisało list przeciwko wyrokowi w sprawie Pussy Riot. Występowali też w Petersburgu i w Moskwie podczas koncertów solidarności z dziewczynami – mówi. Jest zdecydowanym przeciwnikiem karania artystek i zaznacza, że ich działania podzieliły Rosjan: – Nie dlatego, że były skierowane przeciwko Putinowi, bo w tym momencie w Rosji praktycznie wszyscy są przeciwko niemu – od komunistów po nacjonalistów. Ale dlatego, że zrobiły to w cerkwi. Wyobraźmy sobie, że ktoś w Polsce wykonuje taki performance na Jasnej Górze. Jaka byłaby reakcja zwykłych ludzi i polskich mediów, jakie konsekwencje prawne?

O tym, jak bardzo scena alternatywna wpisuje się w przemiany polityczne, Usenko będzie dyskutował z Robertem Brylewskim podczas debaty zorganizowanej przez Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia.

Śladem Janki Diagilewy

 – Rosjanie mają podobną do naszej wrażliwość, podobny sposób odczuwania. Pociąga mnie rozdarta rosyjska dusza, czuję wspólnotę doświadczeń – mówi „Wprost” Ewa Langer, liderka krakowskiego zespołu Translola.

Trzy lata temu zafascynowała się twórczością Janki Diagilewy, radzieckiej bardki, która na przełomie lat 80. i 90. współpracowała z Grażdanską Oboroną, jednym z pierwszych punkrockowych zespołów u naszych wschodnich sąsiadów. Diagilewa to postać, która obrosła w Rosji legendą. W 1991 r. zginęła w niewyjaśnionych okolicznościach. – Przez tydzień śpiewałam jej piosenki, rozumiejąc tylko jakieś fragmenty. Potem poprosiłam znajomego, aby je przetłumaczył. Dopiero wtedy zaczęło do mnie docierać, jakiego formatu poetką była Janka.

Langer zakochała się w wierszach Diagilewy. Trafnie wskazywały absurdy konającego Związku Radzieckiego, głupotę urzędników i ich służalczość. – Jej wiersze były tak uniwersalne, że świetnie można je dopasować do dzisiejszych czasów. Przecież oni też dorastali w tym samym systemie politycznym co my i buntowali się przeciwko niemu – opowiada. Translola na nowo zaaranżowała piosenki Grażdanskiej Oborony i zaczęła wykonywać je na swoich koncertach. Od początku istnienia dziewczyny dały prawie dwieście koncertów, ale najważniejszy był dla nich wyjazd do Rosji – występowały w Moskwie i w Permie na MitOst Festival. Na początku października ubiegłego roku ukazała się ich debiutancka płyta, na której ponad połowa piosenek jest wspomnieniem twórczości Diagilewy. Teraz planują trasę koncertową śladami Janki i chcą nakręcić film o tej wyprawie.

– W muzyce rosyjskiej jest jeszcze cząstka wspólnej słowiańskiej nuty, którą polska muzyka zatraciła jakieś 20 lat temu – mówi Kostek Usenko. Powrót do słowiańskich źródeł powoduje u wielu Polaków zainteresowanie tym, co dzieje się u wschodnich sąsiadów. Tam znajdujemy autentyzm, który powoli zatraca się w muzycznej papce lansowanej przez nasze media. Za przykład takich poszukiwań może służyć najnowsza płyta zespołu R.U.T.A., która jest wyprawą do etnicznej muzyki Białorusi i Ukrainy. A także projekt Marka Gałązki „Autorsong”, w którym wzięła udział znana białoruska malarka Walentyna Szoba, czy „Wysocki” Maćka Maleńczuka sprzed kilku lat.

Czerwona fala

Kostek, choć urodził się w Warszawie, jest pochodzenia rosyjskiego i z tamtą kontrkulturą miał do czynienia niemal od dziecka. Jego mama, Danuta Wawiłow, była popularną poetką i tłumaczką, tworzącą dla dzieci. Sama urodziła się w ZSRR. To jej pamięci Kostek poświęcił swoją książkę. Fascynacja Usenki Rosją zaczęła się jeszcze w połowie lat 80. W Polsce słuchał Kombi, w Związku Radzieckim – „muzyki z przestrzeni publicznej”. – Zaczęło się od sygnałów dworcowych i ścieżek dźwiękowych z radzieckich filmów rysunkowych. Wszystko tam było przesiąknięte brutalną elektroniką – mówi.

