Czerwony krzyk

Czerwony krzyk

Dodano:   /  Zmieniono: 
Przez 10 lat Edward Munch znajdował się w stanie niesamowitego napięcia twórczego, a potem nagle jego geniusz zgasł Sensacja kryminalna, jaką była kradzież dwóch obrazów Edwarda Muncha, przesłania to, co się stało w kulturze - katastrofę, być może nie do naprawienia. Skradziono "Krzyk" (1893) i "Madonnę" (1893-1894) - dwa spośród najsławniejszych, najbardziej znaczących dzieł światowego malarstwa ostatnich dwóch stuleci. Oba są genialne w swej prostocie i szalone w śmiałości wyrazu. W "Krzyku" niebo jest krwawoczerwone. Kobieta nazwana Madonną jest półnaga, ma twarz w ekstazie i czerwoną aureolę. Obrazy te mogą się wydać histeryczne, bezwstydne w okazywaniu uczuć, nawet śmieszne. August Strindberg, szwedzki dramaturg, napisał w 1896 r. o Munchu, że tworzy "bez strachu przed śmiesznością, która zabija tchórzliwych i słabych, lecz na tarczy odważnego lśni tylko jak promień słońca".
Munch wspomina moment, kiedy postanowił odrzucić wszelką ostrożność w sztuce. Był rok 1889, mieszkał wtedy w Paryżu. Zachwycał się impresjonistami, obserwował grę światła na powierzchni przedmiotów, malował subtelne obrazy, utkane z jasnych drgających plam. Któregoś dnia poszedł gdzieś, gdzie odbywały się tańce i śpiewali Cyganie - "o miłości, nienawiści, tęsknocie i pojednaniu". Namiętna muzyka cygańska i tańczące barwy wypełniły wyobraźnię skandynawskiego artysty - przy czym rozbawione pary stały się dlań od razu symbolami. W każdej z nich zobaczył nie dziewczynę tańczącą z chłopakiem, lecz Kobietę i Mężczyznę - splecionych, tworzących, jak napisał, "ogniwo w łańcuchu tysięcy pokoleń". Tylko takie obrazy - świat "ludzi żywych, którzy cierpią i kochają" - chciał od tej pory malować. Marzył: "Ludzie zrozumieją świętość i wielkość tego wszystkiego i odkryją głowy, jakby byli w kościele...".

Pod Czarnym Prosiakiem
Po trzech latach, w listopadzie 1892 r., Munch pokazał 55 nowych prac na wystawie w Berlinie. Oburzenie publiczności i krytyki było tak wielkie, że wkrótce po wernisażu zwołano w sprawie niestosownych obrazów Norwega nadzwyczajne walne zebranie Stowarzyszenia Artystów Berlińskich. Większością głosów postanowiono wystawę niezwłocznie zamknąć. Munch nie poczuł się jednak odtrącony przez społeczeństwo. Należał (wraz ze Szwedem Augustem Strindbergiem i Polakiem Stanisławem Przybyszewskim) do środowiska artystów wyzwolonych - malarzy, poetów, muzyków, którzy gromadzili się w berlińskiej gospodzie Pod Czarnym Prosiakiem (Zum Schwarzen Ferkel). Sławili bunt wobec norm moralnych, wolną miłość. Życie widzieli i opiewali w kategoriach ostatecznych: narodziny, poryw płci, cierpienia miłości, rozpacz, śmierć.
Przybyszewski (autor wielekroć powtarzanego powiedzenia "Na początku była chuć...") pisał wtedy po niemiecku powieść "Dzieci szatana" (wydaną w 1897 r.). Opiewa w niej anarchię, siłę szaleństwa, wolę niszczenia. Pewną kobietę, która "sama siebie przewyższa w rozpasaniu", porównuje do św. Teresy, jako że - według niego - uniesienie erotyczne i religijna ekstaza są sobie bliskie. W ten krąg artystyczny wprowadził Munch swoją przyjaciółkę, młodą i piękną Dagny Juell, zwolenniczkę "miłości wyzwolonej". Wywołała ogólną burzę pożądania, zazdrości, nienawiści. "Stała się Aspazją nas wszystkich" - wspominał Strindberg (Aspazja była słynną heterą w Atenach epoki Peryklesa, powodującą waśnie wśród ubiegających się o jej względy mężczyzn). Dagny porzuciła Muncha, później Strindberga i wreszcie wyszła za mąż za Przybyszewskiego. Strindberg zerwał wówczas z Przybyszewskim. Munch mścił się: umieścił wykrzywioną, zzieleniałą twarz Przybyszewskiego w obrazie "Zazdrość"; naga Dagny uwodziła tam innego mężczyznę.
Kobieta przedstawiona jako "Madonna", z twarzą o silnie zaznaczonych kościach policzkowych, zastygłą i ekstatyczną - to niewątpliwie Dagny, mimo że nie chodzi tu o portret w ścisłym znaczeniu. Nie jest to też bluźniercza wersja świętej ikony (nie było takich podejrzeń). W "Madonnie" dokonuje się sakralizacja Kobiety przeżywającej akt płciowy, tajemnicę poczęcia. Tak właśnie: "Poczęcie" - nazwał to dzieło Strindberg. W graficznych wersjach kompozycji pojawiają się w obramieniu embriony, a nawet - co już do śmieszności zbliża się niebezpiecznie - ogromne plemniki z ogonkami. Obraz olejny - niezwykle ryzykowny, bezprecedensowy w ujęciu tematu - jest jako kompozycja prosty. Brak tutaj przesadnych gestów, zbędnych dopowiedzeń. Rozrzucone włosy, wirujące plamy barwne, tworzą krąg wokół oblicza i torsu kobiety. W sensie malarskim "Madonna" ma zwięzłość ikony.

Obrazy po drugiej stronie oka
Drugi ze zrabowanych w Oslo obrazów Muncha, "Krzyk", także jest prosty, lecz przy tym agresywnością form i jaskrawością barw w szczególny sposób bije po oczach. Zwłaszcza krwawoczerwony kolor nieba wielu wydawał się nie do przyjęcia. Przed kilkoma laty głośna stała się hipoteza, jaką w sprawie kolorystyki "Krzyku" opublikował w piśmie "Sky & Telescope" Daniel Olsen, astrofizyk z Teksasu. Obliczył on, że zimą 1883, kiedy obraz powstawał, wybuch wulkanu Krakatau na wyspach Indonezji spowodował na niebie czerwoną poświatę tak rozległą, że artysta mógł ją dojrzeć, spacerując nad fiordem w Oslo. Racjonalne wytłumaczenia niezwykłych wizji artystycznych prawie zawsze są chybione. Także i w tym wypadku Munch mówił wyraźnie, że malował nie to, co widział, lecz to, co czuł. "Natura - pisał - jest nie tylko tym, co można zobaczyć oczami. Tworzą ją również wewnętrzne obrazy duszy - obrazy istniejące po drugiej stronie oka".
"Krzyk" jest odbiciem wstrząsu psychicznego, jakiego artysta doznał pewnego wiosennego dnia 1893 r., przechadzając się nad fiordem w Oslo. Przeżycie to wielokrotnie próbował opisać, wciąż na nowo szukając słów. Oto jedna z kilkunastu zachowanych prób: "Spacerowałem z dwoma przyjaciółmi. Zachód słońca. Niebo stało się nagle krwistoczerwone. I poczułem dotknięcie melancholii. Zatrzymałem się, oparłem o poręcz na moście, śmiertelnie zmęczony. Przyjaciele moi poszli dalej, a ja wciąż stałem, drżąc z przerażenia. Poczułem, że głośny, niekończący się krzyk przeszywa naturę".
Na obrazie widzimy most, poręcz, a w głębi dwie sylwetki przyjaciół. Obejmująca dłońmi głowę osoba na pierwszym planie to sam artysta. Tej postaci nic nie określa, żadne cechy płci, szczegóły stroju. Przedstawia przerażenie w formie czystej, jak antyczna maska z pustymi ustami. Nie wiemy, czy to ona krzyczy, czy słyszy krzyk i chroni się przed nim. Krzyczy wszystko w obrazie. Linie czerwonego nieba, granatowego fiordu układają się jak fale przeraźliwego dźwięku. Niezmiernie rzadko zdarza się, by obraz stał się tak bezpośrednim, tak przejmującym zapisem stanu ducha.