Przełomowym wydarzeniem okazała się dla niego wizyta w Leningradzie w 1988 r. Trafił na Newski Prospekt – główną ulicę miasta. Przewalały się przez nią tabuny punkowców, hipisów, artystów. Na każdym rogu ktoś grał na gitarze swoje piosenki lub grupy Kino, najpopularniejszej radzieckiej formacji rockowej, mającej swoje korzenie w punku. Artyści tworzyli performance i instalacje, które zdezorientowana milicja likwidowała pod osłoną nocy. Tam też Kostek trafił na koncert zespołu Nol. Grali ostrą nowofalową muzykę przy użyciu akordeonu.

Usenko kupił też płyty Kino i Alisy i przywiózł je do Polski. Tu pod wpływem rosyjskich doświadczeń zaczął interesować się polskim undergroundem, zbierał nagrania i informacje, kupił pierwszą płytę Dezertera, chodził na koncerty. Próbował przekazać swoje fascynacje kolegom, ale ze średnim powodzeniem: – Katowałem na okrągło Grażdanską Oboronę – spodobała się grupie znajomych. Jednak nie rozumieli tej muzyki. Wiele osób traktowało to zbyt powierzchownie. Nic dziwnego – Polska była wtedy w przededniu demokratycznych przemian, niedługo miał zniknąć ze szkół obowiązkowy rosyjski, tak znienawidzony przez większość polskich uczniów.

Poza tym radziecki punk był specyficzny i dostosowany do warunków, w których przyszło mu dorastać. Większość zespołów nie mogła grać oficjalnych prób ani koncertów. Jeśli grała, to w kuchniach lub piwnicach z automatem perkusyjnym, w tajemnicy przed sąsiadami, którzy przecież mogli donieść do KGB. Te nagrania przypominają często połączenie protest songów z minimalizmem Nowej Fali. – Wszystko to złożyło się na unikatowy koloryt tej sceny – uważa Kostek. To, co może wydawać się wadą, stało się siłą tej muzyki. Dochodziły problemy z władzami, które mieli niemal wszyscy muzycy. Najbardziej doświadczył tego Jegor Lietow, lider Grażdanskiej Oborony. Ukrywał się, a gdy go złapano, trafił do szpitala psychiatrycznego, gdzie „leczono” go chemią i na jakiś czas stracił nawet wzrok.

Różnice i podobieństwa

Kostek uważa, że o ZSRR i Rosji najwięcej można się dowiedzieć z tekstów piosenek. W Polsce lat 80. rock był jedną z najmocniejszych części kontrkultury i jednocześnie lustrem odbijającym nastroje młodych ludzi. Usenko spytany o podobieństwa i różnice między dwoma kontrkulturami, mówi: – W obu przypadkach nie było połączenia między dysydentami a sceną punkową. Oba ruchy na początku były ruchami artystycznymi, nastawionymi na negację. – W najwcześniejszych wspomnieniach mówią, że byli nihilistami, nie obchodziła ich polityka ani władza radziecka. Nienawidzili roboli i bab w trolejbusach. Dlatego nosili kolorowe stroje i fryzury, prowokowali wyglądem i zachowaniem – mówi Usenko. I dodaje: – Polska lat 80. była skoncentrowana na polityce, w polskich tekstach pojawiało się więcej bezpośredniości. Radzieckie zespoły pisały teksty bardziej metaforyczne i przez to bardziej uniwersalne. W większym stopniu teatralizowały zachowanie na scenie, dbały o image i makijaże, eksperymenty brzmieniowe. I – co najważniejsze – weterani undergroundu PRL, z całym szacunkiem, ryzykowali nieporównywalnie mniej. Nikogo w Polsce lat 80. nie osadzano za twórczość w psychiatrykach.

Usenko od połowy lat 90. grał w zespole 19 Wiosen. Od czterech lat mieszka w Berlinie i opuścił macierzystą grupę. Często jednak przyjeżdża do Polski i sprowadza na koncerty rosyjskie zespoły. – Mam nadzieję, że dzięki moim działaniom trochę osób w Polsce się dowie, co działo się za wschodnią granicą przez ostatnie 30 lat. Może książka „Oczami radzieckiej zabawki…” i organizowane przeze mnie koncerty zapełnią jakąś białą plamę informacyjną i przekażą podstawowe informacje o kontrkulturze w Rosji – mówi.