Egzystencjalna trwoga
Widziano w "Krzyku" lęk wywołany "śmiercią Boga", którą Nietzsche wówczas obwieścił. To znów odczytywano w obrazie "trwogę egzystencjalną" kończącego się stulecia. Pewne jest jednak tylko to, że przez kilka ostatnich lat XIX wieku (niecałą dekadę) Edward Munch znajdował się w stanie nieprawdopodobnego napięcia, niezwykłej erupcji twórczej. Niby ów wulkan Krakatau, z którym to jednak nie miało nic wspólnego. Potem - jako artysta - nagle zgasł. Przeżył głębokie załamanie, spędził jakiś czas w klinice psychiatrycznej. Później znów malował bardzo dużo, ale jego obrazy utraciły bezpowrotnie magiczną moc, jaką miały dzieła z lat 1890-1899. Nowym pracom brak było dawnej jedności - jakby się rozpadały.
Mimo artystycznego kryzysu Munch stał się sławny, nagradzany, bogaty. Odcinał się od ludzi, niechętnie natomiast rozstawał ze swymi obrazami. Do niektórych był szczególnie przywiązany. Gdy zmarł w 1944 r., zbiór swoich prac zostawił w spadku miastu Oslo. Z nich stworzono Munch-museet - które teraz właśnie zostało obrabowane.
Munch wracał do pewnych tematów, by je przeżywać, przetwarzać na nowo. Istnieje - w publicznych i prywatnych kolekcjach - pięć wersji "Madonny" i tyleż "Krzyku". Wszystkie pochodzą z lat 1890-1899. Wszystkie są arcydziełami. Jak się jednak wydaje - zniknęły te dwa obrazy, z którymi łączyły artystę więzi najbliższe.
Więcej możesz przeczytać w 36/2004 wydaniu tygodnika Wprost.

Archiwalne wydania Wprost dostępne są w specjalnej ofercie WPROST PREMIUM oraz we wszystkich e-kioskach i w aplikacjach mobilnych App StoreGoogle Play.

-
 0

Spis treści tygodnika Wprost nr 36/2004 (1136)

  • Wprost od czytelników 5 wrz 2004 Przerwać tę rzeź! Jestem tuż po lekturze artykułu "Przerwać tę rzeź!" (nr 32). Nie bardzo rozumiem, dlaczego autor pisze "Tajna historia powstania odnotowuje, że po kilku dniach walk na Woli jeden z legendarnych... 3
  • Na stronie - Betonowe buty 5 wrz 2004 Beztroskie dzieciństwo wymyślili gnuśni dorośli, którzy pielęgnują ten mit w służbie równoupośledzenia Czy możliwe byłyby igrzyska olimpijskie, podczas których skoczkowie wzwyż obowiązkowo musieliby mieć betonowe buty? Koszykarze i siatkarze przed meczem zakładaliby... 3
  • Skaner 5 wrz 2004 Pożegnanie Poety Jakże tak można pośrodku rozmowy Zniknąć i nawet nie powiedzieć wrócę". Czesława Miłosza żegnano jego własnymi słowami. I w wielu językach: po polsku, litewsku, angielsku, hebrajsku, francusku i rosyjsku.... 8
  • Dossier 5 wrz 2004 Nie wiem, kogo w 2008 r. wyślemy na olimpiadę - cherlaków albo czarnych Polaków, bo rodowitych Polaków pewno zabraknie w homilii na Jasnej Górze kardynał JÓZEF GLEMP, prymas Polski Ludzie wokół... 9
  • Sawka 5 wrz 2004 10
  • Kadry 5 wrz 2004 11
  • Playback 5 wrz 2004 12
  • M&M 5 wrz 2004 O GŁOSOWANIU NAD REFUNDACJĄ ŚRODKÓW ANTYKONCEPCYJNYCH Po co śmiać się z SLD, że głos dało przeciw? Wszak gdy bogatsi będą mniej płodzili dzieci, a ci biedniejsi więcej, to łatwo policzyć, czyj elektorat wzrośnie. Przecież... 12
  • Poczta 5 wrz 2004 Sprostowanie Bez wiedzy Małgorzaty Domagalik dokonano zmiany w jej felietonie "Ktoś się podniecił?" (nr 35). Autorka nie była bynajmniej przekonana, iż pogląd Kingi Dunin o tym, że "wszyscy jesteśmy pedofilami", to... 12