Ma plany na podobną publikację o polskiej kontrkulturze, którą chce napisać po rosyjsku i wydać u naszych wschodnich sąsiadów. Może wtedy wzrośnie też zainteresowanie historią naszego rocka u młodych Rosjan? Nie od dziś wiadomo, że rock jest językiem uniwersalnym i granice dla niego nie istnieją.

Debata „Muzyka rewolucji: jak scena alternatywna reagowała na przemiany w Polsce i w Rosji?”, 28.01, 18.00, Klub Powiększenie, Warszawa „Oczami radzieckiej zabawki. Antologia radzieckiego i rosyjskiego undergroundu”, Konstanty Usenko, Czarne 2012

Okładka tygodnika WPROST: 5/2013
Więcej możesz przeczytać w 5/2013 wydaniu tygodnika „Wprost”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 1
  • J. Cichot   IP
    "...ich działania podzieliły Rosjan:

    Spis treści tygodnika Wprost nr 5/2013 (1562)

    • Na do widzenia 27 sty 2013, 20:00 W bardzo wielu rzeczach nie zgadzam się z Leszkiem Millerem, ale co do jednego ma rację: faceta poznaje się po tym, jak kończy. A ponieważ jest to moje pożegnanie z łamami „Wprost” i przede wszystkim z Czytelnikami, wypadałoby się rozliczyć. 4
    • Pan Ambasador uczy dobrych manier 27 sty 2013, 20:00 Jedyne 884 zł zapłacił polski podatnik za minutę lekcji stylu, z której dowie się, że rybę można jeść dwoma widelcami, smoking to jedwabna marynarka, a ślimaki gotuje się w burgundzkich ziołach. 6
    • Giertych chce dymisji Rydzyka 27 sty 2013, 20:00 Roman Giertych napisał list do prowincjała ojców redemptorystów, w którym wyraża oburzenie, że Radio Maryja i Telewizja Trwam nie sprostowały dotąd informacji z 30 grudnia 2012 r., jakoby popierał on metodę in vitro. 7
    • Amerykański, a jednak polski 27 sty 2013, 20:00 Walt Disney to dzisiaj jedno z najnowocześniejszych studiów animacji na świecie. 7
    • DVD z "Wprost": SKOK ŻYCIA 27 sty 2013, 20:00 W tym tygodniu „Wprost” można kupić z filmem „Skok życia” na DVD. 7
    • Gowin straci głos 27 sty 2013, 20:00 Platforma Obywatelska wyłożyła się na związkach partnerskich. 7
    • Zakazane związki 27 sty 2013, 20:00 Piątkowe głosowanie przeciw projektom ustawy o związkach partnerskich obróciło się w popis poselskich uprzedzeń, fobii, zacofania i niekompetencji. I zwyczajnego niezrozumienia, że ten problem dotyczy kilkuset tysięcy par w Polsce. W przytłaczającej większości par bynajmniej... 12
    • Taki fajny prymas 27 sty 2013, 20:00 Gdy na początku 1987 r. założyciel Monaru Marek Kotański powołuje Bank Nadziei, który ma gromadzić pieniądze na zakup testów do wykrywania wirusa HIV, pierwszym wpłacającym darowiznę zostaje prymas Polski kardynał Józef Glemp. Nie... 16
    • Rozważny i odważny– mówi o kard. Glempie gen. Wojciech Jaruzelski 27 sty 2013, 20:00 "WPROST ”: Lipiec, 1981 r. Pamięta pan prymasa Glempa z tamtego czasu? Gen. Wojciech Jaruzelski: Tak, bo wówczas spotkaliśmy się i poznaliśmy. To było tuż po dość nagłym mianowaniu go prymasem Polski. Miałem oczywiście trochę... 20
    • Od zdrajcy do zbawcy 27 sty 2013, 20:00 Moje spotkania z Glempem – z nazwiskiem, z problemem, z człowiekiem – wcale nie były moje. To były spotkania całego mojego pokolenia, dziwacznego, uformowanego przez sekwencje: „dół” późnego Gierka (kartki na... 21
    • Prymas pokorny 27 sty 2013, 20:00 Prymasowi Glempowi Opatrzność wyznaczyła chyba trudniejsze zadanie niż to, z którym zmierzyć się musiał kardynał Wyszyński. 23