  • Rozmowa Wprost 5 wrz 2004 Szymon Peres: Zatrzymać Iran Iran będzie dysponował bombą atomową w 2007 r. - ostrzegają autorzy tajnego raportu przygotowanego dla rządu Izraela. Za zbombardowaniem irańskich obiektów atomowych opowiadają się wszyscy członkowie podkomisji Knesetu ds. służb specjalnych -... 13
  • Nałęcz: Już nie bronią 5 wrz 2004 Liderom PSL przychodzi zjeść żabę, którą sami nadmuchali do wymiarów krokodyla Liderzy PSL opowiedzieli się za natychmiastowym wycofaniem polskich żołnierzy z Iraku. Mają w tej sprawie zbierać podpisy, by wywrzeć presję na rządzących. Nie ulega wątpliwości, że chcą... 14
  • Z życia koalicji 5 wrz 2004  Prezydent uparł się i nie chce orlenowskiej komisji wydać księgi wejść do swego pałacu. W tej sytuacji powstaje wielce prawdopodobne podejrzenie, że weszły tam osoby, które już nie wyszły. Na rozgrzewkę po wakacjach... 16
  • Z życia opozycji 5 wrz 2004  Młodzież Wszechpolska zdecydowanie sprzeciwiła się pochówkowi Czesława Miłosza na Skałce. Pewnie tym mocniej, że nikt ich nie pytał o zdanie. Co, swoją drogą, jest skandalem. Podejrzane typki z tych paulinów. Lepiej... 17
  • Fotoplastykon 5 wrz 2004 Henryk Sawka www.przyssawka.pl 18
  • Szkoda czasu na dzieciństwo 5 wrz 2004 Kim byłby Albert Einstein, gdyby już od trzeciego roku życia nie ćwiczył umysłu? Polskiej edukacji szkodzą dwa mity: beztroskiego, jak najdłuższego dzieciństwa oraz równości. Selekcja w szkołach na uczniów lepszych i gorszych to zamach na demokrację. W takim histerycznym... 20
  • System Kwaśniewskiego 5 wrz 2004 Polityczny kapitalizm w Polsce tworzył obecny prezydent - taki będzie wniosek komisji ds. Orlenu Komisji kierowanej przez Tomasza Nałęcza udało się pokazać kawał prawdy o relacjach między polityką i mediami. Komisja kierowana przez Józefa Gruszkę ma niepowtarzalną szansę... 28
  • Zbrodniarz, który ukradł zbrodnię 5 wrz 2004 Czy kres nadziei na dobre sąsiedztwo z Niemcami? Rząd premiera Belki swoje porażki w polityce międzynarodowej prezentuje jako sukces. Nieudolność w bronieniu polskich interesów tłumaczy koniecznością załatwiania spraw metodami dyplomatycznymi. Najprawdopodobniej dla rządu... 31
  • Sępy na grobie Miłosza 5 wrz 2004 Gorszący spór o pogrzeb Czesława Miłosza - pełen demonstracji małości, a zarazem pychy - miał też swoje groteskowe, w innych okolicznościach wręcz zabawne, elementy. Przeciwnicy pochowania Miłosza na Skałce, wywodzący się z kręgów narodowo-katolickich, uznali za konieczną - a... 34
  • Giełda 5 wrz 2004 Hossa Świat Chiny połkną Jukos? Chiny są zainteresowane kupnem Juganskneftegazu, największej spółki-córki zagrożonego upadkiem rosyjskiego koncernu paliwowego Jukos - twierdzi brytyjski dziennik "Times". Na razie nie... 36
  • Ordynator Belka 5 wrz 2004 Jak reanimowany jest Lux Med zatrudniający żonę premiera, żonę szefa jego kancelarii i doradcę prezydenta ds. ochrony zdrowia 38
  • Kino akcji 5 wrz 2004 Ministerstwo Skarbu Państwa stworzyło lewą giełdę Deficytowy koncern Polski Cukier dostał od skarbu państwa na tzw. dokapitalizowanie około 80 mln zł. To kolejne nasze pieniądze wyrzucone w błoto. Wcześniej marnotrawiono je,... 42
  • Bomba wodorowa 5 wrz 2004 Początek końca ery ropy? 50 dolarów za baryłkę ropy to granica, za którą wodór stanie się realnym, a nie - jak dotychczas - teoretycznym zamiennikiem benzyny. Osiągnięcie granicznej ceny jest już tylko kwestią czasu - uważa prof. Kenneth S. Deffeyes z Princeton University. -... 46
  • Orkiestra nadęta 5 wrz 2004 "Petroharacz", czyli co to jest benzyna? 48