    • Kwaśniewski nie wróci 27 sty 2013, 20:00 Były prezydent nie odejdzie z biznesu, Tusk płynie ze zdechłymi rybami, ale będzie walczył o trzecią kadencję. A Palikot? Dzielcie, co mówi, przez pięć albo dziesięć – uważa szef SLD Leszek Miller. 24
    • Kazek tu, Kazek tam 27 sty 2013, 20:00 Goldman Sachs podziękował Kazimierzowi Marcinkiewiczowi za usługi. Były premier szuka więc swojego miejsca w polityce w towarzystwie Romana Giertycha i Michała Kamińskiego. 28
    • Nowicka na krzyżu 27 sty 2013, 20:00 Palikot obawia się, że odwołanie Wandy Nowickiej z fotela wicemarszałka Sejmu i niskie notowania spowodują transfery z jego klubu – wynika z informacji "Wprost". 31
    • Pan od hazardu 27 sty 2013, 20:00 Szef Służby Celnej Jacek Kapica przyznaje, że certyfikaty automatów do gier były fałszowane na masową skalę. Sam jednak nie poczuwa się do winy. 32
    • Lęk nigdy nie zniknie 27 sty 2013, 20:00 Monika przeszła wraz z córką przez detoks w szpitalu psychiatrycznym, zamkniętą terapię w ośrodku dla uzależnionych. Opowiedziała nam o latach samotnej walki z narkotykami o Magdę, jej jedyne dziecko. 36
    • Upadły król Trójmiasta 27 sty 2013, 20:00 Miał imperium. Był jednym z najbogatszych Polaków. Potem jeden dzień nie żył. Teraz Janusz Leksztoń żyje, ale inaczej niż kiedyś. 40
    • Syn komendanta UPA 27 sty 2013, 20:00 Do ociemniałego starszego człowieka poszedłem z dwóch powodów. Chciałem poznać kogoś, kto przesiedział 38 lat w sowieckich łagrach i się nie złamał. oraz dowiedzieć się, co syn ostatniego komendanta UPA myśli o mordowaniu Polaków. 44
    • Prezydent brutto plus VAT 27 sty 2013, 20:00 Jolanta i Aleksander Kwaśniewscy nauczyli się żyć luksusowo. Dlatego potrzebują dużych pieniędzy z kraju i z zagranicy. On zarabia u prezydenta Kazachstanu. A czy ona dostawała pieniądze od rodziny dyktatora Egiptu? 48
    • Krzyżem w satyrę 27 sty 2013, 20:00 Nie lubię programów satyrycznych. Gwoździem do trumny dla tego gatunku był z jednej strony Jan Pietrzak, z drugiej Giertych i Marcinkiewicz. 52
    • Ameryka ratuje Europę 27 sty 2013, 20:00 Kończenie wojny jest dużo trudniejsze niż jej rozpoczynanie. Afganistan to taki przypadek – mówi w rozmowie z "Wprost" ambasador USA w Polsce Stephen Mull. 54
    • Pokerowa zagrywka 27 sty 2013, 20:00 Zapowiedź referendum w sprawie Unii to najlepszy manewr w karierze Camerona. Cel strategii? Wygrać wybory i... utrzymać Wielką Brytanię we Wspólnocie. 58
    • Niepokorna Masza 27 sty 2013, 20:00 Celę na oddziale karnym obozu pracy Maria Alochina z Pussy Riot powinna opuścić w marcu. Nie zanosi się na to. Wykazuje patologiczny wprost brak pokory. 60
    • Blue monday chadeków 27 sty 2013, 20:00 SPD odebrała władzę CDU w Dolnej Saksonii. To papierek lakmusowy nastrojów przed wyborami do Bundestagu. 61
    • Wolność kontra gumka 27 sty 2013, 20:00 Czy władze Los Angeles, nakazując gwiazdom porno używania prezerwatyw, ograniczają ich wolność? Aktorzy protestują, a sprawę rozstrzygnie Sąd Najwyższy. 62
    • Polacy kontra reszta świata 27 sty 2013, 20:00 Po ponad 20 latach kapitalizmu i prawie dziesięciu latach w Unii doczekaliśmy się polskich marek, które potrafią pokonać wielkie zagraniczne koncerny. Oto prawdziwy cud nad Wisłą. 64
    • Chemia, polska specjalność 27 sty 2013, 20:00 Zamiast po kawałku wpaść w ręce zagranicznych inwestorów, polskie zakłady chemiczne stworzyły koncern, który jest w stanie konkurować z największymi gigantami w branży. 68
    • Wojna o kolej 27 sty 2013, 20:00 W 2015 r. mamy szansę wsiąść do nowych pociągów, którymi w kilka godzin przemierzymy Polskę. o ile związki zawodowe nie wykończą nowego prezesa. 70
    • Wszystko o finansach. Wybieramy ubezpieczenie komunikacyjne 27 sty 2013, 20:00 Ubezpieczenie samochodu to nie tylko poważny wydatek. Wybór dobrego ubezpieczyciela i najodpowiedniejszej dla nas polisy może mieć ogromne konsekwencje dla naszej kieszeni i nerwów przez cały rok. 71
    • Z innego świata 27 sty 2013, 20:00 Towarzyszy mi poczucie, że jestem na ostatniej prostej – mówi Piotr Fronczewski. A swoją rolę – w spektaklu „Ja, Feuerbach” – nazywa własną „kropką” w teatrze. 74
    • Podróż na wschód 27 sty 2013, 20:00 Jeśli chcecie poznać historię rosyjskiej alternatywy, sięgnijcie po książkę Konstantego Usenki „Oczami radzieckiej zabawki...”. I wybierzcie się na debatę o tym, jak scena alternatywna reagowała na przemiany w Polsce i w Rosji. 76
    • Pomnik prezydenta 27 sty 2013, 20:00 "Lincoln" Stevena Spielberga jest jak apel szkolny. Patetyczny, bezkrytyczny, niedzisiejszy. 80
    • Przetrwać, nie oszaleć 27 sty 2013, 20:00 W "Niemożliwym" Bayona nie epatuje cierpieniem, lecz wzrusza historią o miłości, heroizmie i poświęceniu. 80
    • Patrol filmowy Tomasza Raczka: 5 Rozbitych kamer 27 sty 2013, 20:00 Coraz częściej filmy dokumentalne mają siłę atrakcyjności i przyciągania widzów równą tej, jaką dają fabuły. 81
    • Dla wrażliwców 27 sty 2013, 20:00 Elektroniczny rock z Wysp Brytyjskich trzyma się nieźle. Najlepszy dowód to nowe płyty Delphic i Everything Everything. 82
    • Tydzień kultury polskiej Jakuba Żulczyka 27 sty 2013, 20:00 Patrycja Markowska, królowa polskiej poezji, nagrała nową piosenkę, chociaż nikt jej nie prosił. Już we wstępie utworu o tytule „Alter ego” zapowiada, że utonie. I mimo tego przez następne trzy minuty utrzymuje się na... 82
    • Muzyczny ranking Piotra Metza 27 sty 2013, 20:00 New Order Lost Sirens Warner Na pierwszy rzut ucha – tak zwany skok na kasę. Ta płyta zawiera odrzucone początkowo nagrania z ostatniego albumu, zarejestrowane być może z myślą o kolejnym (działo się to jeszcze przed kłótnią... 83
    • Piotr Kofta wie, co czytać 27 sty 2013, 20:00 Zapiski z Homs Jonathan Littell, przeł. Magdalena Kamińska-Maurugeon, Wydawnictwo Literackie 2013 Po "Łaskawych", nihilistycznej spowiedzi oficera SS i czynnego uczestnika Holocaustu, za które w 2006 roku dostał Nagrodę Goncourtów, Jonathan... 83
    • Pominięci... 27 sty 2013, 20:00 Trwa zbiorowa orgia przy zgaszonym świetle. Ciała kłębią się pod sobą pracowicie. Kotłują i wyginają na wszystkie strony. 84
    • Proroctwa 27 sty 2013, 20:00 Na początku roku wszystkie gazety codzienne i tygodniki robią swoje prognozy na temat tego, co się stanie w tym nadchodzącym. 84
    • Vademecum zdrowia i urody 27 sty 2013, 20:00 Agnieszka Fedorczyk - Pogromcy cholesterolu Można obniżyć poziom cholesterolu o 15 proc. w trzy tygodnie. To nic trudnego – przekonują nas reklamy. Czy rzeczywiście? Zapytaliśmy o to specjalistów. Agnieszka Fedorczyk - Daj sercu... 85
    • Bal maskowy 27 sty 2013, 20:00 Antoś ma w zerówce bal przebierańców, motyw: zdrowie. Wszyscy rodzice mieli z tym dramat, szczęśliwie ustalono, że można przebrać dzieci za warzywa. Antoś na wieść o tym krzyczy wniebogłosy: „O nie, ja nie dam się przebrać za jakieś warzywo!”. I mamy kłopot. 98

    ZKDP - Nakład kontrolowany