  • Załatwione odmownie - Sroki na "socjalu" 5 wrz 2004 Życie na cudzy rachunek demoralizuje wszystkich: i płochliwe ptaki, i szczwane lisy, i niegdyś wielce pracowitych Niemców Od kilku lat zmieniła nam się ptasia czereda buszująca w naszych ogrodach. Na przykład sroki, ptaki niegdyś żyjące w głębi lasu, przenoszą się masowo w... 50
  • Supersam 5 wrz 2004 Lekki i wygodny Mniejszy od karty kredytowej i cieńszy od pudełka zapałek Philips HDD060 jest odtwarzaczem muzycznym i przenośnym twardym dyskiem. Można na nim zapisać 10 godzin muzyki lub inne dane przesłane z komputera PC za pomocą... 52
  • Biuro matrymonialne Ukraina 5 wrz 2004 Ukrainką jest co druga cudzoziemka wychodząca za mąż za Polaka Wieczorem okolice kijowskiego deptaku Krieszczatik zamieniają się w wybieg. Tysiące młodych kobiet, często wyglądających jak modelki, przechadzają się, przysiadają w pubach. Większość z nich szuka w ten sposób... 54
  • Mistrzowie nieudolności 5 wrz 2004 W występach Polaków w Atenach brakowało nie tylko sukcesów, ale i walki Polacy wracają z Aten na tarczy. Tak słabego występu naszych sportowców na olimpijskich arenach nie było od lat. Od 1964 r. (Tokio) biało-czerwoni przywozili z igrzysk regularnie po 7 złotych medali... 58
  • Makłowicz do Bikonta, Bikont do Makłowicza 5 wrz 2004 Olimpijska dieta Piotrusiu! Muszę Ci się przyznać, że prawie w ogóle nie śledzę przebiegu igrzysk. Zupełnie mnie bowiem nie interesuje, jaki to koncern farmaceutyczny, w dodatku nie występujący jawnie, opracował tym razem najlepsze, bo niewykrywalne specyfiki. Oprócz koksu,... 64
  • Rycerze zagłady 5 wrz 2004 Zbrodnie Wehrmachtu popełniane na Polakach przedarły się do świadomości Niemców Cztery lata temu w Niemieckim Instytucie Historycznym rozpoczęliśmy projekt badawczy, którego pierwsze wyniki "Wprost" opublikował już w ubiegłym roku. Pytaliśmy, jaką rolę odegrał Wehrmacht... 66
  • Z Łodzi do Lodziji 5 wrz 2004 Łączy nas getto historii i kultury O Holocauście, zagładzie Żydów w czasie II wojny światowej, można mówić jako o drodze z Piotrkowa Trybunalskiego do Łodzi. W Piotrkowie Niemcy zorganizowali bowiem pierwsze getto żydowskie na terenie Polski, a w Łodzi - ostatnie. W Polsce... 70
  • Know-how 5 wrz 2004 Podgrzewanie oka Dziźki tzw. keratoplastyce przewodzeniowej (CK) osoby cierpiące na dalekowzroczność nie bźdą musiały nosić okularów ani szkieł kontaktowych. Ta nowa metoda polega na podgrzewaniu rogówki (przezroczystej... 71
  • Gruby, grubszy, zdrowy 5 wrz 2004 Większa liczba kilogramów nie oznacza krótszego życia Nadmierna tusza nie jest przyczyną chorób serca i cukrzycy. Ważniejsze jest to, czy nasz organizm prawidłowo reaguje na insulinę regulującą poziom glukozy we krwi - twierdzi prof. Ethan Sims z University of Vermont. Z jego... 72
  • Połączenie ze stwórcą 5 wrz 2004 Neutrina wyeliminują satelity telekomunikacyjne? Firma Pirelli produkująca jedne z najlepszych na świecie opon postanowiła zainwestować w technologię, która nawet niektórym uczonym wydaje się naukową szarlatanerią. Badacze z centrum Pirelli chcą zapanować nad neutrinami -... 76
  • Pompowanie Wenecji 5 wrz 2004 O 30 cm zamierzają podnieść miasto dożów włoscy inżynierowie Od grudnia ubiegłego roku trwa w Wenecji budowa ogromnych zapór, które mają uchronić miasto przed coraz częstszymi powodziami. Budowa ma się zakończyć w 2011 r., ale już teraz przypusza się, że inwestycja nie... 78
  • Bez granic 5 wrz 2004 Rebelia o Thatchera W środku nocy w Kapsztadzie funkcjonariusze południowoafrykańskich Skorpionów, elitarnej policji RPA, zatrzymali sir Marka Thatchera, syna Żelaznej Damy, zabrali mu paszport i oskarżyli o sfinansowanie próby... 80
  • Polski zakładnik 5 wrz 2004 Europa to nastolatek poszukujący tożsamości w opozycji do Ameryki Bush zaoferował wam najmniej, jak było można. Polska znowu jest zakładnikiem geopolityki" - powiedział "Wprost" profesor Ilia Prizer z uniwersytetu w Pittsburghu, specjalista w dziedzinie polityki zagranicznej.... 82
  • Kazańska łączniczka 5 wrz 2004 Ikona Matki Boskiej może połączyć Cerkiew z Kościołem Po czyjej stronie stoi Matka Boska? Polacy wierzą, że po ich: obrazująca ją, przechowywana na Jasnej Górze bizantyjska ikona ocaliła ich od najazdu szwedzkich luteranów. Rosjanie przeciwnie: uważają, że to im sprzyja Matka... 85
  • Janczarowie mułłów 5 wrz 2004 Dzieci zrodzone z gwałtów na Bałkanach są szkolone na islamskich fanatyków Gwałt to element strategii wojennej i czystek etnicznych - twierdzi znana chorwacka pisarka Dubravka Ugresić. Na największą skalę gwałtów wojennych dokonywano w ostatnich latach w Bośni i Hercegowinie... 88
  • Nieśmiertelni 5 wrz 2004 Rozmowa z Ahmadem Zakajewem, przedstawicielem prezydenta Czeczenii Asłana Maschadowa w Londynie 90
  • Menu 5 wrz 2004 Wojciech z Wielunia Ponad 100 tys. osób w Polsce obejrzało wystawę "Fantastyczne światy" Wojtka Siudmaka. Od 3 września ekspozycja trafia do warszawskich Łazienek. Obrazami Siudmaka zachwycał się Federico Fellini, mają je... 92
  • Czerwony krzyk 5 wrz 2004 Przez 10 lat Edward Munch znajdował się w stanie niesamowitego napięcia twórczego, a potem nagle jego geniusz zgasł Sensacja kryminalna, jaką była kradzież dwóch obrazów Edwarda Muncha, przesłania to, co się stało w kulturze - katastrofę, być może nie do naprawienia.... 94
  • Wielkie dupsko sławy 5 wrz 2004 Elvis Presley odegrał w historii muzyki XX wieku taką rolę jak Szekspir w teatrze Elvis Presley umarł w kulminacyjnym momencie punkrockowej rewolty (16 sierpnia 1977 r.). Miał zaledwie 42 lata, lecz w chwili śmierci wydawał się rówieśnikiem biblijnego Matuzalema. Rock był... 98
  • Don Pedro z La Manchy 5 wrz 2004 W dzień Almodóvar pracował w telekomunikacji, a nocą występował z punkową kapelą Almodóvar & McNamara Bunuel w stylu punk", "hiszpański Andy Warhol", "nowy Saura" - tak mówi się o hiszpańskim reżyserze Pedro Almodóvarze. Wbrew pozorom Almodóvar, którego film "Złe wychowanie"... 100
  • Sława i chała 5 wrz 2004 Film Krucjata nudy Pisarz Robert Ludlum, gdy zauważył, że świat zachwycił się jego "Tożsamością BourneŐa", błyskawicznie napisał jej kontynuację. To samo zrobili filmowcy: po sukcesie ekranizacji powieści sprzed... 102
  • Ueorgan Ludu 5 wrz 2004 Jesteśmy niezawodnym ogniwem UE, ale bigosu nie oddamy Sukcesy ministra Cimoszewicza W krainie kumysu Trwa ofensywa polskiej dyplomacji. Tym razem celem była Mongolia. Jest to rekompensata za pewne niepowodzenia w naszej polityce zagranicznej na... 104
  • Skibą w mur: Szkolny leksykon Skiby 5 wrz 2004 Ściąga - pozytywna opinia wydana przez uczniów szkoły o rozbudzonej erotycznie koleżance W związku z dostosowywaniem naszego szkolnictwa do standardów światowych Ministerstwo Edukacji Narodowej zdecydowało się wprowadzić od nowego roku szkolnego wiele zmian. Całkowitemu... 106